Μια σεληνιακή έκλειψη δεν είναι πάντα το ίδιο θέαμα. Μερικές φορές η Σελήνη απλώς σκοτεινιάζει ελαφρά· άλλες, μια σκοτεινή καμπύλη μοιάζει να δαγκώνει την επιφάνειά της· και κάποιες φορές ολόκληρος ο σεληνιακός δίσκος παίρνει ένα θαμπό κόκκινο χρώμα. Η διαφορά εξαρτάται από το πώς διασχίζει η Σελήνη τη σκιά της Γης. Οι τρεις όροι —παρασκιακή, μερική και ολική— περιγράφουν πόσο μεγάλο μέρος της Σελήνης εισέρχεται στο πιο σκοτεινό τμήμα της σκιάς, που ονομάζεται κύρια σκιά. Η κατανόηση της γεωμετρίας διευκολύνει την αναγνώριση του φαινομένου, ιδιαίτερα όταν η αλλαγή είναι ανεπαίσθητη. Για ημερομηνίες εκλείψεων, ώρες επαφών, διάρκειες και ορατότητα ανά τοποθεσία, επισκεφθείτε τον ενημερωμένο κατάλογο σεληνιακών εκλείψεων.
Η Γη σχηματίζει δύο είδη σκιάς
Ο Ήλιος είναι εκτεταμένη φωτεινή πηγή, όχι σημείο. Επομένως, η Γη σχηματίζει μια κεντρική περιοχή όπου το άμεσο ηλιακό φως εμποδίζεται και μια εξωτερική περιοχή όπου αποκρύπτεται μόνο ένα μέρος του Ήλιου. Η κεντρική σκιά είναι η κύρια σκιά, ενώ η πιο αχνή εξωτερική σκιά είναι η παρασκιά. Το όριο είναι γεωμετρικό: στην παρασκιά, ένας παρατηρητής στη Σελήνη θα εξακολουθούσε να βλέπει μέρος του Ήλιου, ενώ στην κύρια σκιά η Γη θα κάλυπτε ολόκληρο τον Ήλιο.
Μια σεληνιακή έκλειψη μπορεί να συμβεί μόνο στην πανσέληνο, όταν η Γη βρίσκεται ανάμεσα στον Ήλιο και τη Σελήνη. Ωστόσο, οι περισσότερες πανσέληνοι περνούν πάνω ή κάτω από τη σκιά της Γης, επειδή η τροχιά της Σελήνης έχει κλίση 5.14 μοιρών ως προς την εκλειπτική, δηλαδή το επίπεδο της τροχιάς της Γης γύρω από τον Ήλιο. Έκλειψη συμβαίνει όταν η πανσέληνος σημειώνεται κοντά στο σημείο όπου τέμνονται αυτά τα τροχιακά επίπεδα. Ο οδηγός για τις φάσεις της Σελήνης εξηγεί γιατί η φάση της Σελήνης εξαρτάται από τη θέση της ως προς τον Ήλιο και τη Γη· ο τύπος της έκλειψης, στη συνέχεια, εξαρτάται από τη διαδρομή της μέσα από τη σκιά της Γης.
Παρασκιακή έκλειψη: αμυδρή, εκτεταμένη εξασθένηση
Σε μια παρασκιακή έκλειψη, η Σελήνη περνά μέσα από την παρασκιά της Γης, αλλά δεν εισέρχεται στην κύρια σκιά. Καμία σαφώς καθορισμένη σκοτεινή γραμμή δεν διασχίζει τον σεληνιακό δίσκο. Αντίθετα, μέρος ή ολόκληρη η Σελήνη δέχεται λίγο λιγότερο άμεσο ηλιακό φως και μπορεί να φαίνεται ελαφρώς σκιασμένη, συχνά προς την πλευρά που βρίσκεται πλησιέστερα στην κύρια σκιά. Το φαινόμενο εύκολα περνά απαρατήρητο, ιδίως στην αρχή ή στο τέλος της έκλειψης, όταν μόνο ένα μικρό μέρος της Σελήνης βρίσκεται στην παρασκιά.
Γι’ αυτό μια παρασκιακή έκλειψη μπορεί να είναι μια πραγματική, μετρήσιμη ευθυγράμμιση χωρίς να φαίνεται εντυπωσιακή με γυμνό μάτι. Μπορεί να γίνεται πιο εμφανής σε μια φωτογραφία απ’ ό,τι με μια γρήγορη ματιά, αλλά η αυτόματη έκθεση μιας φωτογραφικής μηχανής μπορεί να αντισταθμίσει τη μείωση της φωτεινότητας και να δυσκολέψει τη σύγκριση των εικόνων. Αν φωτογραφίσετε το φαινόμενο, κρατήστε σταθερά το κάδρο και τις ρυθμίσεις έκθεσης και συγκρίνετε τις εικόνες με μια φωτογραφία που τραβήχτηκε πριν ή μετά την έκλειψη. Μια παρασκιακή έκλειψη δεν σημαίνει ότι η Σελήνη περνά μέσα από σύννεφο ή ότι αλλάζει από μόνη της τη φωτεινότητά της· πρόκειται για σταδιακή μείωση του ηλιακού φωτός, επειδή η Γη αποκρύπτει εν μέρει τον Ήλιο από τη Σελήνη.
Για παράδειγμα, η παρασκιακή έκλειψη της 20ης Φεβρουαρίου 2027 αναφέρεται με διάρκεια παρασκιάς 241 λεπτά. Αυτό το μεγάλο χρονικό διάστημα δεν σημαίνει ότι η Σελήνη θα φαίνεται εμφανώς σκοτεινή επί τέσσερις ώρες: η σκίαση μεταβάλλεται σταδιακά και το βαθύτερο τμήμα της παρασκιάς είναι πιθανότερο να γίνει αντιληπτό απ’ ό,τι η αχνή εξωτερική άκρη της. Το ενημερωμένο ημερολόγιο Φεβρουαρίου 2027 παρέχει τις ακριβείς ώρες των φάσεων της Σελήνης για εκείνον τον μήνα, ενώ ο κατάλογος εκλείψεων περιλαμβάνει τις λεπτομέρειες του φαινομένου.
Μερική έκλειψη: μια σκοτεινή καμπύλη προχωρά πάνω στη Σελήνη
Μερική σεληνιακή έκλειψη συμβαίνει όταν ένα μέρος της Σελήνης εισέρχεται στην κύρια σκιά, ενώ το υπόλοιπο παραμένει έξω από αυτήν. Το πιο σαφές οπτικό σημάδι είναι μια ευδιάκριτα σκοτεινότερη, καμπύλη περιοχή που μεγαλώνει πάνω στη σεληνιακή επιφάνεια. Η άκρη της κύριας σκιάς είναι καμπύλη επειδή η Γη είναι σφαιρική· οι σεληνιακές εκλείψεις βοήθησαν τους παρατηρητές να αναγνωρίσουν αυτό το σχήμα πολύ πριν τα διαστημόπλοια φωτογραφίσουν τη Γη από το διάστημα.
Η σκιά δεν είναι συμπαγές αντικείμενο τοποθετημένο πάνω στη Σελήνη, ενώ η άκρη της δεν είναι απολύτως ευκρινής. Το ηλιακό φως που περνά μέσα από την ατμόσφαιρα της Γης μαλακώνει το όριο. Παρ’ όλα αυτά, η αντίθεση ανάμεσα στο φωτεινό τμήμα έξω από την κύρια σκιά και στο πιο σκοτεινό τμήμα μέσα σε αυτήν είναι συνήθως πολύ πιο εμφανής από τη σκίαση μιας παρασκιακής έκλειψης. Η Σελήνη δεν εξαφανίζεται κατά τη διάρκεια μιας μερικής έκλειψης, ενώ το τμήμα που παραμένει έξω από την κύρια σκιά εξακολουθεί να φωτίζεται από το άμεσο ηλιακό φως.
Το πόσο μεγάλο μέρος της Σελήνης καλύπτεται ποικίλλει ανάλογα με τη διαδρομή της έκλειψης. Μια ρηχή διέλευση μέσα στην κύρια σκιά αφήνει μόνο μια μικρή σκοτεινή εγκοπή· μια βαθύτερη διέλευση μπορεί να καλύψει το μεγαλύτερο μέρος του δίσκου, αλλά όχι ολόκληρο. Η ταξινόμηση αφορά τη θέση της Σελήνης μέσα στη σκιά, όχι το αν ένας παρατηρητής μπορεί να δει το φαινόμενο. Ο τοπικός ορίζοντας, το φως της ημέρας, ο καιρός και η θέση της Σελήνης στον ουρανό επηρεάζουν την ορατότητα. Ένας πίνακας πληροφοριών για μια πόλη, όπως η σελίδα της Σελήνης για το Λονδίνο, δείχνει την τοπική ανατολή και δύση της Σελήνης, το ύψος, το αζιμούθιο και τον καιρό, στοιχεία που μπορούν να βοηθήσουν στον γενικό προγραμματισμό παρατήρησης του ουρανού.
Ολική έκλειψη: η Σελήνη εισέρχεται ολόκληρη στην κύρια σκιά
Κατά τη διάρκεια μιας ολικής σεληνιακής έκλειψης, ολόκληρος ο σεληνιακός δίσκος περνά μέσα στην κύρια σκιά της Γης. Η Σελήνη εξακολουθεί να είναι ορατή, επειδή η ατμόσφαιρα της Γης εκτρέπει λίγο ηλιακό φως προς τη σκιά. Καθώς αυτό το φως διασχίζει την ατμόσφαιρα, τα μικρότερα μήκη κύματος του μπλε φωτός σκεδάζονται εντονότερα από τα κόκκινα. Έτσι, το φως που απομένει και φτάνει στη Σελήνη είναι συχνά κόκκινο ή πορτοκαλί, και η σεληνιακή επιφάνεια το ανακλά προς τους παρατηρητές στη Γη.
Η δημοφιλής φράση «ματωμένο φεγγάρι» αναφέρεται σε αυτή την πιθανή κοκκινωπή όψη, όχι σε ξεχωριστή κατηγορία έκλειψης ή σε ένα χρώμα που είναι εγγυημένο. Μια ολική έκλειψη μπορεί να φαίνεται χάλκινη, κεραμιδί, θαμπή καφέ ή πολύ σκοτεινή. Το χρώμα και η φωτεινότητα εξαρτώνται εν μέρει από την ποσότητα του ηλιακού φωτός που περνά μέσα από την ατμόσφαιρα της Γης· η αχλή, τα σύννεφα και τα σωματίδια στην ατμόσφαιρα μπορούν να επηρεάσουν το φως που καταφέρνει να περάσει. Η ολική έκλειψη δεν σημαίνει ότι η Σελήνη εξαφανίζεται, αν και μπορεί να είναι δύσκολο να τη δει κανείς αν η σκιά είναι ιδιαίτερα σκοτεινή ή ο ουρανός φωτεινός.
Ολικότητα είναι το χρονικό διάστημα κατά το οποίο ολόκληρη η Σελήνη βρίσκεται μέσα στην κύρια σκιά. Πριν και μετά από αυτήν, μια ολική έκλειψη περιλαμβάνει μερικές φάσεις, καθώς ο σεληνιακός δίσκος εισέρχεται στην πιο σκοτεινή σκιά και εξέρχεται από αυτήν. Για παράδειγμα, η ολική σεληνιακή έκλειψη της 31ης Δεκεμβρίου 2028 αναφέρεται με διάρκεια ολικότητας 71,3 λεπτά. Η συνολική ακολουθία της έκλειψης διαρκεί περισσότερο από αυτό το κεντρικό διάστημα, επομένως οι παρατηρητές που μπορούν να δουν μόνο ένα μέρος του φαινομένου ίσως προλάβουν να παρατηρήσουν μια μερική φάση.
Τι να παρατηρείτε
Η παρατήρηση μιας σεληνιακής έκλειψης με γυμνό μάτι είναι ασφαλής· σε αντίθεση με μια ηλιακή έκλειψη, δεν απαιτούνται προστατευτικά φίλτρα. Τα κιάλια μπορούν να διευκολύνουν την εξέταση της μεταβαλλόμενης σκιάς, αλλά δεν είναι απαραίτητα. Βρείτε ένα μέρος με καθαρή θέα προς τη Σελήνη και ελέγξτε αν θα βρίσκεται πάνω από τον τοπικό σας ορίζοντα κατά τη διάρκεια του φαινομένου. Ο κατάλογος εκλείψεων παρέχει πληροφορίες ορατότητας ανά τοποθεσία, ενώ το ημερολόγιο φάσεων της Σελήνης μπορεί να σας βοηθήσει να ελέγξετε τις ώρες των φάσεων για τον μήνα που σας ενδιαφέρει.
Σε μια παρασκιακή έκλειψη, αναζητήστε μια σταδιακή, ανομοιόμορφη εξασθένηση αντί να περιμένετε ένα καθαρό όριο. Σε μια μερική έκλειψη, παρακολουθήστε την καμπύλη άκρη της κύριας σκιάς καθώς διασχίζει τον δίσκο. Κατά την ολικότητα, δώστε χρόνο στα μάτια σας να προσαρμοστούν και παρατηρήστε ότι η Σελήνη μπορεί να διατηρεί το χρώμα και τις λεπτομέρειές της, αντί να γίνεται ομοιόμορφα μαύρη. Αυτές οι διαφορές γίνονται πιο αντιληπτές όταν παρατηρείτε ολόκληρη την εξέλιξη του φαινομένου, αντί να κοιτάξετε τον ουρανό μόνο μία φορά: η αργή πορεία της σκιάς είναι αυτή που αποκαλύπτει αν η έκλειψη είναι παρασκιακή, μερική ή ολική.