Azịza dị mkpirikpi dabere n’oge e mere ọnụ ọgụgụ ahụ na ihe a na-ewere dị ka ọnwa akwadoro. Ndepụta bara uru nke nwere oge a kapịrị ọnụ bụ nke afọ 2023: ọ gụrụ satịlaịtị eke 285 a maara na ha na-agba gburugburu mbara ala asatọ. Ọtụtụ n’ime ha abụghị obere ụdị Ọnwa Ụwa. Ha dị iche site n’ihe ndị dị obere, na-adịghị okirikiri, ruo n’ụwa ndị buru Mercury ibu, ma nwee ọdịdị ala na akụkọ ihe mere eme dị nnọọ iche. Ebe ọ bụ na ndị na-enyocha mbara igwe na-aga n’ihu ịchọta ma na-akwado obere ọnwa, ngụkọta na-enweghị ụbọchị nwere ike bụrụ nke na-eduhie mmadụ ngwa ngwa.
Ọnụọgụgụ nke 2023, mbara ala n’otu n’otu
N’ọnụọgụgụ nke 2023 ahụ, Mercury na Venus enweghị ọnwa a maara. Ụwa nwere otu, Mars nwere abụọ, Jupiter nwere 95, Saturn nwere 146, Uranus nwere 27, Neptune nwekwara 14. Gbakọta ọnụ ọgụgụ ndị ahụ, ha ga-abụ 285. Mbara ala ndị buru ibu so n’ime ha ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ha niile: Jupiter, Saturn, Uranus na Neptune jikọrọ ọnụ nwere ọnwa 282 a maara, ebe mbara ala anọ dị n’ime nwere atọ.
Ndị a bụ ọnụọgụgụ dị n’akwụkwọ ndekọ, ọ bụghị nkwupụta na mbara ala ọ bụla nwere ọnụọgụ ọnwa ikpeazụ, nke na-agaghị agbanwe agbanwe. Ọnụọgụgụ nwere ike ịgbanwe mgbe nchọpụta gosiri ihe ndị na-adịghị enwu nke ọma, mgbe nyocha ndị ọzọ kwadoro ụzọ ha si agba gburugburu, ma ọ bụ mgbe e nyochara ọnọdụ ihe ụfọdụ ọzọ. Ndepụta dị iche iche nwekwara ike ịdabere n’ụbọchị e mechiri ndekọ ma ọ bụ n’usoro e si kpebie na akwadowo ọnwa. Ya mere, ọ kacha mma ịghọta ngụkọta ahụ dị ka “ndị a maara ma gụọ na ndepụta a nke nwere oge a kapịrị ọnụ,” kama ịghọta ya dị ka ọnụọgụ ọnwa niile dị adị.
E nwere ihe gbasara ọdịdị mbara igwe na-akọwa nnukwu ọdịiche a. Mbara ala ndị buru ibu nwere oke ibu karịa Ụwa nke ukwuu, ha nwekwara ike ijide ọtụtụ ihe ka ha na-agba gburugburu ha; mpaghara ha ndị dị ná mpụta nwekwara ìgwè obere ọnwa. Ọtụtụ n’ime ha enweghị ọdịdị okirikiri, ha na-agbakwa gburugburu n’ụzọ dị anya ma ọ bụ nke gbagọrọ agbagọ. Nnukwu ngụkọta ọnwa ndị a apụtaghị na ọnwa niile yiri nke na-enwu gbaa, nke gbara gburugburu, nke a na-ahụ site n’Ụwa.
Ọnwa ndị kacha ibu na-agbanwe ihe e ji atụ nha
Ọnwa ndị kacha ibu bụ ụwa n’onwe ha. Ganymede nke Jupiter bụ ọnwa kacha ibu n’usoro anyanwụ, dayameta ya dị ihe dị ka kilomita 5,268. Dayameta ya karịrị nke Mercury, nke dayameta ya dị ihe dị ka kilomita 4,879. Ntụnyere a nwere ike iju mmadụ anya n’ihi na Mercury bụ mbara ala, Ganymede bụkwa satịlaịtị; ihe dị mkpa n’ihe gbasara nha bụ ahụ́ ahụ n’onwe ya, ọ bụghị aha e nyere ya ma ọ bụ ihe ọ na-agba gburugburu.
Titan nke Saturn dị nso n’azụ ya, obosara ya dị ihe dị ka kilomita 5,150. O nwere ikuku gbara ya gburugburu nke buru ibu, nakwa ọdọ mmiri na oke osimiri nke mmiri hydrocarbon dị n’elu ya. Ganymede na Titan buru Ọnwa Ụwa ibu, nke dayameta ya dị ihe dị ka kilomita 3,475. Ya mere, enyi Ụwa a anọghị nso n’isi ọkwa nke nha, n’agbanyeghị na ọ na-achị mbara igwe abalị anyị ma nyekwa aka n’ịkpụzi kalenda, ebili mmiri na nyocha mmadụ banyere mbara igwe.
Nha naanị ya ezughị ịkọwa ihe niile. Io nke Jupiter pere Ọnwa Ụwa, ma ugwu mgbawa na-arụ ọrụ na ya pụrụ iche nke ukwuu. Europa, nke dịkwa nta karịa Ọnwa Ụwa, bụ ụwa nke ice, elu ya na ime ya mekwara ka ọ bụrụ isiokwu dị mkpa n’ọmụmụ sayensị. Ganymede nwekwara oghere ndọta nke ya. Ọdịiche ndị a na-egosi ihe mere “ọnwa ndị kacha ibu” ji bụrụ ebe mmalite bara uru, ma ọ bụghị ọkwa mkpa sayensị. Iji anya hụ otú ọnwa na mbara ala si daba n’usoro buru ibu, maapụ usoro anyanwụ na-emekọrịta ihe nke saịtị a na-egosi ọnọdụ mbara ala ugbu a.
Jupiter na Saturn: usoro jupụtara n’ọnwa
A na-ejikọkarị ọnwa anọ kacha ibu nke Jupiter—Io, Europa, Ganymede na Callisto—n’okpuru aha ọnwa Galili, aha e nyere ha n’ihi nchọpụta Galileo Galilei mere na 1610. Ha buru ibu nke ga-eme ka onye ọ bụla nwee àgwà nke ya: elu Io nke ugwu mgbawa kpuchiri, ice Europa, nnukwu nha Ganymede na ala Callisto nke oghere ihe dara n’elu kpuchiri nke ukwuu na-enye ndekọ anọ dị nnọọ iche banyere otu usoro mbara ala. Ha bụ nanị ole na ole n’ime nnukwu ndepụta satịlaịtị Jupiter a maara.
N’ọnụọgụgụ nke 2023, ọnụ ọgụgụ Saturn karịrị nke ukwuu, ma ụzọ o si buru ụzọ n’ọnụọgụgụ apụtaghị na ọnwa ya niile buru ibu. Ọtụtụ n’ime ngụkọta ahụ bụ obere satịlaịtị, gụnyere ihe ndị metụtara mgbanaka na ìgwè ọnwa. Saturn nwekwara Titan, ụwa a ma ama nke nwere ikuku gbara ya gburugburu nke siri ike, na Enceladus, obere ọnwa nke ice kpuchiri, nke a maara maka ihe ndị na-agbapụta n’akụkụ ndịda ya. N’ọnụọgụgụ, ọnwa ọ bụla akwadoro bụ otu ihe e debanyere; ọ naghị akọwa nha ya, ọrụ ya ma ọ bụ mmasị sayensị ọ na-akpali.
Ọnwa ndị dị anya na onye agbata obi Ụwa nke dị nso
Uranus na Neptune na-agbakwụnye ọtụtụ ọnwa n’ime ndepụta satịlaịtị mbara ala, gụnyere ole na ole buru ibu na ọtụtụ ndị pere mpe. Triton nke Neptune pụtara iche n’ihi na ọ na-agba gburugburu n’ụzọ megidere ntụgharị Neptune. Ụzọ a na-adịghị ahụkebe bụ otu ihe mere ndị ọkà mmụta sayensị ji eche na e jidere Triton, kama ịmepụta ya n’ụzọ ọ na-agba ugbu a n’akụkụ Neptune. Ọnwa ndị bụ isi nke Uranus pere Ganymede na Titan nke ukwuu, ma ha gụnyere ahụ́ dị iche iche nke ice na nkume mejupụtara.
Ọnwa Ụwa dị ntakịrị n’ọnụọgụgụ a na-eme maka mbara ala ọ bụla, ma mmekọrịta ya na Ụwa pụtara ìhè n’ụzọ pụrụ iche. O buru ibu ma e jiri ya tụnyere mbara ala ọ na-agba gburugburu, ọ dịkwa nso nke na anya gba ọtọ pụrụ ịhụ ya nke ọma ma hụ ọtụtụ nkọwa ya. Mgbanwe ọdịdị ya na-eme n’ihi na Anyanwụ na-enwu n’akụkụ dị iche iche nke ọkara Ọnwa chere Ụwa ihu. Nduzi banyere ọdịdị Ọnwa na-akọwa nhazi ahụ; kalenda ọdịdị Ọnwa na-enye kpọmkwem oge ọdịdị ndị ahụ n’ọnwa ọ bụla.
Ihe ọnụọgụ ọnwa nwere ike—na nke ọ na-apụghị—ịgwa gị
Ngụkọta ọnwa nke mbara ala na-egosi ọnọdụ nchọpụta na nhazi aha, dịka ọ na-akọwa ihe ndị gbara ya gburugburu. Ọ na-esiri ike ịhụ obere ọnwa ndị dị anya karịa ndị buru ibu, ihe a hụrụ ọhụrụkwa chọrọ nlele zuru ezu iji kwado na ọ na-agba gburugburu n’ụzọ kwụsiri ike. Ọ bụ ya mere tebụl ọnụọgụgụ a maara nke ọma kwesịrị iji nwee ụbọchị, nakwa ihe mere ndepụta ọhụrụ ji nwee ike ịdị iche n’enweghị mgbanwe mberede n’usoro mbara ala ndị ahụ.
Maka ịhazi nlele mbara igwe, ngụkọta ọnwa adịghị enye aka nke ukwuu dịka ilele Ọnwa site n’ebe ị nọ. Ọdịdị ya, oge ọ na-apụta n’eluigwe na ọnọdụ ya dabere n’ụbọchị na ebe ị nọ; dịka ọmụmaatụ, bọọdụ ozi Ọnwa nke New York City na-enye ọdịdị Ọnwa na pasent ọkụ ya yana oge ọ na-awa na mgbe ọ na-ezobe, ịdị elu ya n’elu mbara igwe, ntụziaka ya, anya ya na otú eluigwe si dị n’ebe ahụ yana amụma ihu igwe mpaghara. Ngụkọta usoro anyanwụ na-aza ọnụọgụ ọnwa a gụrụ n’otu ndepụta a kapịrị ọnụ. Ile anya elu na-akọ akụkọ ọzọ: nke dị n’elu mbara ihu gị n’abalị a.