Superluna ukaxa phaxsi urt’a Phaxsi Uraqin jak’ankki ukhawa. Aka sutixa pä kunan mä pachan utjatapatwa uñacht’ayi: Phaxsix urt’a phasinki, ukatxa muytañapan jak’achasiñäki uka chiqan jak’ankiwa. Janiwa Phaxsix akatjamat jilxattkiti, ni yaqha kasta phaxsi phasïkisa. Phaxsin phasipanakapaxa kutikiptañjama sarapxi; aka yatichäwina Phaxsin phasipanakapaxa kunjamsa lurasi uk yatxatam.
Aka aruxa yanapt’aspawa, ukampis alaxpachana wali muspharkañ mayjt’awi utjañap suyañatakixa janiwa apnaqañäkiti. Jak’ankir phaxsi urt’axa uñjasiñan jach’ampiwa, ukat jaya phaxsit sipansa qhanamp uñstaspa, ukampis mayjt’awixa juk’at juk’atawa. Phaxsin uñstapa, uraqi sayantawi, pacha ukat fotonakan wakichatapa taqpachaniwa uñjirin uñjkäwiparux mayjt’ayi.
Perigeo ukat phaxsi urt’axa paya mayja kunawa
Phaxsix Uraq muyti, ukatxa ovalo ukham muytañap laykuxa, jayankatapaxa mayjt’i. Muytawi taypinxa jak’ankir chiqataxa perigeo satawa, jaya chiqataxa apogeo satawa. Uñt’at jayankatanakaxa perigeonxa niya 363,300 kilometro ukhamawa, apogeonxa 405,500 kilometro ukhamarakiwa; Uraqi ukat Phaxsi taypinxa chika jayankataxa 384,400 kilometrowa. Aka jayankatanakaxa Uraqin taypit Phaxsin taykama tupuñawa, janiwa uraqit phaxsin ajanupkama tupuñäkiti.
Phaxsi urt’axa, ukampirus, mä phasipawa: Phaxsin Uraq tuqiru uñtat ajanupaxa Willkan qhanapamp niya taqpacha qhananchatawa. Urt’a phasix sapa 29.53059 urunakaw kutin kutini, ukat Phaxsix warawaranakamp chikata Uraq muytañatakixa 27.32166 urunak munaraki. Aka paya pacha sarnaqäwinakaxa mayj mayjäpjjatap laykuxa, phaxsi urt’axa sapa kuti mä pachpa muytañ chiqan janiw purkiti. Yaqhip pachaxa perigeo jak’ankiwa, yaqhip pachasti wal jayan jikxatasi.
Uka mayjt’awixa kunatsa phaxsi urt’axaxa janiw sapa kuti superluna ukhamäkiti uk qhanañchi. Paya luräwixa wali jak’ankañapawa, ukhamat Phaxsin jayankatapaxa ajllit amtarjama phuqhañapataki. Yatxatäwi p’iqinchäwitaki, 24 December 2026 phaxsi urt’axa 356,927 kilometro jayankkiri ukham sutinchatawa, aka sitiojn superluna tupuñ qawqha ukatxa manqhana. Uka amtat uñacht’äwit sipansa jutïr urunakataki phaxsi phasipana calendario apnaqam.
¿Qhawqha jach’ampisa qhanampisa uñstani?
Jayankataxa uñjasiñan jach’ätaparuw perspectiva taypi mayjt’ayi. Jak’ankir yänakaxa uñjañan jach’ampiw uñsti, pachpa yä jayan utjkipanxa juk’amp jisk’akiwa. Uñt’at perigeo ukat apogeo jayankatanakampixa, perigeonxa Phaxsin uñjasiñan diametropaxa apogeonkat sipansa niya 12% jilawa. Phaxsin uñjasiñan muyuntata ajanupaxa niya 24% jilawa. Aka tupunaka uñt’at muytañan jaya ukat jak’a tukuya chiqanakapawa, janiw sapa phaxsi urt’anak taypin utjki uka mayjt’awïkiti.
Jak’ankir phaxsi urt’ax qhanamp uñstañapatakixa yaqha chiqawjaspawa: Phaxsit kutt’an Willkan qhanapaxa Uraqir puriñkama juk’amp jach’a chiqaruw jaljti, ukatxa jayankata jilxattat ukhaxa mä pachpa uraqi chiqarux juk’amp juk’akiwa puri. Uñjasiña tuqita ukat ajanun qhananchatapa tuqita mayjt’awinaka jan amuyt’asa, wakichata tupuruxa qhanaxa jayankatampix niya mayni kutïwi jaljtañaparjamaw mayjt’i. Aka tuqina apnaqat 360,000 kilometro qawqhankatapanxa, phaxsi urt’axa chika jayankata 384,400 kilometro ukhamankir phaxsi urt’at sipansa niya 7% jilampi anchota ukat niya 14% jilampi qhanampiw katuqaspa.
Aka jakhunaka uñjasisaxa jan qhant’ayañampi uñjkasaxa Phaxsix 7% jilampi jach’äkaspasa ukham uñstaniwa sañ muni janiwa. Superluna ukat yaqha phaxsi urt’ taypin mayjt’awixa chiqap uñakipäwi jan utjkipanxa amuyt’añatakixa ch’amawa. Jach’a focal-length lente, jak’a nayraqata yä, jan ukax wali sum wakicht’ata uñtañampixa fotonaxa juk’amp muspharkañ uñstayaspa. Mayja cámara wakichäwinakamp lurata fotonakaxa alaxpachana Phaxsix qhawqha jach’amp uñstän uk uñacht’ayañatakixa janiw atiniskañäkiti.
¿Kunatsa superluna amtanakaxa mayj mayjäpacha?
Superluna ukaxa jaqinakan apnaqat sutipawa, janiw taqini mä amta apnaqapki uka sapa formal astronomía kasta ukäkiti. Yaqhip qhanañchäwinakaxa perigeo jak’ankir phaxsi urt’aruw chuym churapxi; yaqhipanakaxa jayankata qawqhankañapa amtapxi, jan ukax Phaxsin muytañan jaya ukat jak’a tuput mä chikata ukham jak’ankañapa amtapxi. Ukatwa mayja calendario ukat qillqatanakaxa mayja phaxsi urt’anakarux superluna sasin sutinchapxaspa, Phaxsin chiqap uñstayawipat jan jiskhisisina. Inas mayja kamachinak apnaqasipkchi.
Taqinitak pachpa amtañatakixa, aka sitiojaxa superluna ukham uñt’ayi phaxsi urt’axa Uraqin taypit 360,000 kilometro ukat juk’amp jak’ankki ukhawa. Uka amtaxa sum qhananchatawa, ukat juk’amp wali jisk’a qawqha tupuñawa: uñt’at perigeo jayankataxa niya 363,300 kilometrowa, ukatwa perigeo jak’ankir sapa phaxsi urt’axa janiw phuqkiti. Sitiojan pachpa amtarjamaxa, microluna ukaxa phaxsi urt’axa 405,000 kilometro ukat juk’amp jayankki ukhawa.
Ukhamasti, sutichäwi ukat sipansa uka sutimp chikachata jayankatapa yatiñaw juk’amp wakiskiri. Amuyunak uñakipasaxa, phaxsi urt’at parlaskiti, jayankataxa kunjamsa tupusi, ukat kuna qawqha amtarjamasa apnaqaski ukanaka uñakipam. Harvest Moon jan ukax Hunter’s Moon ukham nayra phaxsi urt’an sutinakapaxa yaqha sutinchaña saräwitwa jutapxi, janiw jayankatata parlkiti; uka yaqha tuqitakixa phaxsi urt’an sutinaka yatichäwi uñxatam.
Superluna ukaxa janiw phaxsi ch’amakt’ayäwikiti
Superluna ukaxa janiw phaxsi ch’amakt’ayäwi utjaykiti. Panpachaxa Willka, Uraqi ukat Phaxsi taypin uñstayawipampiw chikachasi, ukampis ch’amakt’ayäwitakixa yaqha kamachiw wakisi: Phaxsix Uraqin ch’amak llip’i taypi pasañapa. Phaxsin muytañapaxa Willkan muytañapamp chikachasiñat sipansa niya 5.14 grado ukham k’ullt’atawa, ukatwa phaxsi urt’anakaxa uka llip’it patat jan ukax manqhat pasapxi. Muytañan mä sayt’awi jak’an uñstayäwixa wakiskirjam wakichatäni ukhakiw phaxsi ch’amakt’ayäwi utjaspa.
Uka wakiskir chikachasiñax utjaspa ukhaxa jak’a phaxsi urt’axa phaxsi ch’amakt’ayäwimp chikachasispa, ukampis jak’ankatapaki janiw ukatakix wakiskiti. Ukhamaraki, jayankat tuqit amtarjamaxa ch’amakt’ayäwixa janiw sapa kuti Phaxsix superluna ukhamäñap sañ munkiti. phaxsi ch’amakt’ayäwin uñjiri ukaxa ch’amakt’ayäw luräwinakaruw arknaqayi, ukanakaxa Phaxsiru uñjañatakixa yaqha mayiwipawa.
Uñch’ukisax kunsa thaqhaña
Phaxsix sapa kutiwa uraqi sayt’aw jak’an wali jach’äkaspas ukham uñstiri. Aka uñjañaxa Phaxsi ilusiyuna satawa, ukat janiwa arum tukuykamaxa Phaxsix wali jak’acharaki uk sañ munkiti. Muytañapat jutki uka uñjasiñan jach’ätapa mayjt’awixa chiqawa, ukampis uraqi sayt’awimp chikachasiñaxa yaqha uñjañ amuyt’awiwa. Uñakipäwitakixa amparan jisk’a yä katxarusina, yaqha pachanakan Phaxsin uñjasiñan anchupamp chikacham; amtatataki sapakix janiw jach’ätap amuyañäkiti.
Suma chikachañatakixa, pachpa chiqankir pä phaxsi urt’a fotonaka, pachpa lente ukat pachpa wakicht’äwimp apsutanaka uñxatam, jan ukax pachpa siqina qhanpach tupuñataki yä utjki uka fotonak chikacham. Phaxsin ajanupak jach’ätap uñakipañatakixa, uraqi sayt’aw ukat nayraqata yänaka janiw chikachañan apnaqañäkiti. Pacha qhinchhaxa uraqi sayt’aw jak’an Phaxsirux ch’uxña jan ukax wila samiw churaspa, ukampis uka samixa juk’amp thaya taypit pasir qhanatwa juti, janiw Phaxsix jak’ankatap laykuti.
Suma amuyt’äwixa uñjasiñan jach’ätapana ukat qhanätapana juk’a mayjt’awi suyañawa; uka mayjt’awixa Phaxsin chiqap jayankataparjamawa, ukat uñjañ pachanakanxa juk’amp llamp’uchatawa. Jayankatapa yatiñaxa, sutipak uñjañat sipansa, superluna uk amuyañataki yanapt’i; ukhamarak muytañan uñstayäwipa fotonakasa jaqinakan uñjañ amuyupasa kunjamsa juk’amp jach’aptayaspas uk jaljañataki yanapt’araki.