માઇક્રોમૂન શું છે? નાનો પૂર્ણ ચંદ્ર સમજાવ્યો

માઇક્રોમૂન એ એવો પૂર્ણ ચંદ્ર છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે ચંદ્ર પૃથ્વીથી પ્રમાણમાં દૂર હોય, તેની કક્ષાના સૌથી દૂરના ભાગની નજીક. ચંદ્ર પોતે સંકોચાતો નથી. તેનું બિંબ આકાશમાં થોડું ઓછું સ્થાન રોકે છે, જેમ દૂરનો દડો નજીકના એના જેવા જ દડા કરતાં નાનો દેખાય છે.

આ રીતે માઇક્રોમૂન સુપરમૂનનો પ્રતિરૂપ છે: એક ચંદ્રના અંતરની શ્રેણીના દૂરના છેડાને દર્શાવે છે, તો બીજો નજીકના છેડાને. બંનેમાંથી કોઈ અલગ ચંદ્રકળા નથી, અને બંને ચંદ્રની સપાટી પરના તેજસ્વી ઉચ્ચપ્રદેશો તથા ઘેરા મેદાનોની ઓળખીતી રચનામાં ફેરફાર કરતા નથી.

રસપ્રદ સવાલ એ નથી કે કદનો તફાવત છે કે નહીં—તે છે જ—પરંતુ એ કેટલો મોટો છે અને શું તમે તેને જોઈ શકો છો. એકસરખી રીતે પાડેલો ફોટો એવો ફેરફાર બતાવી શકે છે, જેને માત્ર પૂર્ણ ચંદ્રને જોઈને ઓળખવો આશ્ચર્યજનક રીતે મુશ્કેલ છે.

માઇક્રોમૂન કોને કહેવાય?

માઇક્રોમૂન શબ્દ માટે સર્વસ્વીકૃત ખગોળીય મર્યાદા નથી. તે કોઈ ખગોળીય પિંડના ઔપચારિક રીતે વ્યાખ્યાયિત વર્ગને બદલે લોકપ્રિય વર્ણનાત્મક નામ છે. તેથી તમને અલગ-અલગ પ્રકાશનોમાં અંતરની જુદી મર્યાદાઓ અથવા સમયનિર્ધારણના નિયમો જોવા મળી શકે છે. કેટલાક આ શબ્દનો ઉપયોગ દૂરના અમાસના ચંદ્ર માટે પણ કરે છે, જોકે સામાન્ય અમાસનો ચંદ્ર તેજસ્વી બિંબ તરીકે દેખાતો નથી.

આ સાઇટ પર, પૃથ્વીના કેન્દ્રથી 405,000 km કરતાં વધુ દૂર હોય તે પૂર્ણ ચંદ્રને માઇક્રોમૂન ગણવામાં આવે છે. કેન્દ્રથી કેન્દ્ર સુધીના આ માપને ભૂકેન્દ્રીય અંતર કહે છે. તે એકસરખો સંદર્ભ આપે છે, પૃથ્વીની સપાટી પર નિરીક્ષકના સ્થાન પ્રમાણે બદલાતું અંતર નહીં.

તારીખ સાથેનું ઉદાહરણ લઈએ તો, 18 જુલાઈ 2027નો પૂર્ણ ચંદ્ર 406,220 kmના ભૂકેન્દ્રીય અંતરે છે અને આ વ્યાખ્યામાં આવે છે. ચંદ્રકળાની હાલની તારીખો અને પૂર્ણ ચંદ્રનો ચોક્કસ સમય જાણવા માટે ચંદ્રકળાનું કૅલેન્ડર જુઓ.

અપભૂનો પૂર્ણ ચંદ્ર શબ્દ આ સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે: ચંદ્રની કક્ષાના સૌથી દૂરના બિંદુની નજીકનો પૂર્ણ ચંદ્ર. તેનો અર્થ એવો જરૂરી નથી કે પૂર્ણ ચંદ્ર અને અપભૂની ક્ષણ એક જ હોય. માઇક્રોમૂન નામ એવા પૂર્ણ ચંદ્રને પણ લાગુ પડી શકે છે જે અપભૂની એટલી નજીક હોય કે પસંદ કરેલી અંતરની મર્યાદા વટાવી જાય.

અપભૂ અને પૂર્ણ ચંદ્ર હંમેશાં એકસાથે કેમ નથી હોતા

ચંદ્ર સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર નહીં, પરંતુ લંબગોળ કક્ષામાં ફરે છે. પૃથ્વીની સૌથી નજીકનું બિંદુ ઉપભૂ છે; સૌથી દૂરનું બિંદુ અપભૂ છે. ચંદ્રનું સરેરાશ અંતર 384,400 km છે, જ્યારે ઉપભૂ અને અપભૂનાં સામાન્ય અંતર અનુક્રમે 363,300 km અને 405,500 km છે. આ સામાન્ય મૂલ્યો નિશ્ચિત મર્યાદાઓ નથી: સૂર્યનું ગુરુત્વાકર્ષણ ચંદ્રનું વાસ્તવિક અંતર એક કક્ષાથી બીજી કક્ષામાં બદલવામાં મદદ કરે છે.

અંતર અને ચંદ્રકલા જુદી બાબતો દર્શાવે છે. અંતર બતાવે છે કે ચંદ્ર તેની લંબાયેલી કક્ષામાં ક્યાં છે. ચંદ્રકલા બતાવે છે કે તેનો સૂર્યપ્રકાશિત અર્ધગોળો કેટલો ભાગ આપણી તરફ છે. પૂર્ણ ચંદ્ર ત્યારે થાય છે જ્યારે પૃથ્વીના આકાશમાં ચંદ્ર સૂર્યની લગભગ વિરુદ્ધ દિશામાં હોય, પછી ભલે તે ઉપભૂ, અપભૂ કે તેમની વચ્ચે ક્યાંય પણ હોય.

એક અમાસથી બીજી અમાસ સુધીનું સરેરાશ ચક્ર, એટલે કે ચાંદ્રમાસ, 29.53059 દિવસ ચાલે છે. એક અપભૂથી બીજા અપભૂ સુધીનું ચક્ર અલગ કક્ષીય લય ધરાવે છે. આ બંને લય એકબીજા સાથે મેળ ખાતા નથી, તેથી દરેક પૂર્ણ ચંદ્ર વખતે ચંદ્ર એ જ અંતરે પાછો આવતો નથી.

આથી પૂર્ણ ચંદ્રોની શ્રેણી ધીમે ધીમે પ્રમાણમાં નજીકથી પ્રમાણમાં દૂર તરફ ખસી શકે છે. માઇક્રોમૂન બે શરતોનો મેળ છે—પૂર્ણ ચંદ્રકલા અને વધુ અંતર—ચંદ્રકળાના ચક્રમાં ઉમેરાયેલો કોઈ નવો તબક્કો નહીં.

તે કેટલો નાનો દેખાય છે?

ચંદ્ર જેટલા દૂરના પિંડ માટે દેખીતો વ્યાસ અંદાજે અંતરના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે. અંતર બમણું કરો તો બિંબ લગભગ અડધું પહોળું દેખાય. ચંદ્રના અંતરની શ્રેણી આના કરતાં ઘણી સાંકડી છે, તેથી વાસ્તવિક ફેરફાર નાનો છે.

ઉપર આપેલાં સામાન્ય અંતરોનો ઉપયોગ કરીને, 363,300ને 405,500 વડે ભાગો. પરિણામ આશરે 0.896 આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે સામાન્ય અપભૂ વખતે ચંદ્રનો વ્યાસ સામાન્ય ઉપભૂ વખતે હોય તેના કરતાં લગભગ 10.4 ટકા નાનો દેખાય છે. આ સરખામણી માત્ર અંતરના ફેરફારને અલગથી દર્શાવે છે; બંને સ્થાન પૂર્ણ ચંદ્ર વખતે જ હોય તે જરૂરી નથી.

તારીખવાળા બે પૂર્ણ ચંદ્રોની સરખામણીથી થોડું અલગ પરિણામ મળે છે. 24 ડિસેમ્બર 2026નો સુપરમૂન 356,927 km દૂર છે, જ્યારે 18 જુલાઈ 2027નો માઇક્રોમૂન 406,220 km દૂર છે. 356,927ને 406,220 વડે ભાગતાં આશરે 0.879 મળે છે: માઇક્રોમૂનનું બિંબ તે સુપરમૂનના બિંબ કરતાં આશરે 12.1 ટકા સાંકડું છે.

શબ્દપ્રયોગ મહત્ત્વનો છે. સરખામણી ઊલટી કરો તો સુપરમૂન માઇક્રોમૂન કરતાં આશરે 13.8 ટકા પહોળો છે, કારણ કે હવે નાનું બિંબ આધારરૂપ છે. બંને વિધાનો ચંદ્રોની એ જ જોડીને વર્ણવે છે.

નજીક આવતા પૂર્ણ ચંદ્રો વિશે વધુ વિસ્તૃત સમજણ માટે સુપરમૂન શું છે જુઓ. આ સાઇટ સુપરમૂનને 360,000 km કરતાં ઓછા અંતરે આવેલા પૂર્ણ ચંદ્ર તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે અને માઇક્રોમૂનની મર્યાદા માટે વપરાય છે એ જ ભૂકેન્દ્રીય સંદર્ભનો ઉપયોગ કરે છે.

યોગ્ય દૃશ્ય અથવા ફોટોગ્રાફિક સરખામણી કરો

માઇક્રોમૂન હજી પણ સામાન્ય પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો જ દેખાય છે. મોટા ભાગના લોકોને અઠવાડિયાં કે મહિનાઓ પહેલાંના ચંદ્રના વ્યાસની ચોક્કસ દૃശ്യ યાદશક્તિ હોતી નથી, તેથી ઉપર જોઈને તે નાનો લાગે છે કે નહીં તે નક્કી કરવું વિશ્વસનીય કસોટી નથી. ચંદ્રનો ભ્રમ આને વધુ ગૂંચવણભર્યું બનાવે છે: ક્ષિતિજની નજીકનો ચંદ્ર અસામાન્ય રીતે મોટો દેખાઈ શકે છે, જોકે આ છાપ પૃથ્વીની નજીક આવવાને કારણે નથી.

ફોટોગ્રાફી વધુ સ્પષ્ટ સરખામણી આપે છે. બંને પૂર્ણ ચંદ્રો માટે એક જ કૅમેરો, લેન્સ, કેન્દ્રીય અંતર અને છબીનાં માપ વાપરો. એક છબીને અલગથી પુનઃમાપિત કરવાનું ટાળો અને કદ અલગ રીતે બદલાયું હોઈ શકે એવા સ્ક્રીનશૉટને બદલે મૂળ ફાઇલોની સરખામણી કરો. શક્ય હોય ત્યારે ચંદ્રને ક્ષિતિજથી ઘણો ઉપર હોય ત્યારે ફોટો પાડો, જ્યાં વાતાવરણને કારણે થતી વિકૃતિ ઓછી હોય છે.

ધારો કે નજીકનો પૂર્ણ ચંદ્ર તમારી છબીમાં 1,000 પિક્સેલ પહોળો દેખાય છે. ઉપરની તારીખવાળી જોડી માટે, અન્ય સ્થિતિઓ સરખી હોય તો દૂરનો પૂર્ણ ચંદ્ર લગભગ 879 પિક્સેલ પહોળો દેખાવો જોઈએ. આ માપી શકાય એવો તફાવત છે, ભલે તે વ્યૂફાઇન્ડરમાંથી સ્પષ્ટ ન લાગ્યો હોય. આ અનુમાન અંદાજિત છે, કારણ કે નિરીક્ષકથી ચંદ્રનું અંતર ભૂકેન્દ્રીય અંતર જેટલું ચોક્કસ હોતું નથી અને જુદાં સત્રોમાં નિરીક્ષણની ભૂમિતિ પણ અલગ હોઈ શકે છે.

સ્થાનિક ચંદ્રોદય અને ચંદ્રાસ્ત, ઊંચાઈ, દિશાકોણ, અંતર અને સ્થાનિક હવામાન સાથે આકાશનું દૃશ્ય જાણવા માટે શહેરના ચંદ્ર ડૅશબોર્ડની શોધ વાપરો. આ વિગતો તમને ચંદ્રની લગભગ સમાન ઊંચાઈ હોય તેવા નિરીક્ષણ સત્રો પસંદ કરવામાં મદદ કરે છે, જેથી ક્ષિતિજની નજીકના એક ચંદ્રની સરખામણી માથા પર ઊંચે આવેલા બીજા ચંદ્ર સાથે ન થાય.

જો ઇમારત કે વૃક્ષનો સમાવેશ કરતા હો તો કૅમેરાનું સ્થાન પણ સ્થિર રાખો. અગ્રભૂમિથી વધુ દૂર જઈને લાંબો લેન્સ વાપરવાથી તે વસ્તુની સરખામણીમાં ચંદ્ર ઘણો મોટો દેખાઈ શકે છે. આવી ફોટોગ્રાફિક અસર માઇક્રોમૂન અને સુપરમૂન વચ્ચેના વાસ્તવિક કદના તફાવતને સહેલાઈથી ઢાંકી શકે છે.

નાનું બિંબ એટલે ઝાંખું ચંદ્રગ્રહણ નહીં

અંતર વ્યાસ ઉપરાંત બીજી બાબતોને પણ અસર કરે છે. ગોળાકાર બિંબનું દેખીતું ક્ષેત્રફળ તેના વ્યાસના વર્ગ પ્રમાણે બદલાય છે. ઉપરની તારીખવાળી સરખામણી માટે, 0.879નો વર્ગ આશરે 0.772 થાય છે, તેથી માઇક્રોમૂન સુપરમૂન કરતાં દેખીતા ક્ષેત્રફળમાં લગભગ 23 ટકા ઓછું સ્થાન રોકે છે.

અન્ય પ્રકાશ અને નિરીક્ષણની સ્થિતિ સરખી હોય તો, નાનું પૂર્ણ ચંદ્રબિંબ નિરીક્ષક સુધી કુલ પ્રકાશ પણ ઓછો પહોંચાડે છે. એનો અર્થ એવો નથી કે ચંદ્રની સપાટીનો દરેક ભાગ પ્રમાણસર વધુ ઘેરો દેખાય. એ જ ભૂદૃશ્ય નાનાં કોણીય ક્ષેત્રમાં સમેટાઈ જાય છે; મળતો કુલ પ્રકાશ અને સપાટીની તેજસ્વિતા અલગ પરિમાણો છે. ધુમ્મસ, વાદળો, ઊંચાઈ અને કૅમેરાનું એક્સપોઝર સામાન્ય રીતે કરાતી તેજસ્વિતાની સરખામણીને ભ્રામક બનાવી શકે છે.

ચંદ્રગ્રહણ એક અલગ ઘટના છે. તે ત્યારે થાય છે જ્યારે ચંદ્ર પૃથ્વીના પડછાયામાંથી પસાર થાય છે, ચંદ્ર અપભૂએ પહોંચે ત્યારે નહીં. માઇક્રોમૂન આપોઆપ લાલ થતો નથી, તેના પર ઘેરો ભાગ દેખાતો નથી કે તેની પૂર્ણ ચંદ્રકલા જતી રહેતી નથી. વાસ્તવિક પડછાયાની ઘટનાઓ તપાસવા માટે, ચંદ્રગ્રહણ સૂચિમાં ગ્રહણના પ્રકારો, સંપર્ક સમય, અવધિ અને તમારા સ્થાનેથી દેખાવાની માહિતી આપવામાં આવે છે.

ફોટોગ્રાફનું અર્થઘટન કરતી વખતે આ તફાવત ઉપયોગી છે: સમાનરૂપે નાનું પૂર્ણ બિંબ અંતર અથવા છબીના માપ તરફ સંકેત કરે છે, જ્યારે બિંબ પર ખસતો પડછાયો ગ્રહણ તરફ સંકેત કરે છે. માઇક્રોમૂન ચંદ્ર તેની કક્ષામાં ક્યાં છે તેનું વર્ણન કરે છે; ગ્રહણ ચંદ્ર સુધી પહોંચતા સૂર્યપ્રકાશ સાથે શું થઈ રહ્યું છે તેનું વર્ણન કરે છે.