ખગ્રાસ, આંશિક અને ઉપચ્છાયા ચંદ્રગ્રહણની સમજ

ચંદ્રગ્રહણ હંમેશાં એકસરખું નજારો નથી હોતું. ક્યારેક ચંદ્ર માત્ર થોડો ઝાંખો પડે છે; ક્યારેક એક ઘેરો વળાંક તેના ચહેરાને કોતરી લેતો હોય તેમ દેખાય છે; અને ક્યારેક આખું ચંદ્રબિંબ ઝાંખા લાલ રંગનું બની જાય છે. આ તફાવત ચંદ્ર પૃથ્વીના પડછાયામાંથી કયા માર્ગે પસાર થાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. ઉપચ્છાયા, આંશિક અને ખગ્રાસ—આ ત્રણ નામો દર્શાવે છે કે ચંદ્ર તે પડછાયાના સૌથી ઘેરા ભાગમાં, જેને પ્રચ્છાયા કહે છે, કેટલો પ્રવેશે છે. આ ભૂમિતિ સમજવાથી શું થઈ રહ્યું છે તે ઓળખવું સહેલું બને છે, ખાસ કરીને જ્યારે ફેરફાર સૂક્ષ્મ હોય. ગ્રહણની તારીખો, સ્પર્શસમય, અવધિ અને સ્થળ પ્રમાણે દૃશ્યતા જાણવા માટે જીવંત ચંદ્રગ્રહણ સૂચિ જુઓ.

પૃથ્વી બે પ્રકારના પડછાયા પાડે છે

સૂર્ય એક વિસ્તૃત પ્રકાશસ્રોત છે, બિંદુ નથી. તેથી પૃથ્વી એક કેન્દ્રીય વિસ્તાર બનાવે છે, જ્યાં સીધો સૂર્યપ્રકાશ અટકી જાય છે, અને એક બહારનો વિસ્તાર બનાવે છે, જ્યાં સૂર્યનો માત્ર કેટલોક ભાગ ઢંકાય છે. કેન્દ્રીય પડછાયાને પ્રચ્છાયા કહે છે; બહારના ઝાંખા પડછાયાને ઉપચ્છાયા કહે છે. આ સીમા ભૂમિતિ પર આધારિત છે: ઉપચ્છાયામાં ચંદ્ર પરના નિરીક્ષકને સૂર્યનો કેટલોક ભાગ દેખાતો રહે, જ્યારે પ્રચ્છાયામાં પૃથ્વી સૂર્યને સંપૂર્ણપણે ઢાંકી દે.

ચંદ્રગ્રહણ માત્ર પૂર્ણિમાએ જ થઈ શકે છે, જ્યારે પૃથ્વી સૂર્ય અને ચંદ્રની વચ્ચે હોય છે. પરંતુ મોટા ભાગની પૂર્ણિમાઓએ ચંદ્ર પૃથ્વીના પડછાયાની ઉપરથી કે નીચેથી પસાર થાય છે, કારણ કે ચંદ્રની કક્ષા ક્રાંતિવૃત્તની સરખામણીમાં 5.14 ડિગ્રી ઝૂકેલી છે; ક્રાંતિવૃત્ત એ સૂર્યની આસપાસ પૃથ્વીની કક્ષાનું સમતલ છે. જ્યારે પૂર્ણિમા આ બે કક્ષીય સમતલોના છેદબિંદુની નજીક થાય ત્યારે ગ્રહણ થાય છે. ચંદ્રની કળાઓ વિશેની માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે કે સૂર્ય અને પૃથ્વીની સરખામણીમાં ચંદ્રનું સ્થાન તેની કળા કેમ નક્કી કરે છે; ત્યાર પછી ગ્રહણનો પ્રકાર પૃથ્વીના પડછાયામાંથી ચંદ્ર કયા માર્ગે પસાર થાય છે તેના પર આધારિત હોય છે.

ઉપચ્છાયા: હળવો, વ્યાપક ઝાંખપ

ઉપચ્છાયા ગ્રહણમાં ચંદ્ર પૃથ્વીની ઉપચ્છાયામાંથી પસાર થાય છે, પરંતુ પ્રચ્છાયાને ટાળે છે. ચંદ્રબિંબ પર કોઈ સ્પષ્ટ ઘેરી કિનારી આગળ વધતી નથી. તેના બદલે, ચંદ્રના ભાગ અથવા આખા ચંદ્રને થોડો ઓછો સીધો સૂર્યપ્રકાશ મળે છે અને તે હળવો છાયાવાળો દેખાઈ શકે છે—ઘણીવાર પ્રચ્છાયાની નજીકની બાજુએ. આ અસર ધ્યાન બહાર રહી જવી સહેલી છે, ખાસ કરીને ઘટનાની શરૂઆતમાં કે અંતે, જ્યારે ચંદ્રનો માત્ર નાનો ભાગ ઉપચ્છાયામાં હોય છે.

આ જ કારણ છે કે ઉપચ્છાયા ગ્રહણ વાસ્તવિક અને માપી શકાય તેવી ગોઠવણી હોવા છતાં નરી આંખે નાટકીય ન લાગે. ટૂંકી નજર કરતાં ફોટોગ્રાફમાં તે વધુ સ્પષ્ટ દેખાઈ શકે છે, પરંતુ કૅમેરાનું સ્વચાલિત એક્સપોઝર ઝાંખપની ભરપાઈ કરી શકે છે અને તસવીરોની સરખામણી મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. જો તમે તસવીરો લો, તો ફ્રેમિંગ અને એક્સપોઝરની ગોઠવણ સ્થિર રાખો અને ગ્રહણ પહેલાં કે પછી લીધેલી તસવીર સાથે સરખાવો. ઉપચ્છાયા ગ્રહણનો અર્થ એ નથી કે ચંદ્ર વાદળમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે અથવા પોતાની ચમક બદલી રહ્યો છે; પૃથ્વી દ્વારા સૂર્યનો કેટલોક ભાગ ચંદ્રથી ઢંકાતાં સૂર્યપ્રકાશમાં ધીમે ધીમે થતો ઘટાડો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, 20 February 2027ના ઉપચ્છાયા ગ્રહણ માટે ઉપચ્છાયાની અવધિ 241 minutes દર્શાવાઈ છે. આ લાંબા ગાળાનો અર્થ એવો નથી કે ચંદ્ર ચાર કલાક સુધી સ્પષ્ટ રીતે ઘેરો દેખાશે: ઝાંખપ ધીમે ધીમે બદલાય છે અને ઉપચ્છાયાનો સૌથી ઘેરો ભાગ તેની ઝાંખી બહારની કિનારી કરતાં વધુ નોંધપાત્ર દેખાઈ શકે છે. જીવંત February 2027નું કૅલેન્ડર તે મહિનાની ચંદ્રકળાના ચોક્કસ સમય આપે છે, જ્યારે ગ્રહણ સૂચિ ઘટનાની વિગતો આપે છે.

આંશિક: ઘેરો વળાંક ચંદ્ર પર આગળ વધે છે

આંશિક ચંદ્રગ્રહણ ત્યારે થાય છે જ્યારે ચંદ્રનો કેટલોક ભાગ પ્રચ્છાયામાં પ્રવેશે છે અને બાકીનો ભાગ તેની બહાર રહે છે. તેનો સૌથી સ્પષ્ટ દૃશ્ય સંકેત ચંદ્રની સપાટી પર ફેલાતો સ્પષ્ટ ઘેરો વળાંક છે. પ્રચ્છાયાની કિનારી વળેલી હોય છે, કારણ કે પૃથ્વી ગોળ છે; અવકાશયાનો પૃથ્વીનાં ચિત્રો લઈ શકે તેનાં ઘણાં પહેલાં ચંદ્રગ્રહણોએ નિરીક્ષકોને આ આકાર ઓળખવામાં મદદ કરી હતી.

પડછાયો ચંદ્ર પર ઢંકાયેલી કોઈ નક્કર વસ્તુ નથી અને તેની કિનારી સંપૂર્ણપણે તીક્ષ્ણ પણ હોતી નથી. પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી પસાર થતો સૂર્યપ્રકાશ આ સીમાને ઝાંખી કરે છે. તેમ છતાં, પ્રચ્છાયાની બહારના તેજસ્વી ભાગ અને તેની અંદરના ઝાંખા ભાગ વચ્ચેનો વિરોધાભાસ સામાન્ય રીતે ઉપચ્છાયા ગ્રહણની ઝાંખપ કરતાં ઘણો વધુ સ્પષ્ટ હોય છે. આંશિક ગ્રહણ દરમિયાન ચંદ્ર અદૃશ્ય થતો નથી, અને પ્રચ્છાયાની બહારનો ભાગ સીધા સૂર્યપ્રકાશથી પ્રકાશિત રહે છે.

ચંદ્રનો કેટલો ભાગ ઢંકાય છે તે ગ્રહણના માર્ગ પ્રમાણે બદલાય છે. પ્રચ્છાયામાં છીછરો પ્રવેશ માત્ર નાનો ઘેરો ખાંચો બનાવે છે; વધુ ઊંડો પ્રવેશ આખા ચંદ્રબિંબને નહીં, પરંતુ તેના મોટા ભાગને ઢાંકી શકે છે. વર્ગીકરણ પડછાયામાં ચંદ્રના સ્થાન વિશે છે, નિરીક્ષક ઘટના જોઈ શકે છે કે નહીં તે વિશે નહીં. સ્થાનિક ક્ષિતિજ, દિવસનો પ્રકાશ, હવામાન અને આકાશમાં ચંદ્રનું સ્થાન—આ બધાં દૃશ્યતાને અસર કરે છે. લંડનનું ચંદ્ર પૃષ્ઠ જેવા શહેરના ડૅશબોર્ડમાં સ્થાનિક ચંદ્રોદય અને ચંદ્રાસ્ત, ઊંચાઈ, દિશાકોણ અને હવામાન દર્શાવાય છે, જે આકાશના સામાન્ય નિરીક્ષણનું આયોજન કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ખગ્રાસ: ચંદ્ર સંપૂર્ણપણે પ્રચ્છાયામાં પ્રવેશે છે

ખગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ દરમિયાન આખું ચંદ્રબિંબ પૃથ્વીની પ્રચ્છાયાની અંદરથી પસાર થાય છે. પૃથ્વીનું વાતાવરણ થોડો સૂર્યપ્રકાશ પડછાયામાં વાળે છે, તેથી ચંદ્ર દેખાતો રહે છે. આ પ્રકાશ વાતાવરણમાંથી પસાર થાય ત્યારે ટૂંકી વાદળી તરંગલંબાઈઓ લાલ તરંગલંબાઈઓ કરતાં વધુ વિખેરાય છે. તેથી ચંદ્ર સુધી પહોંચતો બાકીનો પ્રકાશ ઘણીવાર લાલ કે નારંગી હોય છે અને ચંદ્રની સપાટી આ પ્રકાશને પૃથ્વી પરના નિરીક્ષકો તરફ પરાવર્તિત કરે છે.

લોકપ્રિય શબ્દપ્રયોગ “રક્તચંદ્ર” આ સંભવિત લાલાશભર્યા દેખાવને કહે છે; તે અલગ ગ્રહણપ્રકાર નથી અને કોઈ ચોક્કસ રંગની ખાતરી પણ આપતો નથી. ખગ્રાસ ગ્રહણ તાંબડું, ઈંટ જેવું લાલ, ઝાંખું બદામી કે ઘણું ઘેરું દેખાઈ શકે છે. રંગ અને તેજસ્વિતા અમુક અંશે એ વાત પર આધારિત છે કે પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી કેટલો સૂર્યપ્રકાશ પસાર થાય છે; વાતાવરણમાંની ઝાંખ, વાદળો અને કણો પસાર થતા પ્રકાશને અસર કરી શકે છે. ખગ્રાસ ગ્રહણનો અર્થ એ નથી કે ચંદ્ર અદૃશ્ય થઈ જાય છે, જોકે પડછાયો ખાસ ઘેરો હોય અથવા આકાશ તેજસ્વી હોય તો તેને જોવો મુશ્કેલ બની શકે છે.

ખગ્રાસતા એ સમયગાળો છે, જેમાં આખો ચંદ્ર પ્રચ્છાયાની અંદર હોય છે. તે પહેલાં અને પછી ચંદ્રબિંબ સૌથી ઘેરા પડછાયામાં પ્રવેશે છે અને બહાર નીકળે છે ત્યારે ખગ્રાસ ગ્રહણમાં આંશિક તબક્કાઓ પણ હોય છે. તારીખવાળું એક ઉદાહરણ લઈએ તો, 31 December 2028ના ખગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ માટે ખગ્રાસતાનો સમયગાળો 71.3 minutes દર્શાવાયો છે. ગ્રહણનો આખો ક્રમ આ કેન્દ્રીય સમયગાળા કરતાં લાંબો ચાલે છે, તેથી જે નિરીક્ષકો ઘટનાનો માત્ર કેટલોક ભાગ જોઈ શકે તેઓ પણ આંશિક તબક્કો જોઈ શકે છે.

નિરીક્ષણ કરતી વખતે શું જોવું

ચંદ્રગ્રહણ નરી આંખે જોવું સુરક્ષિત છે; સૂર્યગ્રહણથી વિપરીત, તેને જોવા માટે રક્ષણાત્મક ફિલ્ટરની જરૂર નથી. દૂરબીનથી બદલાતા પડછાયાનું નિરીક્ષણ સરળ બની શકે છે, પરંતુ તે વૈકલ્પિક છે. ચંદ્ર સ્પષ્ટ દેખાય એવી જગ્યા શોધો અને તપાસો કે ઘટના દરમિયાન તે તમારા સ્થાનિક ક્ષિતિજની ઉપર હશે કે નહીં. ગ્રહણ સૂચિ સ્થળ પ્રમાણે દૃશ્યતાની માહિતી આપે છે અને ચંદ્રકળાનું કૅલેન્ડર પસંદ કરેલા મહિનાની કળાઓના સમય તપાસવામાં મદદ કરી શકે છે.

ઉપચ્છાયા ગ્રહણ વખતે સ્પષ્ટ કિનારીની અપેક્ષા રાખવાને બદલે ધીમે ધીમે અને અસમાન રીતે થતી ઝાંખપ જુઓ. આંશિક ગ્રહણમાં પ્રચ્છાયાની વળેલી કિનારી ચંદ્રબિંબ પર આગળ વધતી જુઓ. ખગ્રાસતા દરમિયાન આંખોને અંધારામાં અનુકૂળ થવા સમય આપો અને નોંધો કે ચંદ્ર એકસરખો કાળો થવાને બદલે રંગ અને વિગતો જાળવી શકે છે. આ તફાવતો ત્યારે સૌથી વધુ ઉપયોગી બને છે જ્યારે તમે આખો ક્રમ જુઓ, એક જ વાર આકાશ તપાસીને અટકી ન જાઓ: પડછાયાની ધીમી ગતિ જ દર્શાવે છે કે ગ્રહણ ઉપચ્છાયા, આંશિક કે ખગ્રાસ છે.