მოკლე პასუხი იმაზეა დამოკიდებული, როდის ჩატარდა აღრიცხვა და რა მიიჩნევა დადასტურებულ მთვარედ. დროის კონკრეტული მომენტის ამსახველი სასარგებლო სურათია 2023 წლის ინვენტარიზაცია: მასში რვა პლანეტის გარშემო მოძრავი 285 ცნობილი ბუნებრივი თანამგზავრი იყო აღრიცხული. მათი უმეტესობა დედამიწის მთვარის პატარა ასლი არ ყოფილა. მათ შორისაა როგორც მცირე, უსწორმასწორო ფორმის ობიექტები, ისე მერკურიზე დიდი ციური სხეულები, რომლებსაც ერთმანეთისგან ძალიან განსხვავებული ზედაპირი და ისტორია აქვთ. რადგან ასტრონომები მცირე მთვარეებს კვლავ პოულობენ და ადასტურებენ, თარიღის გარეშე მითითებული ჯამური რიცხვი შეიძლება მალე შეცდომაში შემყვანი გახდეს.
2023 წლის აღრიცხვა პლანეტების მიხედვით
2023 წლის ამ სურათში მერკურსა და ვენერას ცნობილი მთვარეები არ ჰყავდათ. დედამიწას ერთი ჰყავდა, მარსს — ორი, იუპიტერს — 95, სატურნს — 146, ურანს — 27, ხოლო ნეპტუნს — 14. ამ რიცხვების ჯამი 285-ს უდრის. თითქმის ყველა მათგანი გიგანტურ პლანეტებზე მოდის: იუპიტერს, სატურნს, ურანსა და ნეპტუნს ერთად 282 ცნობილი მთვარე ჰყავდათ, მაშინ როცა ოთხ შიდა პლანეტას — სულ სამი.
ეს მონაცემები ინვენტარიზაციის შედეგია და არ ნიშნავს, რომ თითოეულ პლანეტას მთვარეების უცვლელი, საბოლოო რაოდენობა აქვს. აღრიცხვის რიცხვი შეიძლება შეიცვალოს, როცა დაკვირვებებით მკრთალი ობიექტები ვლინდება, შემდგომი კვლევა მათ ორბიტას ადგენს ან ობიექტის სტატუსს ხელახლა აფასებენ. სხვადასხვა სიაში შეიძლება აღრიცხვის განსხვავებული თარიღი ან მთვარის დადასტურებულად ჩათვლის სხვადასხვა კრიტერიუმიც იყოს გამოყენებული. ამიტომ ჯამური რიცხვი უმჯობესია გავიგოთ, როგორც „ამ დათარიღებულ ინვენტარიზაციაში ცნობილი და აღრიცხული ობიექტების რაოდენობა“ და არა როგორც ყველა არსებული მთვარის რაოდენობა.
ამ უთანასწორობას ფიზიკური ახსნა აქვს. გიგანტური პლანეტები დედამიწაზე გაცილებით მასიურია და ორბიტაზე მრავალი ობიექტის შენარჩუნება შეუძლიათ; მათ გარე რეგიონებში მცირე მთვარეების პოპულაციებიცაა. ბევრ მათგანს უსწორმასწორო ფორმა აქვს და შორეულ ან დახრილ ორბიტებზე მოძრაობს. მთვარეების დიდი რაოდენობა არ ნიშნავს, რომ თითოეული მათგანი დედამიწიდან ხილული კაშკაშა, მრგვალი მთვარის მსგავსია.
უდიდესი მთვარეები მასშტაბს ცვლის
უდიდესი მთვარეები თავისთავად სრულფასოვანი სამყაროებია. იუპიტერის განიმედე მზის სისტემის უდიდესი მთვარეა, მისი დიამეტრი დაახლოებით 5,268 კილომეტრია. ის მერკურზე დიდია, რომლის დიამეტრიც დაახლოებით 4,879 კილომეტრია. ეს შედარება მოულოდნელია, რადგან მერკური პლანეტაა, განიმედე კი — თანამგზავრი; ზომას თავად ციური სხეული განსაზღვრავს და არა მისი კატეგორია ან ის, თუ რას უვლის გარშემო.
სატურნის ტიტანი მას მცირედით ჩამორჩება და მისი დიამეტრი დაახლოებით 5,150 კილომეტრია. მას მკვრივი ატმოსფერო აქვს, ზედაპირზე კი თხევადი ნახშირწყალბადების ტბები და ზღვებია. განიმედეც და ტიტანიც დედამიწის მთვარეზე დიდია, რომლის დიამეტრი დაახლოებით 3,475 კილომეტრია. ამრიგად, დედამიწის თანამგზავრი ზომით რეიტინგის სათავესთან ახლოს არ დგას, მიუხედავად იმისა, რომ ღამის ცაზე დომინირებს და გავლენას ახდენს კალენდარზე, მოქცევა-მიქცევასა და ადამიანის მიერ კოსმოსის შესწავლაზე.
მხოლოდ ზომა მთელ სურათს ვერ გვიჩვენებს. იუპიტერის იო დედამიწის მთვარეზე პატარაა, თუმცა განსაკუთრებული ვულკანური აქტივობით გამოირჩევა. ევროპა ასევე უფრო მცირეა; ეს ყინულოვანი სხეული ზედაპირისა და შინაგანი აგებულების გამო მეცნიერთა განსაკუთრებული ინტერესის საგანია. განიმედეს კი საკუთარი მაგნიტური ველი აქვს. ეს განსხვავებები გვიჩვენებს, რატომ არის „უდიდესი მთვარეები“ სასარგებლო საწყისი წერტილი, მაგრამ არა სამეცნიერო მნიშვნელობის რეიტინგი. მთვარეებისა და პლანეტების მზის სისტემაში განლაგების ვიზუალურად წარმოსადგენად საიტის მზის სისტემის ინტერაქტიული რუკა პლანეტების ამჟამინდელ მდებარეობებს აჩვენებს.
იუპიტერი და სატურნი: ხალხმრავალი სისტემები
იუპიტერის ოთხ უდიდეს მთვარეს — იოს, ევროპას, განიმედესა და კალისტოს — ხშირად გალილეის მთვარეებად მოიხსენიებენ, გალილეო გალილეის პატივსაცემად, რომელმაც ისინი 1610 წელს დააკვირდა. ისინი იმდენად დიდია, რომ თითოეულს გამორჩეული სახე აქვს: იოს ვულკანური ზედაპირი, ევროპის ყინული, განიმედეს მასშტაბი და კალისტოს მკაცრად კრატერებით დაფარული რელიეფი ერთი და იმავე პლანეტური სისტემის ოთხ სრულიად განსხვავებულ ისტორიას გვიყვება. თუმცა ეს მთვარეები იუპიტერის ცნობილი თანამგზავრების გაცილებით დიდი რაოდენობის მხოლოდ მცირე ნაწილია.
2023 წლის აღრიცხვაში სატურნის მთვარეების რაოდენობა კიდევ უფრო მაღალი იყო, თუმცა რიცხვითი უპირატესობა არ ნიშნავს, რომ მისი მთვარეები ყველა დიდია. საერთო რაოდენობის დიდი ნაწილი მცირე თანამგზავრებზე მოდის, მათ შორის — რგოლებთან დაკავშირებულ ობიექტებსა და მთვარეების ჯგუფებზე. სატურნს ასევე ჰყავს ტიტანი, მკვრივი ატმოსფეროს მქონე გამორჩეული ციური სხეული, და ენცელადუსი — უფრო მცირე ყინულოვანი მთვარე, რომელიც სამხრეთ პოლარულ რეგიონში ამოფრქვეული ნივთიერებითაა ცნობილი. აღრიცხვაში თითოეული დადასტურებული მთვარე ერთ ჩანაწერად ითვლება; ეს კი მის ზომას, აქტივობასა თუ სამეცნიერო ინტერესს არ ასახავს.
შორეული მთვარეები და დედამიწის ახლო თანამგზავრი
ურანი და ნეპტუნი პლანეტების ინვენტარიზაციას ათეულობით მთვარეს მატებენ, რომელთა შორის რამდენიმე დიდია, ბევრი კი — უფრო მცირე თანამგზავრი. ნეპტუნის ტრიტონი იმითაა გამორჩეული, რომ ნეპტუნის ბრუნვის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობს. ეს უჩვეულო ორბიტა ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც მეცნიერები ფიქრობენ, რომ ტრიტონი შესაძლოა ნეპტუნს მოგვიანებით ჩაეჭირა და ნეპტუნთან ერთად მის ამჟამინდელ ორბიტაზე არ წარმოქმნილა. ურანის უდიდესი მთვარეები განიმედესა და ტიტანზე გაცილებით მცირეა, თუმცა მათ შორის ყინულოვანი და კლდოვანი სხეულების მრავალფეროვანი ჯგუფია.
პლანეტების მიხედვით შედგენილ აღრიცხვაში დედამიწის მთვარეს ზომიერი ადგილი უკავია, თუმცა მისი კავშირი დედამიწასთან უჩვეულოდ თვალსაჩინოა. ის თავის პლანეტასთან შედარებით დიდია და იმდენად ახლოსაა, რომ შეუიარაღებელი თვალით კაშკაშა, დეტალური ობიექტივით ჩანს. მთვარის ფაზების ცვლა იმით აიხსნება, რომ მზე დედამიწისკენ მოქცეული ნახევარსფეროს სხვადასხვა ნაწილს ანათებს. მთვარის ფაზების გზამკვლევი ამ გეომეტრიას განმარტავს; მთვარის ფაზების კალენდარში კი ფაზების ზუსტი დრო თვეების მიხედვითაა მოცემული.
რისი თქმა შეუძლია მთვარეების რაოდენობას — და რისი არა
პლანეტის მთვარეების რაოდენობა დაკვირვებისა და კლასიფიკაციის სურათია და არა მხოლოდ მისი გარემოს აღწერა. მცირე და შორეული მთვარეების აღმოჩენა დიდ მთვარეებზე რთულია, ხოლო ახლად შემჩნეულ ობიექტზე საკმარისი დაკვირვებაა საჭირო იმის დასადგენად, მოძრაობს თუ არა ის მდგრად ორბიტაზე. ამიტომ მთვარეების რაოდენობის ნაცნობ ცხრილს თარიღიც უნდა ახლდეს და ამიტომვე შეიძლება უფრო ახალი ინვენტარიზაცია ძველისგან განსხვავდებოდეს ისე, რომ პლანეტურ სისტემებში არაფერი შეცვლილა.
დაკვირვების გეგმის შესადგენად მთვარეების საერთო რაოდენობაზე უფრო სასარგებლოა მთვარის ადგილობრივი ხედვა. მისი ფაზა, ამოსვლის დრო და მდებარეობა თარიღსა და ადგილმდებარეობაზეა დამოკიდებული; მაგალითად, ნიუ-იორკის მთვარის საინფორმაციო პანელი ფაზასა და განათებულობის გარდა, მთვარის ამოსვლისა და ჩასვლის დროს, სიმაღლეს, აზიმუტს, დაშორებასა და ადგილობრივი ამინდის გათვალისწინებით ცის ხედსაც გვაწვდის. მზის სისტემის მთვლელი გვპასუხობს, რამდენი მთვარე იყო აღრიცხული კონკრეტულ ინვენტარიზაციაში. ცისკენ ახედვა კი სულ სხვა ამბავს გვიყვება: ამაღამ რომელი მთვარეა თქვენს ჰორიზონტს ზემოთ.