Jank’ak qhanañchäwix kunapachas jakthapiwix lurasiwayi ukat kuna yäsa chiqanchat phaxsi satañapa ukarjamawa. 2023 maran jakthapiwix mä aski uñacht’äwiwa: kimsaqallqu planetanakar muyuntir 285 uñt’at pachpa satelitenakaw utjäna sasaw jakthapïna. Jilpachax janiw Uraqi Phaxsjam jisk’a yänakäpkänti. Jisk’a, jan chiqap uñnaqani yänakat Mercury planetat sipansa jach’a pachanakakamaw utji, ukat sapa maynix mayja uñnaqani ukhamarak nayra sarnaqäwinïpxiwa. Astrónomonakax jisk’a phaxsinak thaqhasipki, chiqanchasipkaraki, ukatwa mä urup jan uñacht’ayasa taqpach jakhu qhanañchañax ratuk pantjasiyañjamäspa.
2023 maran planetarjam jakthapiwi
2023 maran uka uñakipäwinxa Mercury ukat Venus planetanakax janiw mä uñt’at phaxsiniñapäkänti. Uraqix mayaniw, Marsux päni, Jupiterux 95, Saturnux 146, Uranusux 27, Neptune-x 14 phaxsinakanïpxänwa. Uka jakhu tantachasinxa 285 ukaw mistu. Jach’a planetanakaw niya taqpacha jakhu apnaqapxi: Jupiter, Saturn, Uranus ukat Neptune planetanakax mayacht’ata 282 uñt’at phaxsinakanïpxänwa, ukampis manqha pusi planetanakax kimsa phaxsinïpxänwa.
Akanakax mä inventario jakhuwa, janiw sapa planetan mä tukuya, janipuniw mayjt’iri phaxsinak jakhu utji sañ munkiti. Yatxatawinakax llamp’u yänak uñacht’ayki ukhaxa, qhipa uñakipäwinakax mä muyu sarañ chiqanchki ukhaxa, jan ukax mä yän estado ukar wasitat amuyt’kchi ukhaxa, jakhux mayjt’aspa. Mayja listanakax kunürkam uñakipata ukat kuna amtanakampis mä phaxsix chiqanchata satañapa ukarjam mayjapxarakispawa. Ukhamax taqpach jakhux “aka urut uñakipata inventarion uñt’ata, jakthapit” ukham amuyt’añawa, taqi utjir phaxsinakan jakhuparjam janiwa.
Aka jan kikpa jakhuñatakax cuerponakapan física uñacht’äwipaw utji. Jach’a planetanakax Uraqit sipans juk’amp jach’apxiwa, ukat walja yänak muyu sarañan katxaruñatakiw ch’amanchapxi; anqäxa tuqinakanxa jisk’a phaxsinakan walja tantachäwinakaw utjaraki. Waljanejj jan chiqap uñnaqaniwa, jaya jan ukax k’uchu muyu sarañanakan sarnaqapxi. Phaxsinakan jach’a jakhupax janiw sapa phaxsix Uraqit uñstki uka lliphipiri muyu phaxsjamawa sañ munkiti.
Jach’a phaxsinakax tupu mayjt’ayapxi
Jach’a phaxsinakax pachpa pachanakjamaw uñjasi. Jupiter planeta Ganymedex Inti Sistema taypin juk’amp jach’a phaxsïriwa, ukat diámetro ukax niya 5,268 kilometronakawa. Mercury planetat juk’amp jach’a diámetro niyaniwa, uka planetan diámetropasti niya 4,879 kilometronakawa. Aka kikpachañax muspharkañawa, kunattix Mercuryx planeta, Ganymedex satelïtiwa; jach’äwipataki cuerpop pachpaw wali wakiskiri, janiw sutipasa ni kuna yäru muyuntatapas.
Saturn planeta Titan phaxsix qhipäxat jak’ankiwa, ukat anchopax niya 5,150 kilometronakawa. Jach’a atmósferaniwa, ukhamarak hidrocarburos líquidos ukanakan qutanakapa ukat lamar qutanakapaw uñstapxi. Ganymede ukat Titan phaxsinakax Uraqi Phaxsit sipans jach’apxi, uka phaxsin diámetropasti niya 3,475 kilometronakawa. Uraqinkir phaxsix ukhamax jach’a tupu jakthapiwin nayraqatankañat jayankiwa, inas arum cielonakas apnaqchixa, ukat calendario, qutanakan uma-jalawi, jaqinakan yatxatañapatak yanapt’awaychixa.
Jach’äwikix janiw taqi yatiyäwi churkiti. Jupiter planeta Io phaxsix Uraqi Phaxsit jisk’akiwa, ukampis wali volcanismo utjiriwa. Europa phaxsis jisk’akiwa, ukampis ch’uñu pachawa, ukat ajanupampi manqhäxapampix wali askiruw yatxatawinakan uñjasi. Ganymedex pachpa campo magnético-niwa. Aka mayj mayjäwinakax “jach’a phaxsinaka” ukax qalltañatak askïkchisa, janiw yatxatañan wakiskirïwipa uñacht’aykiti. Phaxsinakasa planetanakasa Inti Sistema taypin kunjam uñstayatasa uk amuyt’añatakiw sitio ukan Inti Sistemata interactivo mapax planetanakan jichha uñstawi chiqanakap uñacht’ayi.
Jupiter ukat Saturn: phuqantata sistemas
Jupiter planeta pusi jach’a phaxsinakapa—Io, Europa, Ganymede ukat Callisto—Galileo Galilei astronomo 1610 maran uñjäwinakapat sutichata Galilean phaxsinaka sasaw sapxi. Sapa mayniw amuyt’añjam taqpacha uñnaqani: Ion volcanonakan ajanupa, Europan ch’uñu ajanupa, Ganymeden jach’äwipa ukat Calliston wali cráteres utjiri uraqipax pachpa sistema planetario ukan pusi mayja qillqat sarnaqäwinak uñacht’ayapxi. Jupanakax Jupiter ukan uñt’at satelitenakapat juk’amp jach’a inventarion mä juk’akïpxiwa.
2023 maran uñakipäwinxa Saturn planetan jakhupax juk’amp jach’änwa, ukampis numeron nayrankatapax janiw taqi phaxsinakapax jach’äpki sañ munkiti. Taqpach jakhupat waljapax jisk’a satelitenakawa, anillunakamppach mayacht’ata yänaka ukat phaxsi tantachäwinakan yänakapampi. Saturnux Titan phaxsiniwa, ukax jach’a atmósferani wali uñt’at pachawa; ukat Enceladus phaxsiniwa, ukax jisk’a ch’uñu phaxsïriwa, sur polar chiqat materialax mistuniwa. Jakthapiwix sapa chiqanchat phaxsiru mä sapa qillqatjam uñji; janiw jach’äwipa, ch’amanchawipa ni yatxatañatak wakiskirïwipa yatiykiti.
Jaya phaxsinaka ukat Uraqi jak’a phaxsi
Uranus ukat Neptune planetanakax planetario inventario ukar walja phaxsinak yapxatapxi, mä qawqha jach’anakampi ukhamarak walja juk’amp jisk’a satelitenakampi. Neptune planeta Triton phaxisx Neptune muyu saräwipar kutikipstasa muyuntatapat uñt’atawa. Uka jan uñt’at saräwipaw cientificonakar amuyayi Tritonax katuntata uñstayatächi, janiw jichha muyu saräwipan Neptune ukamp chik uñstayatäkiti sasina. Uranus planetan jach’a phaxsinakapax Ganymede ukat Titan phaxsinakat sipans juk’amp jisk’apxi, ukampis kunayman ch’uñu ukat qala cuerponakaw utji.
Uraqi Phaxsix planeta sapa maynirjam jakthapiwinxa jisk’akiwa, ukampis Uraqimp chikachasiwipax wali uñt’atawa. Katuqir planeta Uraqit sipans jach’awa, ukat wali jak’ankiwa, ukatwa nayra uñjirimpi lliphipiri ukhamarak sapa detalle uñjirjam uñsti. Phaxsin uñnaqap mayjt’awipax Intix Uraqir uñtata phaxsina chikata chiqanakapar kunjams qhananchi ukat juti. Phaxsin uñnaqanakapat yatichäwix uka geometría qhanañchi; phaxsin uñnaqapa calendariox sapa phaxsitak chiqap uñnaqanakax kunapachasa uk yatiyi.
Mä phaxsin jakhuwix kunsa yatiyistaspa—kunas jani
Planetan phaxsinakapan jakhupax kunayman tuqit uñjañampi ajlliñampiw uñacht’ayi, ukhamarak muyuntir yänakapat qhanañcharaki. Jisk’a, jaya phaxsinakax jach’a phaxsinakat sipans juk’amp ch’amampiw uñstapxi, ukat machaq uñjasiw yäx walja uñakipäwinak munaraki, ukhamat mä suma muyu sarañan sarnaqaskatap chiqanchasiñapataki. Ukatwa uñt’at jakhu tablanakan urupax qillqatäñapa, ukat machaq inventariox mayjaspawa janis planeta sistemanakax mä akatjamat mayjt’kchixa.
Uñch’ukiñ amtäwitakix jakhu ukat sipans kawkhankatas uka uñnaqaw phaxsita juk’amp aski. Uñnaqapa, jalsu pachapa ukat chiqapax urumpi ukhamarak kawkhankatampiw mayjt’i; amuyt’añataki, New York City phaxsi panelx uñnaqapa ukat qhananchatäwipa uñacht’ayi, ukhamarak phaxsi jalsu, phaxsi jalanta, altura, azimut, jayankäwi ukat kawkhankatamat cielo uñjañataki local clima uñacht’ayaraki. Inti Sistema taypin jakthapiwix mä urut uñakipata inventario taypin qhawqha phaxsinakas jakthapitäna uk jaysi. Alaxpachar uñtañax yaqha sarnaqäwiw uñacht’ayi: kuna phaxsisa jichha arumax horizonte patan utji.