Mbohovái mbyky odepende araka'épa ojejapo pe papapy ha mba'épa oñekonsidera jasy oñemoneĩmava ramo. Peteĩ ta'ãngamýi ohechaukáva peteĩ ára ha oipytyvõva ha'e pe inventario ary 2023-gua: oipapa 285 satélite natural ojekuaáva ojeréva umi 8 planeta rehe. Heta umívagui ndaha'éi Yvy Jasy michĩvaicha. Oĩ mba'e michĩ ha hekopegua'ỹva guive, umi mundo tuichavéva Mercurio-gui peve, ha oguereko yvy ape ha tembiasakue iñambuéva. Astrónomo-kuéra osegi ojuhu ha omoneĩ jasy michĩvéva, upévare peteĩ papapy ndorekóiva ára ikatu pya'e ombotavy.
Papapy ary 2023-gua, planeta rehe
Pe ta'ãngamýi ary 2023-gua ohechauka Mercurio ha Venus ndorekoiha jasy ojekuaáva. Yvy oguereko peteĩ, Marte oguereko mokõi, Jupiter oguereko 95, Saturno oguereko 146, Urano oguereko 27 ha Neptuno oguereko 14. Oñembojoapýramo ko'ã papapy, osẽ 285. Planeta tuichakuéra oguereko haimete opa umi jasy: Jupiter, Saturno, Urano ha Neptuno oñondive oguereko 282 jasy ojekuaáva, ha umi 4 planeta hyepypegua katu oguereko mbohapy.
Ko'ãva ha'e papapy peteĩ inventariopegua, ndaha'éi he'iséva peteĩteĩ planeta oguerekoha peteĩ papapy fijo ha paha jasykuéra rehegua. Papapy ikatu oñemoambue ojehecháramo mba'e sa'i ojehecháva, oñemoneĩramo peteĩ órbita ojejapo rire ambue jehecha, térã oñehesa'ỹijóramo jey peteĩ mba'e reko. Umi lista iñambuéva ikatu avei ohechauka ára paha térã mba'épa oñekotevẽ ojeipapa hag̃ua peteĩ jasy oñemoneĩmava ramo. Upévare iporã jaikuaa pe papapy he'iseha “ojekuaa ha ojeipapa ko inventario ára oñemyesakãvape”, ndaha'éi pe papapy opa jasy oĩva rehegua.
Ko joavy oguereko peteĩ mba'e ojehuva'éva rehegua. Planeta tuichakuéra ipohýive heta Yvy-gui ha ikatu oguereko heta mba'e ijerekuévo; ijereha okápe avei oĩ jasy michĩ aty. Heta ijape ndojoguái peteĩ mba'e apu'ápe ha omýi mombyry térã peteĩ tape ikarẽvape. Umi papapy tuicháva nde'iséi opa jasy ojoguaha pe apu'a ha hesakãva ojehecháva Yvýgui.
Umi jasy tuichavéva omoambue tuichakue jehecha
Umi jasy tuichavéva ha'e mundo añetegua. Jupiter jasy Ganymede ha'e pe jasy tuichavéva Sistema Solar-pe, ipukukue ijykére 5,268 kilómetro rupi. Tuichave ipukukue ijykére Mercurio-gui, oguerekóva 4,879 kilómetro rupi. Ko ñembojoja ikatu ñanesorprende Mercurio ha'ére peteĩ planeta ha Ganymede katu peteĩ satélite; mba'e tuichakue oñemyesakãvo, tuicha mba'e pe yvóra voi, ndaha'éi mba'épa oñembohéra térã mba'érepa ojeréma.
Saturno jasy Titan oĩ hi'aguĩ, ipukukue ijykére 5,150 kilómetro rupi. Oguereko peteĩ atmosfera tuicháva ha yguasu ha ypa hidrokarburo líquido-gui ijape ári. Ganymede ha Titan tuichave Yvy Jasy-gui, oguerekóva 3,475 kilómetro rupi ipukukue ijykére. Upéicharõ, Yvy Jasy naimombyrýi tuichakue ránking yvate gotyo, jepe omimbipa ñande pyhare yvága ha oguereko tuicha mba'e araka'aty, yvytyrusu y ha yvypóra jeho hag̃ua yvágare.
Tuichakue añónte nomombe'úi opa mba'e. Jupiter jasy Io michĩve Yvy Jasy-gui, hákatu ipu'ã ha okapu hetaite. Europa, avei michĩvéva, ha'e peteĩ mundo ro'y, ijape ha hyepýpe oĩva ombohasa chupe peteĩ tema iñimportánteva investigación científica-pe. Ganymede oguereko campo magnético imba'éva. Ko'ã ñemoambue ohechauka mba'érepa “jasykuéra tuichavéva” ha'e peteĩ ñepyrũha iporãva, ndaha'éi peteĩ ránking tembiapo científico rehegua. Rehecha hag̃ua mba'éichapa jasykuéra ha planeta-kuéra ojoaju sistema tuichavévape, ko tenda Sistema Solar mapa interactivo ohechauka planeta-kuéra ko'ag̃agua hendaitépe.
Jupiter ha Saturno: sistema henyhẽva
Jupiter irundy jasy tuichavéva—Io, Europa, Ganymede ha Callisto—oñemboaty jepi Galileano jasykuéra ramo, Galileo Galilei ohecha haguére chupekuéra ary 1610-pe. Tuichaiterei hikuái oguereko hag̃ua peteĩteĩ imba'eteéva: Io ijape opu'ãva, Europa ro'y, Ganymede tuichakue ha Callisto yvy ape henyhẽva cráter-gui ohechauka irundy tembiasakue iñambuéva peteĩ sistema planetario rehegua. Umíva ha'e peteĩ aty michĩnte Jupiter satélite ojekuaáva inventario tuichavévape.
Saturno papapy pe ta'ãngamýi ary 2023-gua ojapo tuichave, hákatu pe tenonde papapýpe nde'iséi umi jasy tuichapa. Pe papapy tuicháva ojejapo satélite michĩva rehe, umíva apytépe oĩ umi ijokupytýva anillo ha jasy aty ndive. Saturno oguereko avei Titan, peteĩ mundo ojehechakuaáva oguerekóva atmosfera hatãva, ha Enceladus, peteĩ jasy ro'y michĩvéva ojekuaáva omoĩgui material isur polo-gui. Papapy oipapa peteĩteĩ jasy oñemoneĩmava peteĩ jeike ramo; nomombe'úi tuichakue, tembiapo térã interés científico.
Jasy mombyry ha Yvy Jasy hi'aguĩva
Urano ha Neptuno omoĩ hetave jasy planeta-kuéra inventario-pe, umíva apytépe oĩ mbovymi tuicháva ha heta satélite michĩvéva. Neptuno jasy Triton ojehechakuaa ojeréreha Neptuno ojereha gotyo ojoavyva. Pe tape iñambuéva ha'e peteĩ mba'e omongakuaáva umi científico-pe he'i hag̃ua Triton ikatu hague oñemondýi Neptuno gravedad rehe, oñeformárangue iórbita ko'ág̃agua Neptuno ykére. Urano jasy tuichavéva michĩve Ganymede ha Titan-gui, hákatu umíva apytépe oĩ yvóra ro'y ha ita iñambuéva.
Yvy Jasy ndaha'éi tuicháva planeta rehegua censo-pe, jepe pe joaju oĩva ha'e ha Yvy apytépe ojehecharamoiterei. Tuicha oñembojojávo planeta oguerekóva ndive, ha hi'aguĩ ikatu hag̃ua jahecha chupe ñande resa pélente, peteĩ mba'e omimbipáva ha hetave detalle rehe. Oñemoambuévo pe fase, Kuarahy omohesakãgui pe Yvy Jasy rovái Yvy gotyo oma'ẽva vorekuéra iñambuéva. Pe guía jasy fase-kuéra rehegua omyesakã ko geometría; peteĩ jasy fase-kuéra araka'aty ome'ẽ fase aravo añetegua jasy rehe.
Mba'épa ikatu—ha ndaikatúi—omombe'u peteĩ jasy papapy
Peteĩ planeta jasy papapy ha'e peteĩ ta'ãngamýi ohechaukáva jehecha ha clasificación, avei pe planeta jerére oĩva. Jasy michĩ ha mombyryvéva hasyve ojehecha hag̃ua umi tuichávagui, ha tekotevẽ ojehecha heta jey peteĩ mba'e ojejuhúva pyahu ikatu hag̃ua ojehechauka osegiha peteĩ órbita hatãva. Upévare umi cuadro ojekuaáva jasy papapy rehegua oguerekova'erã peteĩ ára, ha upévare peteĩ inventario pyahu ikatu iñambue umi sistema planetario añetehápe oñemoambue'ỹre sapy'aitépe.
Rejapóta jave peteĩ plan jahecha hag̃ua, pe papapy sa'ive oipytyvõ peteĩ jehecha oĩva ne rendápe pe Yvy Jasy rehe. Ifase, osẽha aravo ha oĩha henda odepende ára ha tenda rehe; techapyrã, New York City jasy dashboard ome'ẽ fase ha tesakã avei jasysẽ, jasy oike, yvatekuere, azimut, mombyry ha yvága jehecha oĩva ára reko reheve. Sistema Solar papapy ombohovái mboy jasypa ojeipapa peteĩ inventario específico-pe. Yvága gotyo omaña ramo, omombe'u ambue mba'e: mávapa oĩ ne horizonte ári ko pyhare.