Erantzun laburra zenbaketa noiz egin zen eta zer hartzen den baieztatutako ilargitzat araberakoa da. 2023ko inbentarioa da data jakin bateko erreferentzia erabilgarri bat: zortzi planeten inguruan orbitatzen zuten 285 satelite natural ezagun zenbatu zituen. Gehienak ez ziren Lurraren Ilargiaren antzeko ale txikiak. Objektu txiki eta irregularretatik Merkurio baino handiagoak diren munduetara doaz, eta paisaia eta historia oso desberdinak dituzte. Astronomoek ilargi txikiak aurkitzen eta baieztatzen jarraitzen dutenez, datarik gabeko kopurua laster gera daiteke engainagarri.
2023ko zenbaketa, planetaz planeta
2023ko argazki hartan, Merkurio eta Artizarra ezagun ziren ilargirik gabe zeuden. Lurrak bat zuen, Martek bi, Jupiterrek 95, Saturnok 146, Uranok 27 eta Neptunok 14. Kopuru horiek batuta, 285 dira. Planeta erraldoiek ia guztiak biltzen dituzte: Jupiterrek, Saturnok, Uranok eta Neptunok, guztira, 282 ilargi ezagun zituzten; barneko lau planetek, berriz, hiru.
Inbentarioko kopuruak dira, ez planeta bakoitzak ilargi kopuru finko eta behin betikoa duela dioten baieztapenak. Kopuruak alda daitezke behaketek objektu ahulak agerian uzten dituztenean, jarraipen-ikerketek orbita bat zehazten dutenean edo objektu baten egoera berriz ebaluatzen denean. Zerrenda desberdinek azken eguneratze-data edo ilargi bat baieztatutzat jotzeko irizpide desberdinak ere izan ditzakete. Beraz, kopurua honela ulertzea da egokiena: «data jakin bateko inbentario honetan ezagutu eta zenbatutakoak», eta ez existitzen diren ilargi guztien kopurua.
Desoreka horrek azalpen fisikoa du. Planeta erraldoiak Lurra baino askoz masiboagoak dira eta objektu asko eduki ditzakete orbitan; gainera, haien kanpoaldeetan ilargi txikien populazioak daude. Horietako asko irregularrak dira, eta urruneko edo inklinatutako orbitetan ibiltzen dira. Ilargi kopuru handiak ez du esan nahi ilargi guztiak Lurretik ikusten den biribil distiratsuaren antzekoak direnik.
Ilargi handienek eskala aldatzen dute
Ilargi handienak munduak dira berez. Jupiterren Ganimedes Eguzki-sistemako ilargirik handiena da, 5.268 kilometro inguruko diametroarekin. Merkurio baino diametro handiagoa du; Merkuriorena 4.879 kilometro ingurukoa da. Konparazio hori harrigarria da, Merkurio planeta bat delako eta Ganimedes satelite bat; tamainari dagokionez, ordea, gorputzak berak du garrantzia, ez haren izenak edo zer orbitatzen duen.
Saturnoren Titan gertu dago, 5.150 kilometro inguruko diametroarekin. Atmosfera handia du, baita hidrokarburo likidozko lakuak eta itsasoak ere gainazalean. Ganimedes eta Titan Lurraren Ilargia baino handiagoak dira; Ilargiaren diametroa 3.475 kilometro ingurukoa da. Beraz, Lurraren laguna ez dago tamainaren sailkapenaren goialdetik gertu, nahiz eta gure gaueko zeruan nagusi izan eta egutegietan, mareetan eta gizakien esplorazioan eragina izan duen.
Tamainak ez du istorio osoa kontatzen. Jupiterren Io Lurraren Ilargia baino txikiagoa da, baina sumendi-jarduera izugarri handia du. Europa ere txikiagoa da; mundu izoztua da, eta haren gainazalak zein barnealdeak interes zientifiko handia pizten dute. Ganimedesek eremu magnetiko propioa du. Kontraste horiek erakusten dute zergatik diren «ilargi handienak» abiapuntu erabilgarria, baina ez garrantzi zientifikoaren sailkapena. Ilargiak eta planetak sistema zabalagoan nola kokatzen diren ikusteko, webguneko Eguzki-sistemaren mapa interaktiboak planeten egungo kokapenak erakusten ditu.
Jupiter eta Saturno: sistema jendetsuak
Jupiterren lau ilargi handienak —Io, Europa, Ganimedes eta Kalisto— sarritan galileotar ilargi deitzen zaie, Galileo Galileiren 1610eko behaketen omenez. Bakoitzak bere ezaugarri nabarmenak ditu: Ioren gainazal bolkanikoa, Europaren izotza, Ganimedesen tamaina eta Kalistoren kraterrak dituen lurzorua planeta-sistema beraren lau erregistro oso desberdin dira. Jupiterren satelite ezagunen inbentario askoz handiagoaren barruko multzo txiki bat baino ez dira.
Saturnoren kopurua handiagoa zen 2023ko argazkian, baina zenbakizko alde horrek ez du esan nahi haren ilargi guztiak handiak direnik. Guztizkoaren zati handi bat satelite txikiek osatzen dute, eraztunei eta ilargi-taldeei lotutako objektuak barne. Saturnok Titan ere badu, atmosfera lodia duen mundu nabarmena, eta Entzelado, hego poloko eskualdetik materiala jaurtitzen duelako ezaguna den ilargi izoztu txikiagoa. Zenbaketa batean, baieztatutako ilargi bakoitzak sarrera bat hartzen du; kopuruak ez du adierazten haren tamaina, jarduera edo interes zientifikoa.
Urruneko ilargiak eta Lurraren gertuko laguna
Uranok eta Neptunok dozenaka ilargi gehitzen dizkiote planeten inbentarioari, horietako batzuk handiak eta asko txikiak. Neptunoren Triton nabarmentzekoa da, Neptunoren errotazioaren kontrako noranzkoan orbitatzen duelako. Ibilbide ezohiko hori da zientzialariek uste izateko arrazoi bat: Triton harrapatua izan daiteke, Neptunorekin batera egungo orbitan sortu beharrean. Uranoren ilargi nagusiak Ganimedes eta Titan baino askoz txikiagoak dira, baina izotzezko eta harrizko gorputz askotarikoak biltzen dituzte.
Lurraren Ilargia apala da planetaz planetako errolda batean, baina Lurrarekin duen harremana ezohiko nabarmena da. Handia da ostalari duen planetarekiko, eta nahikoa hurbil dago begi hutsez objektu distiratsu eta zehatz gisa ikusteko. Ilargiaren faseak eguzki-argiak Lurrari begira dagoen Ilargiaren hemisferioaren zati desberdinak argiztatzearen ondorio dira. Ilargiaren faseei buruzko gidak geometria hori azaltzen du; ilargi-faseen egutegiak, berriz, fase bakoitzaren ordu zehatzak ematen ditu hilabetez hilabete.
Zer esan diezazuke ilargi-zenbaketa batek, eta zer ez
Planeta baten ilargi kopurua behaketaren eta sailkapenaren argazkia da, haren inguruneen deskribapena bezainbeste. Ilargi txikiak eta urrunak handiak baino zailagoak dira hautematen, eta ikusi berri den objektu batek behaketa nahiko behar ditu orbita egonkorra egiten duela zehazteko. Horregatik, ohiko kopuruen taula batek data adierazi behar du, eta horregatik izan daiteke inbentario berriago bat desberdina, planeta-sistemak bat-batean aldatu gabe.
Behaketa-plan baterako, kopurua ez da Ilargiaren tokiko ikuspegia bezain erabilgarria. Fasea, irteera-ordua eta kokapena dataren eta lekuaren araberakoak dira; esaterako, New Yorkeko Ilargiaren panela fasea eta argiztapena erakusteaz gain, ilargiaren irteera eta sarrera, altitudea, azimuta, distantzia eta tokiko eguraldia duen zeruaren ikuspegia eskaintzen ditu. Eguzki-sistemako zenbaketa batek inbentario jakin batean zenbat ilargi zenbatu ziren erantzuten du. Gora begiratzeak beste istorio bat kontatzen du: gaur gauean zein dagoen zure ortzi-mugan.