Arratsaldeko zeruan, horizontearen gainetik baxu, agertzen den ilargi ilgor mehe batek egutegi islamikoan aldaketa garrantzitsu bat iragar dezake: ramadanaren hasiera, Eid al-Fitr jaialdiaren etorrera edo beste ilargi-hilabete baten hasiera. Baina ilargi ilgora ez da Lurreko guztiek aldi berean irakur dezaketen data-zigilu zerutar bat. Ikus daitekeen ala ez, Ilargiaren kokapenaren, behatzailearen lekuaren, baldintza atmosferikoen eta komunitateak jarraitzen dituen arauen araberakoa da.
Egutegi islamikoak, egutegi hijria ere deituak, 12 ilargi-hilabete ditu. Hilabeteak urtaroekin lerrokatuta mantentzen dituzten egutegiek ez bezala, ez du aldian behin hilabete gehigarri bat sartzen eguzki-urtearekin bat egiteko. Beraz, bi ideia desberdinek zehazten dituzte haren datak: ilargi ilgorak hilabetea ezartzen laguntzen du, eta ilargi-urte laburragoak hilabete horiek urtaroetan zehar eramaten ditu. Astronomiak oinarrizko erritmoa azaltzen du, baina erlijio- eta administrazio-ohiturek erabakitzen dute erritmo hori nola bihurtu egutegi.
Ilberria ez da lehen ilargi ilgor ikusgaia
Astronomian, ilberria konjuntzioaren unea da, Eguzkiak eta Ilargiak Lurretik ikusita ekliptikako longitude bera dutenean. Lerrokatze horren inguruan, Ilargiaren alde argiztatua gugandik aldenduta egoten da gehienbat. Ilargia zeruan Eguzkitik gertu ere agertzen da; horregatik, haren ertzeko zati argiztatu mehea oso zaila da bereizten, edo ezinezkoa.
Hilabete islamiko bati hasiera emateko erabiltzen den ilargi ilgora beste gertaera bat da: konjuntzioaren ondoren Ilargi gaztea, argiztatuz eta handituz doana, ikusgai bihurtzea; normalean, ilunabarraren ondoren mendebaldeko zeruan bilatzen da. Ilargi ilgor horri hilal esaten zaio maiz. Konjuntzioa mundu osoan une bera duen une kalkulatua da; ilargi ilgoraren ikusgarritasuna, berriz, tokian tokiko behaketa-baldintza da, gerora garatzen dena.
Bereizketa hori garrantzitsua da ilberriaren ordu zehatzak dituen ilargi-faseen egutegia interpretatzean. Zerrendatutako ilberri-orduak ez du esan nahi ilargi ilgora arratsalde horretan ikusiko denik, eta ez du berez hilabete erlijioso baten lehen eguna ezartzen. Ilberri astronomikoen arteko batez besteko tartea 29.53059 egunekoa da. Egutegiko hilabeteek egun osoak izan behar dituzte; horregatik, hilabete islamikoek 29 edo 30 egun dituzte, eta ez egun-zatiki bat.
Zergatik diren zailagoak ilargi ilgor gazte batzuk ikusten
Konjuntziotik igarotako denborak, Ilargiaren adina ere deituak, ikusgarritasunari buruzko azalpenaren zati bat baino ez du ematen. Ilargia Eguzkiarekiko ekialderantz mugitzen den heinean, haren aurpegi argiztatuaren zati handiagoa ikus daiteke, eta Eguzkiarekiko itxurazko tartea handitu egiten da. Baina behatzaileak ilargi ilgora horizontearen gainetik nahikoa argi ikusi behar du arratsaldeko zerua iluntzen ari den bitartean.
Ilargiaren ibilbideak horizontearekiko duen angeluak alde handia eragiten du. Batzuetan ilargi ilgora nahiko goian egon daiteke ilunabar-puntuaren gainetik; beste batzuetan, berriz, horizontera oso gertu. Latitudeak eta urtaroak geometria hori aldatzen dute. Beraz, antzeko adina duten bi ilargi ilgorak behaketa-erronka oso desberdinak izan ditzakete, hodeiak kontuan hartu aurretik ere.
Ilunabarreko argi ahularen eta Ilargiaren jaitsieraren arteko lehia ere badago. Eguzkia sartu eta berehala, zerua argiegia izan daiteke; geroago, ilargi ilgora lanbroan ezkutatu edo sartu egin daiteke. Ilunabarraren eta ilargisartzearen arteko tartea baliagarria da, baina ez du ikusgarritasuna bermatzen. Hautsak, hezetasunak, hodei meheek, atmosferaren gardentasunak eta behatzailearen esperientziak ere eragina dute. Ez dago Ilargiaren adinaren atalase bakar bat, leku guztietan begi hutsez ikustea bermatzen duenik.
Ilunabarreko data-muga eta hasiera-data desberdinak
Erlijiozko ospakizunetarako, data islamikoa ilunabarrean hasten da, ez gauerdian. Beraz, ramadaneko lehen egunari hasiera ematen dion arratsaldea egun horretako egunsentitik ilunabarrera arteko barauaren aurrekoa da. Era berean, ilargi ilgor baten arratsaldeko behaketaren ondoren egiten den iragarpen batek data-zenbaketa horren arabera jada hasi den egun bati egiten dio erreferentzia, egutegi zibilak gauerdira arte data aldatuko ez badu ere.
Ohiko behaketa-praktika batean, behatzaileek hilabete amaierako 29. egunean, ilunabarraren ondoren, ilargi ilgor berria bilatzen dute. Onartutako behaketa batek hilabete berriaren hasiera ezartzen badu, hilabetea arratsalde horretan hasten da. Bestela, amaitzen ari den hilabeteak 30 egun betetzen ditu. Lekukotzak onartzeko eta arau hori aplikatzeko baldintza zehatzak agintarien arabera aldatzen dira.
Komunitateak ere desadostasunean egon daitezke zein eremutako behaketak balio duen erabakitzeko orduan. Batzuek tokiko edo eskualdeko behaketak erabiltzen dituzte; beste batzuek urrunagoko behaketa bat onartzen dute, beren arauen arabera. Tresna optikoen erabilerari edo kalkuluen eginkizunari buruz ere desberdin pentsa dezakete. Beraz, hasiera-data desberdinek ez dute zertan esan norbaitek Ilargia gaizki kalkulatu duenik. Taldeek arau desberdinak aplikatzen dizkiete behaketa-baldintza desberdinei.
Zergatik mugitzen den ramadana urtaroetan zehar
Urtaroz urtaro gertatzen den desplazamendua egutegiaren aritmetikaren ondorio zuzena da. Batez besteko ilargi-zikloa erabilita, 12 × 29.53059 kalkuluak 354.36708 egun ematen ditu. Egutegi islamikoko urteek 354 edo 355 egun oso dituzte, hilabeteen hurrenkeraren eta egutegi-metodoaren arabera. Nolanahi ere, eguzki-urtea baino laburragoak dira; eguzki-urteak 365¼ egun inguru irauten du.
Eguzki-urte bakoitzeko aldea 11 egun ingurukoa da. Ondorioz, ramadana, oro har, 10 edo 11 egun lehenago hasten da egutegi gregoriarrean, hurrengo aldi bakoitzean. Eguzki-urteko 33 urte inguruan, urtaro-ziklo osoa zeharkatzen du. Patroia mailaz mailakoa da, ez bat-bateko jauzia: udan bizitako ramadan baten ondoren, egutegi eguzkikian apur bat lehenago hasiko den beste bat dator.
Horren arrazoia da urtaroen araberako zuzenketarik ez egotea, hau da, ez dela hilabete gehigarririk sartzen. Egutegi lunisolarioek hilabete gehigarri bat eransten dute aukeratutako urte batzuetan, hilabeteak urtaro jakin batzuetatik gertu mantentzeko; egutegi erlijioso islamikoak ez du halakorik egiten. Haren hilabeteek Ilargiarekin lotuta jarraitzen dute.
Horrek ondorio geografiko bat du. Ramadan Ipar Hemisferioko udan gertatzen denean, Hego Hemisferioko neguan gertatzen da. Beraz, izen bereko hilabeteak egun-argi luzeko barauak ekar ditzake eskualde batean, eta laburragoak beste batean. Ilargi-hilabeteak egutegiko sekuentzian toki egonkorra du, baina ez urtaro finkorik.
Behaketan oinarritutako eta kalkulatutako egutegiak
«Egutegi islamikoa» esamoldeak data berak 12 hilabeteko egitura berean finkatzeko hainbat modu adieraz ditzake. Behaketan oinarritutako ikuspegiak onartutako ilargi ilgorren behaketen mende daude. Beste ikuspegi batzuek kalkulu astronomikoak erabiltzen dituzte, batzuetan ilargi ilgora ikusiko ote den aurreikusteko, eta beste batzuetan konjuntzioa, ilunabarra edo ilargisartzea barne hartzen dituen arau jakin bat aplikatzeko. Metodo horiek ez dira guztiak baliokideak.
Egutegi islamiko tabularrak beste ikuspegi bat erabiltzen du: hilabeteen iraupenaren eta bisurte-egunen eredu aritmetikoa erabiltzen du, hilabete bakoitzean behaketa berri bat egin beharrean. Egutegi horiek erabilgarriak dira daten bihurketarako eta lan historikoetarako, baina bihurtutako data bat ez da automatikoki komunitate jakin batek behatutako data. Erregistro historikoetan ere zalantzak egon daitezke erabilitako lekuari edo arauari buruz.
Kalkuluak eta behaketak ez dira zertan aurkakotzat hartu. Kalkulu astronomikoek Ilargia non egon beharko litzatekeen zehaztu eta jakinarazitako behaketa bat ebaluatzen lagun dezakete. Erlijio-galdera da zer froga onartzen dituen agintaritza batek hilabete bat hasteko nahikotzat.
Horregatik, egutegi-aplikazio bateko data hijria, ikusgarritasunaren iragarpen-mapa bat eta komunitate baten iragarpena lotutako galderak dira, baina ez galdera berak. Konparatu aurretik, zehaztu bakoitzak zer adierazten duen: bihurketa aritmetiko bat, irizpide astronomiko bat ala onartutako behaketa bat.
Ilargi ilgor bat behatzeko plangintza, baieztapen gehiegirik egin gabe
Hasi behaketa-lekutik, eta ez fase-ikono orokor batetik. Erabili hiria bilatzeko funtzioa, tokiko Ilargiaren panelera sartzeko, ilargisartzea, altitudea, azimuta eta zeruaren ikuspegia tokiko eguraldiarekin batera egiaztatzeko. Horrek galdera praktiko batzuei erantzuten laguntzen du: nora begiratu behar duzu, Ilargia horizontearen gainetik al dago, eta baldintzek ikuspena oztopa dezakete? Ez dute ilargi ilgoraren ikusgarritasunari buruzko ebazpen ofizialik ematen.
Adibidez, Londresko Ilargiaren panelak tokiko behaketa-datu horiek ematen ditu Londreserako. Ez pentsa haren geometriak urruneko hiri baterako ere balio duenik. Behaketa-leku egoki batek mendebaldeko horizonte garbia du, inguruko eraikin edo muinorik zeru baxua estaltzen ez duena. Itxaron Eguzkia guztiz sartu arte bilatzen hasi aurretik, eta ez zuzendu inoiz prismatikoak edo teleskopioa Eguzkirantz.
Argiztatutako formaren aldaketa zergatik gertatzen den jakin nahi baduzu, Ilargiaren faseei buruzko gidak zikloa azaltzen du. Behaketa baten berri ematean, adierazi kokapena, behaketa-ordua, zeruaren baldintzak eta tresna optikoak erabili dituzun ala ez. Xehetasun horiek testuingururik gabeko argazki batek baino informazio gehiago ematen diote behaketari.
Azkenik, bereizi zerua norberak behatzea eta data erlijioso bat zehaztea. Saiakerak huts egiteak baldintza horietan ilargi ilgora ikusi ez duzula baino ez du frogatzen. Balitekeen distira bat ere komunitatearen prozeduren arabera aztertu behar da. Barau edo jaialdi baten hasierarako, jarraitu zure egutegia behatzen duzun agintariaren edo komunitatearen iragarpenari.