Jaabi surun bɛ dɔrɔn ni hakɛ lajɛli kɛra waati min na, ani ni mun min bɛ se ka sɛmɛntiya ko a ye kalo ye. Lajɛli min kɛra san 2023 ye lajɛli dɔ ye min bɛ se ka baara kɛ ni a ye: o ye kalo natireli dɔnnen 285 sɛbɛn minnu bɛ planeti 8w kɔrɔ. A ka ca la, u ma kɛ Dugukolo kalo misɛnni dɔw ye. U bɛ fara ka bɔ yɔrɔ jɔnjɔn minnu ka bon tɛ, ka taa yɔrɔw ma minnu ka bon ka tɛmɛn Mercury kan, ani u ka yɔrɔw ni u ka koɲɔgɔnya ye cogoya caman na. Kalo fitininw dɔw lakɔrɔsi ani u dɔnniya bɛ se ka taa a ɲɛ, o la astronomiw bɛɛ ye, hakɛ min bɛ waati dɔ tɛ hakɛ ye, o bɛ se ka kɛ filɛli ye kokura.
Hakɛ lajɛli san 2023, planeti kelen kelen na
Lajɛli min kɛra san 2023, o waati na, Mercury ani Venus tun ka kalo dɔnnen hakɛ ye 0. Dugukolo tun ka kalo 1, Mars tun ka kalo 2, Jupiter tun ka kalo 95, Saturn tun ka kalo 146, Uranus tun ka kalo 27, ani Neptune tun ka kalo 14. Ni i fara hakɛw bɛɛ kan, o bɛ kɛ 285 ye. Planeti belebelew ye kalo caman bɛɛ la: Jupiter, Saturn, Uranus ani Neptune bɛɛ lajɛlen, u tun ka kalo dɔnnen 282, wa planeti 4 minnu bɛ sistema kɔnɔna la tun ka kalo 3.
O ye lajɛli hakɛw ye, nka o ma fɔ ko planeti kelen kelen ka kalo hakɛ laban ni dɔrɔn ye. Hakɛw bɛ se ka yɛlɛma ni filɛliw ye yɔrɔ dɔw ye minnu lakana, ni lajɛli kɔfɛ kɔfɛw ye ye ka orbit dɔ sɛmɛntiya, walima ni yɔrɔ dɔ ka jira yɛlɛma. Sɛbɛnniw caman fana bɛ se ka kɛ ni waati laban hakɛw walima kalo dɔ sɛmɛntiya sariyaw faranfasi ye. O la, ka fɔ ko “minnu dɔnni ani lajɛli in na hakɛ la”, o ka fisa ni ka fɔ ko o ye kalo bɛɛ hakɛ ye minnu bɛ yen.
O faranfasi bɛɛ ye sababu min bɛ siyɛn yɔrɔw la. Planeti belebelew ka bon ka tɛmɛn Dugukolo kan kosɛbɛ, wa u bɛ se ka yɔrɔ caman mara orbit la; u yiriw fan fana bɛ kalo fitininw ka jama la. U caman ka cogoya tɛ yɔrɔw yɔrɔ ye, ani u bɛ taa orbit jan walima orbit min bɛ yɛlɛma. Kalo caman hakɛ tɛ kɔrɔta ko kalo bɛɛ ka cogoya kelen ni kalo filɛlen ka jɛnya min bɛ Dugukolo yɔrɔw la.
Kalo belebelew bɛ cogoya hakɛ yɛlɛma
Kalo belebelew ye jamana dɔw ye u yɛrɛ la. Jupiter ka Ganymede ye sistema solar kɔnɔ kalo ka bon tɛmɛn bɛɛ ye; a ka diameter ye kilomɛtiri 5,268 jaabi la. A ka diameter ka bon ka tɛmɛn Mercury ta kan, min ka diameter ye kilomɛtiri 4,879 jaabi la. O bɛ se ka kɛ kabakoya ye, sababu Mercury ye planeti ye wa Ganymede ye kalo ye; nka bonya na, fɛn yɛrɛ de ka nafolo, a tɔgɔ walima a ka orbit tɛ.
Saturn ka Titan bɛ a kɔfɛ surun, a ka cɛncɛn ye kilomɛtiri 5,150 jaabi la. A ka suma bɛɛ ye, ani a kɔnɔ bɛ bajiw ni baji belebelew ye minnu ye hidrokarbɔni jɛlen ye. Ganymede ani Titan bɛɛ ka bon ka tɛmɛn Dugukolo kalo kan, min ka diameter ye kilomɛtiri 3,475 jaabi la. O la, Dugukolo kalo tɛ ka taa ka dɔgɔya hakɛ kɔnɔ, hali ni a ye an ka su finmanba la fɛn min bɛ bonya kosɛbɛ ani a ka waati hakɛw, tides ani adamadenw ka yɔrɔw lajɛli yiriwa.
Bonya dɔrɔn tɛ ko bɛɛ fɔ. Jupiter ka Io ka dɔgɔya ka tɛmɛn Dugukolo kalo kan, nka a ye volcan bɔli kɛla kosɛbɛ. Europa fana ka dɔgɔya; a ye yɔrɔ suman ye min ka ɲɛ ani kɔnɔkow bɛ kɛ a ye sɛbɛnw kɔnɔ fɛn nafama ye. Ganymede ka magneti ka bɔ a yɛrɛ la. O faranfasiw bɛ jira ko “kalo belebelew” ye daminɛ dɔɲɔgɔn ye, nka o tɛ nafolo sayansi hakɛ ye. Ni i b’a fɛ ka kalo ni planetiw cogoya jɛ ka ye sistema solar bɛɛ kɔnɔ, site ka sistema solar ka interaktif kaati bɛ planetiw ka yɔrɔ sisan jira.
Jupiter ni Saturn: sistema minnu bɛ yɔrɔ caman kɔnɔ
Jupiter ka kalo belebele 4—Io, Europa, Ganymede ani Callisto—bɛ taa ka jɛ kelen ye; u bɛ wele Galile kalo, ka tɔgɔ ta Galileo Galilei ka filɛliw la minnu kɛra san 1610. U ka bon ka bɔ jɔnjɔn kelen kelen ye: Io ka volcan bɔyɔrɔ, Europa ka yɔrɔ suman, Ganymede ka bonya ani Callisto ka jɔnjɔn caman ye lajɛli kɛta minnu ye planeti sistema kelen in na, nka u bɛɛ ye cogo caman ye. U ye kalo dɔnnen hakɛ belebele min bɛ Jupiter ta la, u dɔ fitininw dɔrɔn ye.
Lajɛli san 2023 na, Saturn ka hakɛ tun ka bon ka tɛmɛn Jupiter ta kan, nka hakɛ bonya tɛ kɔrɔta ko a ka kalo bɛɛ ka bon. Hakɛ bɛɛ la fɔlɔ ye satɛliti fitininw ye, a bɛɛ la fɛn minnu bɛ jɛ ni anu ye, ani kalo jamaw ye. Saturn fana ka Titan, yɔrɔ dɔnnen dɔ ye min ka suma bɛɛ ye, ani Enceladus, kalo suman dɔ fitinin ye min dɔnniya bɛ a bɔyɔrɔli ye a ka sanfɛ ni kɔrɔlen yɔrɔ la. Lajɛli hakɛ la, kalo dɔnnen kelen kelen bɛ kɛ sɛbɛnni kelen ye; a tɛ a ka bonya, a ka baara, walima sayansi nafolo jira.
Kalo janw ni Dugukolo kalo min ka surun
Uranus ani Neptune bɛ kalo caman fara planeti hakɛ kan, o la dɔw ka bon ani kalo fitinin caman bɛ yen. Neptune ka Triton dɔnniya bɛ a ka orbit ye min bɛ taa Neptune ka yɛlɛma tɔgɔ kɔfɛ. O orbit kabakoya in ye sababu dɔ ye min na sayansikɛlaw bɛ miiri ko Triton tun se ka kɛlen, nka a ma bɔ Neptune fɛ a ka orbit sisan na. Uranus ka kalo belebelew ka dɔgɔya kosɛbɛ ka tɛmɛn Ganymede ni Titan kan, nka yɔrɔ suman ni fɔrɔfɔrɔni caman bɛ u cɛ.
Dugukolo ka kalo ka dɔgɔya planeti kelen kelen lajɛli la, nka a ni Dugukolo ka jɛɲɔgɔn ye fɛn dɔnnen kosɛbɛ ye. A ka bon ka tɛmɛn a planeti ta kan, ani a ka surun kosɛbɛ fo mɔgɔ bɛ se k’a ye ni ɲɛ hakili ye, ka a ye yɔrɔ dɔgɔman ye. A ka yɛlɛma cogoyaw bɛ bɔ k’a la, ka ye Sun bɛ kalo ka jɛɲɔgɔn ni Dugukolo ye yɔrɔw dɔw fɔlɔ ka taa. Kalo yɛlɛma cogow fɔlɔ jira bɛ o cogoya fɔ; kalo yɛlɛma cogow ka kalandiriye bɛ waati jɔnjɔn jira san kelen kelen na.
Kalo hakɛ bɛ mun fɔ, ani a tɛ mun fɔ
Planeti kelen ka kalo hakɛ ye filɛli ni yɔrɔ dɔnni lajɛli ye, wa a fana bɛ a ka yɔrɔw cogoya fɔ. Kalo fitinin janw ka gɛlɛn ka ye ka tɛmɛn kalo belebelew kan, ani fɛn min ye ye kokura, a mago bɛ filɛli caman na ka a ka orbit yɛlɛma tɛ, a ka yɛlɛma ka jira. O de la, hakɛ lajɛli tɔgɔlen dɔw ka kan ka waati sɛbɛn; lajɛli kura fana bɛ se ka faran min fɛ, ni planeti sistema bɛɛ ma yɛlɛma kelenya.
Filɛli ka labɛnni la, kalo hakɛ ka nafolo ka dɔgɔya ka tɛmɛn kalo min bɛ yɔrɔ dɔ la ɲɛfɛ ye. A ka yɛlɛma, a ka wuli waati ani a ka yɔrɔ bɛna faran ni date ni yɔrɔ ye; i n’a fɔ, New York City kalo ka dakunbɔ bɛ kalo yɛlɛma ni yɔrɔ nɛɛma jira, a bɛ kalo wuli waati, kalo sumu waati, elevesyon, azimut, yɔrɔ jan ani yɔrɔ fɛɛrɛ jira, o bɛɛ ni sigiyɔrɔ ka sankaw fana ye. Sistema solar hakɛ lajɛli bɛ jaabi di kalo joli lajɛra lajɛli dɔ kɔnɔ waati min na. Ka kɔrɔta sanfɛ, o bɛ ko wɛrɛ fɔ: kalo min bɛ i ka yɛlɛma yɔrɔ kɔfɛ bi su.