Die Maan kan bedags sigbaar wees omdat dit nie sy eie lig maak nie: sonlig verlig dit, en sy helder oppervlak kan teen ’n blou lug uitstaan. Of dit bedags op is, en waar om te kyk, hang hoofsaaklik van sy fase af. ’n Volmaan is gewoonlik ’n nagtelike gesig; ’n eerste kwartier-maan is dikwels hoog aan die middaghemel.
Daar is nie ’n enkele daaglikse “maantyd” nie. Die Maan kom op en gaan onder op wisselende plaaslike tye, en die rooster hang af van waar jy is. Om ’n praktiese kykvenster te vind, kombineer die fase met jou plaaslike horison, weer en die Maan se hoogte aan die hemel. Die webwerf se maanfasekalender gee die presiese fasetye, terwyl die stadsoektog na plaaslike maanoorsigte lei.
Laat die fase jou tydsberekening bepaal
Die fase is ’n nuttige eerste aanduiding, want dit wys hoe ver die Maan aan die hemel van die Son af lyk. Met nuwemaan is die Maan naby die Son se rigting, en kom dit dus omstreeks sonsopkoms op en gaan dit omstreeks sonsondergang onder. Die verligte kant wys meestal weg van die Aarde, wat dit moeilik maak om in die helder daghemel te sien. ’n Baie dun sekelmaan kan kort voor sonsopkoms of ná sonsondergang sigbaar wees, maar dit kan laag en dof wees.
’n Wasse sekelmaan, wat na eerste kwartier toe groei, is dikwels die maklikste om ná sonsondergang in die weste te soek. Omstreeks eerste kwartier kom die Maan teen die middag op, is dit met sonsondergang op sy hoogste en gaan dit omstreeks middernag onder. Dit kan dus ’n lonende teiken in die namiddag of vroeë aand wees, en nie net iets om laat in die nag waar te neem nie. Die grens tussen lig en skaduwee is ook maklik om met ’n verkyker of klein teleskoop te sien.
’n Wasse gibbeusmaan is vir ’n groot deel van die namiddag en aand op en gaan ná middernag onder. Omstreeks volmaan kom dit teen sonsondergang op, bly dit deur die nag op en gaan dit teen sonsopkoms onder. Ná volmaan kom ’n afnemende gibbeusmaan gewoonlik later in die aand op en bly dit tot in die oggend sigbaar. Omstreeks laaste kwartier kom dit teen middernag op, is dit met sonsopkoms hoog en gaan dit teen die middag onder. ’n Afnemende sekelmaan is meestal voor dagbreek in die ooste sigbaar.
Dit is benaderde patrone, nie presiese afsprake nie. Die Maan se wentelbaan en jou ligging verander die tye en sy pad oor die hemel. Vir ’n gids oor hoe die benoemde fases inmekaar pas, gebruik die webwerf se artikelindeks Leer.
Waarom die Maan in ’n blou lug sigbaar kan wees
Die Maan is op baie dae bedags bo die horison omdat sy wentelbaan hom deur verskillende posisies ten opsigte van die Son neem. Dit is nie net gedurende die donker ure sigbaar nie. Behalwe naby nuwemaan is ’n deel van sy verligte oppervlak gewoonlik helder genoeg om te sien wanneer dit bo die horison is en die lug helder is.
Sigbaarheid bedags is hoofsaaklik ’n kwessie van kontras. Die Son verlig die atmosfeer en maak die lug helder; die Maan is sigbaar wanneer sy verligte skyf helder genoeg teen dié agtergrond lyk. ’n Gibbeusmaan of kwartiermaan is gewoonlik ’n duideliker teiken bedags as ’n smal sekelmaan. ’n Dun sekelmaan kan moeilik wees om te sien omdat ’n klein deel daarvan verlig is en dit relatief naby aan die Son se rigting is. Moet dit nooit soek deur naby die Son te kyk nie; bepaal eers waar die Maan is en hou die Son uit jou oë.
Die bekende idee dat die Maan ’n “nagvoorwerp” is, spruit uit die feit dat dit in die donker opvallend is, nie uit ’n reël dat dit net snags opkom nie. ’n Maan bedags is die maklikste om raak te sien wanneer dit goed bo die horison is, die lug helder is en jy weet na watter deel van die hemel om te kyk.
Waarom maanopkoms later plaasvind
Die Maan beweeg ooswaarts in sy wentelbaan terwyl die Aarde draai. Nadat die Aarde genoeg gedraai het om ’n punt op sy oppervlak weer terug te bring, het die Maan ook aan die hemel verskuif. Die Aarde moet dus ’n bietjie verder draai voordat die Maan weer dieselfde posisie by die horison bereik. Daarom vind maanopkoms op die meeste opeenvolgende dae later plaas.
’n Nuttige gemiddelde is sowat 50 minute later per dag. Die Maan se fasesiklus, van een nuwemaan tot die volgende, duur sowat 29.53 dae. Gedurende dié tyd beweeg dit ’n volle sirkel om die hemel relatief tot die Son. As ’n volle sirkel deur dié siklus gedeel word, lewer dit ’n gemiddelde ooswaartse verskuiwing van sowat 12 grade per dag. Die Aarde se draai laat die hemel teen sowat 15 grade per uur beweeg, dus neem dit ongeveer 50 minute om dié verskuiwing in te haal.
Dié syfer is ’n duimreël, nie ’n betroubare daaglikse wekker nie. Die Maan se wentelbaan is gekantel en nie ’n perfekte sirkel nie, en die hoek wat sy baan met die horison maak, verander volgens ligging en seisoen. Gevolglik kan die vertraging tussen maanopkomste korter of langer as die gemiddelde wees. Naby sommige hoë breedtegrade kan die verandering besonder oneweredig wees. Gaan plaaslike opkoms- en ondergangstye na eerder as om telkens 50 minute by te tel.
Kies die uitsig, nie net die tyd nie
Probeer die dae rondom eerste of laaste kwartier vir ’n duidelike uitsig op kraters en berge. Die grens tussen die maan se dag- en nagkant, die terminator genoem, kruis die oppervlak dan. Lae sonlig gooi lang skaduwees langs dié grens en beklemtoon reliëf wat platter lyk onder die meer direkte lig van ’n volmaan. ’n Volmaan is indrukwekkend met die blote oog, maar sy oppervlak kan minder tekstuur toon omdat die sonlig meer direk op die sigbare kant val.
Soek ’n dun sekelmaan kort ná sonsondergang tydens die wasfase, of voor sonsopkoms tydens die afneemfase. Sekelmane is naby die Son se rigting, dus is die kykvenster kort en kan hul lae hoogte hulle kwesbaar maak vir wasigheid, geboue of heuwels. ’n Helder, onbelemmerde horison help. Mik vir ’n tyd wanneer die Maan hoër aan die hemel is om dit bedags te sien, waar minder atmosfeer tussen jou en die Maan is.
Die plaaslike oorsig vir Londen wys byvoorbeeld die fase en beligting, maanopkoms en -ondergang, hoogte en azimut, afstand en ’n luguitsig met plaaslike weer. Die syfers verskil volgens ligging, kies dus jou eie stad deur die indeks van maanoorsigte eerder as om op ’n tyd staat te maak wat vir ’n ander plek aangegee word.
Verander ’n fase in ’n kykplan
Begin met die fase en die soort uitsig wat jy wil hê. Vir waarneming in die aand is ’n wasse sekelmaan of eerste-kwartiermaan ’n nuttige teiken. Vir ’n wandeling voor dagbreek kan ’n afnemende sekelmaan of laaste-kwartiermaan goed geplaas wees. As jy die volle skyf wil sien, beplan rondom die volmaandatum, maar onthou dat die presiese oomblik van volmaan nie noodwendig die tyd is wanneer die Maan op sy hoogste is of selfs vanaf jou ligging sigbaar is nie.
Gaan dan die plaaslike opkoms- en ondergangstye na en kyk na die Maan se hoogte en azimut: hoogte dui aan hoe ver dit bo die horison is, terwyl azimut sy kompasrigting aandui. Kontroleer die weer en let op hindernisse by jou waarnemingsplek. ’n Maan wat pas opgekom het, kan dramaties lyk naby ’n ver horison, maar geboue, bome en wasigheid kan dit verberg; ’n hoër Maan is dikwels makliker om duidelik waar te neem.
Die maand-tot-maand-kalender help jou om ’n datum vir ’n fase te kies, en ’n stadoorsig help om daardie datum in ’n plaaslike geleentheid te omskep. As die Maan nie sigbaar is wanneer jy die eerste keer kyk nie, kyk later weer: dit kan aan die opkom of ondergaan wees, of bloot deur wolke versteek word eerder as om afwesig uit die daghemel te wees.