Yèn sawetara bengi kowé ndeleng Bulan, tandha-tandha sing wis akrab katon tetep ana ing panggonané. Pérangan amba dataran peteng ing Bulan sing padha tansah madhep Bumi, mula katon kaya Bulan ora muter. Nyatané, Bulan muter sapisan ing sumbu dhéwé kanggo saben siji puteran ngubengi Bumi. Larasing gerakan iki, sing diarani kakuncèn pasang-surut, dadi sebabé kita ndeleng pérangan permukaan sing meh padha, dudu saben sisih kanthi giliran.
Pérangan permukaan sing kosok balèn kerep diarani sisih adoh. Pérangan iki ora tansah peteng. Cahya Srengéngé tekan akèh pérangan permukaan Bulan ing wektu sing béda sajroning siklus Bulan, sanajan ana sawatara kawah jero ing cedhak kutub sing tansah ana ing ayang-ayang. Geometri orbit Bulan, rotasiné, lan wobel semu sing cilik padha-padha mbantu njlèntrèhaké apa sing bisa kita deleng.
Siji rotasi kanggo siji orbit
Bulan mbutuhaké 27.32166 dina kanggo ngrampungaké siji rotasi relatif marang lintang-lintang sing adoh, lan 27.32166 dina kanggo ngrampungaké siji orbit ngubengi Bumi. Amarga suwéné padha, rai umum sing padha tetep madhep menyang planet kita. Yèn Bulan babar pisan ora muter, owah-owahan posisi ing sadawané orbit bakal nggawa garis bujur sing béda-béda menyang pandelengan kita. Nanging, Bulan muter ajeg nalika obah, lan rotasiné selaras karo orbité.
Gambaran sing gampang dingertèni yaiku mlaku ngubengi wong karo rai tansah madhep marang wong kuwi. Kowé kudu muter sapisan sajroning ngubengi wong mau, sanajan wong sing ndeleng kowé tansah ndeleng sisih sirahmu sing padha. Puteran Bulan ora pati gampang didelok amarga ora ana tetenger ing Bumi sing ndadèkaké rotasiné gampang dimangertèni saka bengi siji menyang bengi sabanjuré.
Suwéné periode rotasi 27.32166 dina ora padha karo wektu saka purnama siji tekan purnama sabanjuré. Siklus fase iki suwéné 29.53059 dina amarga nalika Bulan ngubengi Bumi, sistem Bumi-Bulan uga obah ngubengi Srengéngé. Sawisé ngrampungaké siji orbit, Bulan kudu obah rada luwih adoh supaya bali menyang posisi sing padha marang Srengéngé lan Bumi. Pandhuan fase Bulan njlèntrèhaké kepriyé owah-owahan sudut Srengéngé-Bumi-Bulan njalari fase sing kita deleng.
Kepriyé gaya pasang-surut nyelarasaké Bulan
Kakuncèn pasang-surut iku asil saka gaya gravitasi sing tumindak suwé marang benda sing muter. Gravitasi Bumi narik sisih Bulan sing paling cedhak karo Bumi luwih kuwat tinimbang sisih sing adoh. Bédané tarikan iki rada ndawèkaké Bulan, mula wujudé ngalami owah-owahan amarga pasang-surut. Nalika rotasi lan orbit Bulan durung selaras, wujud iki ora persis jejeg karo arah Bumi-Bulan. Torsi gravitasi sing banjur dumadi ngowahi puteran Bulan, déné gesekan ing njero Bulan ngilangaké energi rotasi.
Suwé-suwé, pangaribawa iki alon-alon nyuda rotasi Bulan nganti siji puteran suwéné padha karo siji orbit. Ing kahanan sing wis selaras iki, wujud Bulan amarga pasang-surut tetep meh jejeg karo Bumi, mula torsi sing bola-bali ngowahi rotasi dadi luwih cilik. Kakuncèn pasang-surut dudu gaya khusus sing njaga siji sisih supaya ora obah; iki asil stabil saka rotasi, gravitasi, lan ilanging energi.
Pangaribawa pasang-surut isih wigati ing sistem Bumi-Bulan. Bulan saya adoh saka Bumi watara 3.8 cm saben taun, minangka akibat interaksi pasang-surut sing mindhah momentum sudut ing sajeroning sistem. Gerakan iki ora katon saka siji pengamatan waé, nanging ana gandhèngané antara rotasi Bulan sing wis kakunci lan ijol-ijolan sing terus dumadi antara orbit lan rotasi.
Sisih adoh dudu sisih peteng
Sisih adoh mung pérangan permukaan Bulan sing madhep adoh saka Bumi. Sisih iki uga nampa cahya Srengéngé, kaya sisih cedhak, nalika Bulan ngubengi planet kita. Nalika purnama, sisih cedhak padhang déning cahya, déné sisih adoh akèh-akèhé madhep adoh saka Srengéngé; nalika rembulan anyar, sisih adoh padhang déning cahya, déné sisih cedhak akèh-akèhé peteng. Siklus iki malih nalika Bulan obah ngliwati fase-fasené.
Nanging ana siji bab wigati sing kudu digatèkaké: ora kabèh papan ing Bulan silih genti antara padhang lan peteng. Ing cedhak kutub, Srengéngé katon tansah cendhèk ing sadhuwuring cakrawala. Sawatara dhasar kawah sing jero katutup banget déning pinggirané nganti cahya Srengéngé ora tau tekan kana, mula dadi wilayah sing tansah ana ing ayang-ayang. Papan-papan khusus iki dumadi amarga wangun lemah ing sakupengé lan sudut Srengéngé sing cendhèk, dudu amarga papan kuwi ana ing sisih adoh.
Mula, unen-unen “sisih peteng Bulan” bisa njalari salah paham. Unen-unen iki bisa dienggo kanthi ora resmi kanggo nyebut sisih adoh, nanging ora ateges pérangan permukaan sing ora tau nampa cahya Srengéngé. Kanggo ndeleng kepriyé tanggal lan wektu fase owah sajroning siklus, gunakna kalènder fase Bulan saben sasi.
Wobeling cilik mbukak luwih akèh pérangan permukaan
Sajroning wektu, Bumi ora mung ndeleng persis saparoné Bulan. Orbit Bulan rada lonjong, mula kacepetan orbité owah: Bulan obah luwih banter nalika cedhak banget karo Bumi lan luwih alon nalika luwih adoh. Kacepetan rotasiné tetep meh ajeg, mula owah-owahan kacepetan orbit iki ndadèkaké Bulan katon obah sithik kaya goyang saka sisih siji menyang sisih sijiné. Gerakan semu iki diarani librasi ing garis bujur.
Librasi ing garis lintang asalé béda. Sumbu rotasi Bulan miring 1.54 derajat marang ekliptika, lan orbité miring 5.14 derajat marang ekliptika. Kaloro sudut iki ndadèkaké para pengamat bisa ndeleng luwih adoh sathithik ngliwati kutub lor utawa kidul Bulan ing wektu-wektu béda sajroning orbit. Jarak Bulan lan panggonané pengamat ing Bumi uga rada mengaruhi pandelengan.
Librasi ora ndadèkaké kabèh sisih adoh katon bebarengan. Librasi marengaké para pengamat ngintip ngliwati pinggiran sing katon, sethithik mbaka sethithik. Sakabèhé, watara 59 persen lumahing Bulan bisa katon saka Bumi ing wektu tartamtu, sanajan ora luwih saka watara separoné sing katon ing sawiji wektu. Mula lumahing Bulan ing peta rinci ngluwihi pérangan sing katon ana ing tengah nalika dideleng kaya lumrahé.
Apa sing bisa digatèkaké saka Bumi
Cara sing migunani kanggo mirsani pangaruh iki yaiku mbandhingaké tetenger sing gampang dingertèni ing cedhak pinggiran Bulan ing tanggal sing béda. Librasi ngowahi posisi pinggiran sing katon, mula kawah utawa dataran peteng ing cedhak pinggiran bisa katon luwih kebukak ing tanggal siji tinimbang tanggal liyané. Owah-owahan iki alus yèn ora nganggo teleskop utawa teropong, lan owah-owahan arah Bulan ing langit uga bisa nggawé perbandingan dadi luwih angèl. Élinga tetenger sing padha lan bandhingaké pandelengan ing fase sing meh padha.
Pandelengan gumantung marang panggonanmu ing Bumi lan uga wektu nalika kowé ndeleng. Dasbor Bulan kutha nyedhiyakaké informasi fase lan katerangan lokal, wektu Bulan munggah lan angslup, dhuwur lan azimut, jarak, sarta pandelengan langit karo cuaca lokal. Kanggo ngrancang, pandhuan wektu paling apik kanggo ndeleng Bulan njlèntrèhaké kepriyé fase lan kahanan lokal mengaruhi wektu Bulan katon ing sadhuwuring cakrawala. Rotasi Bulan sing wis selaras njlèntrèhaké sebabé rai sing wis akrab tansah madhep marang kita; librasi marengaké para pengamat sing sabar ndeleng sathithik pérangan ing sanjabane rai kasebut, sing owah saka wektu ke wektu.