Eklipse batek ahaide bat izan dezake, gutxi gorabehera 18 urteko tartearekin. Bi gertaerek antzeko lerrokatzea, Lurra-Ilargia distantzia antzekoa eta Lurraren itzalaren edo Ilargiaren itzalaren geometrian antzeko ibilbidea izan ditzakete. Erlazio horri Saros zikloa esaten zaio, eta astronomiako adibiderik erabilgarrienetako bat da: eredu batek funtzionatzen du hainbat erritmo inperfektu ia bat datozelako.
Saros batek 18 urte, 11 egun eta 8 ordu inguru irauten du. Ez du esan nahi eklipse berdina herri beraren gainean gertatuko denik. Ordu gehigarriek Lurrari begira dagoen geometria aldatzen dute, eta desberdintasun txikiak metatu egiten dira errepikapen batetik hurrengora. Eklipse bakoitza garatzen ari den familia batekoa da, ez kopia berdinen segida amaigabe batekoa.
Ilargi-eklipseen katalogoak gertaera bakoitzaren mota, kontaktu-orduak, iraupena eta zure kokalekutik ikusgai den ala ez erakusten ditu. Saros zikloak katalogoko sarrera batzuen arteko lotura sakonagoa azaltzen du: zergatik itzul daitekeen lerrokatze mota jakin bat hamarkada batzuk geroago.
Ilargiaren hiru erlojuak ia bat etorri behar dira
Ilargiak ziklo erabilgarri bat baino gehiago ditu. Faseen zikloak, edo hilabete sinodikoak, 29,53059 egun irauten ditu batez beste. Ilberri batetik hurrengora edo ilbete batetik hurrengora igarotzen den denbora neurtzen du. Eguzki-eklipseak izateko ilberria behar da; Ilargi-eklipseak izateko, berriz, ilbetea. Beraz, fase egokira itzultzea da eklipse bat errepikatzeko lehen baldintza.
Bigarren erlojuak Ilargiaren orbita inklinatuari dagokio. Haren orbita-planoa 5,14 graduko inklinazioan dago ekliptikarekiko, hau da, Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen orbitaren planoarekiko. Bi planoek lerro batean elkar ebakitzen dute, eta Ilargiak plano hori zeharkatzen duen puntuei nodo esaten zaie. Eklipse bat gertatzeko, Ilargiak nodo batetik gertu egon behar du, dagokion fasean egoteaz gain. Nodo jakin batetik hurrengora igarotzeko denborari hilabete drakonikoa esaten zaio, eta 27,21 egun inguru irauten du.
Hirugarren erlojuak Ilargia perigeora, Lurretik hurbilen dagoen puntura, noiz itzultzen den neurtzen du. Hilabete anomalistiko horrek 27,55 egun inguru irauten du. Distantziak Ilargiaren itxurazko tamainan eta orbitan duen abiaduran eragiten du; beraz, erloju hori errepikatzeak antzeko ezaugarriak dituzten eklipseak sortzen laguntzen du.
Hilabete horiek desberdinak dira nodoen eta perigeoaren norabideak poliki aldatzen direlako. Hilabete arrunt bakar batek ezin ditu hiru erlojuak batera berrezarri.
18 urteko tartearen atzean dagoen aritmetika
Saros zikloak funtzionatzen du, 223 hilabete sinodiko ia 242 hilabete drakoniko eta 239 hilabete anomalistiko adina direlako. Tarte hori igarotakoan, Ilargia gutxi gorabehera fase berera, nodoarekiko gutxi gorabehera posizio berera eta Lurretik hurbileneko eta urruneneko distantzien zikloko gutxi gorabehera puntu berera itzultzen da.
Fase-zikloaren batez besteko iraupena erabilita, kalkulu-adibide erabilgarri bat egin daiteke: 223 × 29,53059 egun = 6.585,32157 egun. Zatiki zatia, egun baten 0,32157, 7 ordu eta 43 minutu inguru da. Hortik dator ohiko deskribapen biribildua: «18 urte, 11 egun eta 8 ordu». Egutegiko egunetan geratzen den kopurua igarotako bisurte-egunen araberakoa da; 11 izan beharrean 10 inguru izan daiteke.
Bat-etortze hurbila da hau, ez multiplo komun zehatza. Nodoekiko lerrokatzea eta distantzia ez dira erabat berrezartzen; horregatik aldatzen da eklipse bat familia zahartu ahala. Dagozkien eklipse-uneen arteko benetako tarteak ere zertxobait aldatzen dira; beraz, Sarosaren batez besteko iraupena gehitzea ez da gertaera baten kontaktu-orduak kalkulatzearen ordezkoa.
Beste bereizketa baliagarri bat ere badago: 223 hilabeteko zenbaketak eguzki-eklipse bat beste eguzki-eklipse batekin lotzen du, edo Ilargi-eklipse bat beste Ilargi-eklipse batekin. Ez du ilberriko eklipse bat ilbeteko eklipse bihurtzen. Bi eklipse motek Saros familia bana dute.
Zergatik mugitzen da hurrengo eklipsea mendebalderantz
Egunaren zati gehigarriak ondorio geografiko handia du. Lurrak biratzen jarraitzen du hurrengo Saros tartea amaitu bitartean. Gutxi gorabehera 8 ordu Lurraren biraketaren heren baten baliokide dira; horrenbestez, eklipsea jasaten duen eskualdea 120 longitude-gradu inguru mendebalderantz aldatzen da familiako kide batetik hurrengora.
Eguzki-eklipseetan, horrek azaltzen laguntzen du zergatik zeharkatzen duen familia ezagun bateko geroko kide batek Lurraren beste zati bat. Eguzkiaren eta Ilargiaren arteko lerrokatzeak aurreko gertaeraren antz handia izan arren, behatokiaren kokalekua biratu egin da itzalaren azpiko posizio beretik. Ibilbidea iparralderantz edo hegoalderantz ere aldatzen da, lerrokatzea aldatzen den heinean.
Ilargi-eklipseetan, ez dago Lurraren gainazalean zehar doan osotasun-ibilbide esturik. Garrantzitsua da jakitea zein tokitan dagoen Ilargia horizontearen gainetik fase bakoitzean. Longitude-aldaketak munduko zein lekutatik ikus daitekeen gertaera aldatzen du, nahiz eta ikusgai den eremu zabalak gainjarri daitezkeen.
Hiru Saros tartek exeligmos bat osatzen dute, hau da, 54 urte eta hilabete inguru. Ordu gehigarriak batuta, ia egun oso bat osatzen dute, eta eguneko ordua hasierako baliora hurbiltzen da. Horrek antzekotasun geografikoa handitzen du, baina, hala ere, ez du eklipse bat zehatz-mehatz errepikatzen.
Eklipse-familia baten bizitza
Saros seriea erlazionatutako eklipseak Saros baten tartearekin jarraituz osatzen den familia da. Zikloa errepikatzen den tartea da; seriea, berriz, tarte horrek lotzen dituen gertaeren katea. Serie asko daude aldi berean martxan, eta haien kideak eklipseen egutegian tartekatuta agertzen dira. Horregatik, elkarren segidako bi eklipse ez dira zertan familia berekoak izan.
Serie bakoitzak mende asko irauten du, nodoekiko lerrokatze-desberdintasun txikia poliki metatzen delako. Ilargi-eklipseen serie bat hasten da Ilargia Lurraren penunbran, itzalaren kanpoko zatian, ozta-ozta sartzen denean. Geroko kideek itzalean sakonago igaro dezakete; horrela, eklipse partzialak eta, serie batzuetan, eklipse osoak gertatzen dira. Azkenean, igarotzeak ez dira hain sakonak izaten eta seriea amaitu egiten da. Familia guztiak ez dira osotasunera iristen.
Ilargi-eklipse penunbral, partzial eta osoen arteko aldeek prozesu horren ikusizko oinarria ematen dute. Saros zikloak ikuspegi zabalagoa gehitzen du: kategoria horiek familia baten garapenaren fase desberdinak izan daitezke, eta ez nahitaez zerikusirik gabeko gertaera motak.
Eguzki-eklipseen serieak ere eklipse partzialekin hasten eta amaitzen dira, eta tarteko faseetan eklipse zentralak gerta daitezke. Geometria aldatzeak eklipse osoak, eraztun-itxurakoak edo hibridoak sor ditzake. Familiaren antzekotasuna benetakoa da, baina ez du bermatzen eklipse mota aldatu gabe mantenduko denik.
Antzinako behatzaileek zer iragar zezaketen
Babiloniako astronomoek Ilargi-eklipseen eredu errepikakorrak ezagutu zituzten, orbita-higiduraren azalpen fisiko modernoa existitu baino askoz lehenago. Belaunaldiz belaunaldi bildutako erregistroei esker, urte askotako tartearekin gertatutako eklipseak lotu ahal izan zituzten. Lorpen nagusia izan zen segida luze baten egitura antzematea, eklipse bakoitza omen edo ezusteko gertaera isolatutzat hartu beharrean.
Ilargi-eklipseek abantaila praktikoa eskaintzen zuten eredu horiek aurkitzeko. Lurraren gau-aldearen zati handi batean ikus daitezke; beraz, leku bereko behatzaile batek Eguzki-eklipse osoa ikusteko baino aukera gehiago ditu haiek ikusteko. Hala ere, eguraldiak, egun-argiak eta horizontearen azpian dagoen Ilargiak hutsuneak sor zitzaketen tokiko erregistroetan.
Tarte errepikakor batek eklipse bat gertatzeko aukera adieraz zezakeen, baina ez zuen ematen behatzaile moderno batek espero duen informazio guztia. Eguzki-eklipse baten tokiko ibilbidea edo Ilargi-eklipse osoaren hasiera zehatza iragartzeko, geometria xeheagoa behar da. Beraz, Saros zikloaren indar historikoa ez zen zehaztasun perfektua: behaketetatik atera zitekeen erlazio fidagarria zen, grabitatearen teoria osoa izan gabe ere.
Erabili zikloa, baina ez agindu gehiegi
Konparazio praktiko bat egiteko, aukeratu Ilargi-eklipse bat katalogoan, eta bilatu 18 urte inguru lehenagoko edo geroagoko gertaera bat. Katalogoak Saros zenbakiak badakartza, erabili erlazioa egiaztatzeko, eta ez fidatu egutegiko tarteaz bakarrik. Konparatu eklipse mota eta iraupena: antzekotasun handiak errepikatutako geometriaren berri ematen du; desberdintasunek, berriz, familiaren pixkanakako bilakaera erakusten dute.
Ez markatu besterik gabe egutegian egun bera, 18 urte geroagorako. Egun gehigarriek garrantzia dute, baita ordu gehigarriek ere. Erabili Ilargi-faseen egutegia ilbetearen ordu zehatzak ikusteko, eta, ondoren, kontsultatu eklipseen katalogoa itzalaren kontaktu-uneak jakiteko. Ilbeteak beharrezko fasea adierazten du, baina ez du bermatzen Ilargia Lurraren itzalean sartuko denik.
Azkenik, bereizi eklipse bat gertatzea eta hura ikusteko aukera izatea. Hiriko Ilargi-panelak ilargi-irtena, ilargi-sartzea, altitudea eta azimuta erakusten ditu, tokiko horizonte-baldintzak egiaztatzeko. Eklipse batek geometrikoki kokapen egokia izan dezake, baina Ilargia zure horizontearen azpian dagoela gertatu; edo eraikinen atzean oraindik baxu dagoela hasi. Saros zikloak azaltzen du zergatik itzultzen den erlazionatutako gertaera; tokiko orduak eta horizonteak erabakitzen dute ikus dezakezun ala ez.