Firehiya Heyva Dinyayê nêzîkî çaryeka firehiya Dinyayê ye. Ev dibe ku asayî xuya bike, heta ku hûn gerstêrkên din bi peykên wan re bidin ber hev: heta heyvên mezin ên Jupiter û Saturn jî li gorî çapera gerstêrkên xwe beşên biçûk in. Di nav 8 gerstêrkan de, li gorî mezinahiya gerstêrka xwe, Heyva Dinyayê mezintirîn heyv e.
Lê ev taybetmendî du şertan hewce dike. Heyva me ne mezintirîn peyk e, heke mezinahiya wê ya rastîn were hesibandin; û heke gerstêrkên dwarf jî werin hesibandin, Dinya û Heyv cotê herî nêzî hev wekhev nînin. Hevala Pluto, Charon, li gorî Pluto pir mezin e. Ji ber vê yekê, pirsê balkêş tenê “Heyv çiqas mezin e?” nîne, lê “Li gorî çi mezin e?”
Rêje vê pirsê dike berawirdkirineke bikêr. Her wiha alîkar dibe ku em sê têgînên ku pir caran tevlihev dibin ji hev cuda bikin: mezinahiya laşî, girîngiya gravîtasyonel û mezinahiya xuya li ezmên. Nexşeya înteraktîf a sîstema rojê cihên niha yên gerstêrkan nîşan dide; berawirdkirinên li jêr aliyekî din ê vê sîstemê rave dikin—ka mezinahiya gerstêrk û heyvên wan çiqas ji hev cuda ye.
Heyv ji çaryeka firehiya Dinyayê mezintir e
Nîvçapera Heyvê 1,737.4 km e. Heke em nîvçapera navîn a Dinyayê, ku nêzîkî 6,371 km e, bikar bînin û nîvçapera Heyvê li ya Dinyayê par bikin, encam nêzîkî 0.273 dibe. Bi gotineke din, Heyv nêzîkî 27.3% ji çapera Dinyayê ye. Ev rêje ji bo nîvçaper û çapera her du jî derbasdar e, ji ber ku duqatkirina her du pîvanan rêjeya wan naguherîne.
Bifikirin ku Dinya topa ku firehiya wê 30 cm e. Li ser vê pîvanê, firehiya Heyvê nêzîkî 8.2 cm dibe: ji mirîşka piçûk zêdetir nêzîkî porteqalek mezin e. Ev hevaleke bi girîngî mezin e. Lê ev model xetayeke gelemperî ya di wêneyan de jî derdixe holê. Di navenda navîn a Dinya û Heyvê ya 384,400 km de, navendên her du topan ji hev nêzîkî 9.1 metre dûr dibin. Wêneyek ku wan nêzî hev nîşan dide dikare mezinahiya wan a li gorî hev biparêze, lê valahiya di navbera wan de gelek teng bike.
Çaper tenê yek awayê pîvandina vê cotê ye. Giraniya Heyvê nêzîkî yek ji 81 giraniya Dinyayê ye, an jî nêzîkî 1.2%, ne 27.3%. Hacim bi sêyê mezinahiya çapera re mezin dibe: laşek ku firehiya wê 0.273 qat e, heke şekilê wan wekhev be, tenê nêzîkî 0.020 qat hacimê wê heye. Ev nêzîkî 2% e.
Cudahiya mayî ji tîrêjiya wan tê. Bi giştî, Heyv ji Dinyayê kêmtir tîrêj e; bingeha mezin a dewlemend bi hesin a Dinyayê jî girîngiya wê di giraniya wê de zêde dike. Ji ber vê yekê, heyvek dikare li kêleka gerstêrka xwe pir mezin xuya bike bêyî ku ji aliyê giraniya gravîtasyonel ve nêzîkî hevpareke wekhev be. Dema behsa wê dikin ku gelo Dinya û Heyv dişibin gerstêrkeke duqatî, girîng e ku em çapera û giraniyê ji hev cuda bihêlin.
Heyvên mezintir dikarin hevalên biçûktir bin
Ganymede ya Jupiter mezintirîn heyva Sîstema Rojê ye û çapera wê nêzîkî 5,268 km e. Titan ya Saturn li pey wê tê û çapera wê nêzîkî 5,149 km e. Firehiya her duyan ji ya Mercury mezintir e û her du jî ji Heyva me, ku çapera wê 3,474.8 km e, pir firehtir in. Lê tu yek ji wan nahêle ku gerstêrka xwe biçûk xuya bike.
Heke em çapera navîn bikar bînin, firehiya Ganymede tenê nêzîkî 3.8% a firehiya Jupiter e. Firehiya Titan nêzîkî 4.4% a firehiya Saturn e. Ji ber vê yekê rêjeya 27.3% a Dinyayê ji her yek ji van rêjeyan zêdetirî 6 qat e. Ev nayê wê wateyê ku Heyva me 6 qat mezintir e; wateya wê ew e ku mezinahiya wê ya li gorî gerstêrka xwe zêdetirî 6 qat mezintir e.
Neptune berawirdkirineke din a bikêr pêşkêş dike. Mezintirîn heyva wê, Triton, nêzîkî 5.5% ji çapera Neptune ye. Ev rêje ji ya Ganymede an Titan mezintir e, lê hîn jî pir kêmtir ji rêjeya Dinya û Heyvê ye. Mars di aliyê din de ye: her du heyvên wê yên biçûk û bêşiklî li gorî gerstêrkê pir piçûk in.
Van berawirdkirinan rave dikin ku çima rêzkirina heyvan li gorî çapera wan bersiva vê pirsê nade: pergala kîjan gerstêrkê hevala herî balkêş heye. Heyva me li gorî mezinahiya laşî di nav heyvên Sîstema Rojê de di rêza 5an de ye, lê li gorî gerstêrka xwe di nav 8 gerstêrkan de di rêza yekem de ye. Ji bo navnîşa firehtir a peykan, li rêbera heyvên Sîstema Rojê binêrin; cudahiya girîng li vir di navbera rêzbendiyeke mutleq û rêjeyekê de ye.
Ma ev Dinya û Heyvê dike gerstêrkeke duqatî?
“Gerstêrka duqatî” ravekirineke balkêş e, lê ji bo wê pênaseyeke fermî ya ku hemû qebûl bikin tune ye. Testeke pêşniyarkirî dipirse ku navenda hevpar a giraniyê ya her du laşan li ku derê ye. Her du laş li dora vê nuqteyê digerin; navê wê barîsentir e. Laşê biçûktir li dora laşê mezin ê ku bi tevahî bê tevger be nagere.
Ji bo Dinya û Heyvê, barîsentir di hundirê Dinyayê de ye. Hûn dikarin bi rêjeya giraniyê cihê wê texmîn bikin. Heke giraniya Dinyayê nêzîkî 81 qat giraniya Heyvê be, barîsentir nêzîkî yek ji 82 beşên dûrahiya navbera navendên wan ji navenda Dinyayê dûr e. Heke dûrahiya navîn a 384,400 km bikar bînin, encam nêzîkî 4,700 km dibe. Ev ji nîvçapera Dinyayê ya nêzîkî 6,371 km kêmtir e, û di vê hesabkirina hêsankirî de nuqteyê nêzîkî 1,700 km di binê rûyê erdê de dixe.
Niha Pluto û Charon bidin ber hev. Charon nêzîkî nîv firehiya Pluto ye û giraniya wê nêzîkî yek ji 8 giraniya Pluto ye. Barîsentira wan li derveyî Pluto ye; ji ber vê yekê, ev cot ji bo têkiliya dualî mînaka bihêztir e. Pluto wek gerstêrkeke dwarf tê dabeşkirin, ji ber vê yekê ev yek cudahiya taybet a Dinyayê di nav 8 gerstêrkan de naguhêre.
Testa barîsentirê bikêr e, lê rêgezek tam a dabeşkirinê nîne. Cihê wê hem bi dûrahiyê û hem jî bi giraniyê ve girêdayî ye: heman du laşan ji hev dûrtir bikin û barîsentir ji her navendê dûrtir dibe. Ji ber vê yekê, tenê hebûna nuqteyekê li derveyî laşê mezintir nayê wê wateyê ku ew bi awayekî ku herkes li ser wê li hev kiriye “gerstêrkeke duqatî” ye. Li gorî peymana asayî, Dinya gerstêrk e û Heyv peyka wê ya xwezayî ye, tevî ku çapera Heyvê li gorî Dinyayê neasayî mezin e.
Nîşaneyek ji awayê çêbûna Heyvê
Mezinahiya girîng a Heyvê yek ji gelek taybetmendiyan e ku divê teoriyeke eslê wê rave bike. Ravekirina sereke împakta mezin e: di destpêka dîroka Dinyayê de, lihevketineke mezin madde xiste orbitê û Heyv ji bermahiyên li orbitê kom bû. Nêrîna giştî bi delîlên xurt tê piştgirîkirin, lê şertên rastîn ên lihevketinê û pêşveçûna piştî wê hîn jî mijarên lêkolînê ne.
Mezinahî bi tenê vê çîrokê îsbat nake. Zanyar her wiha gerdûniya goşeyî ya sîstemê, bingeha metalî ya nisbî biçûk a Heyvê û wekheviyên kîmyewî û îzotopî yên di navbera maddeya erdî û ya Heyvê de jî dinirxînin. Divê ravekirineke serketî van çavdêriyan bi hev re rave bike, ne ku tenê di simulasyonê de peykeke mezin çêbike.
Ev ji nêrîna giştî ya li ser heyvên mezin û rêkûpêk ên gerstêrkên mezin cuda ye; tê texmînkirin ku ew di nav dîskên gazê û maddeya zexm de, ku li dora gerstêrkên wan ên di mezinbûnê de bûn, çêbûne. Cihên cuda yên çêbûnê dikarin rêjeyên cuda di navbera gerstêrkekê û hevalên wê de çêbikin. Pêwîst nîne ku her pergala gerstêrkan kopiyeke bi pîvana cuda ya yên din be.
Divê em çêbûn û pêşveçûna paşê jî ji hev cuda bikin. Têkiliyên gelgitî bi demê re pergala Dinya û Heyvê guhertine, û Heyv her sal nêzîkî 3.8 cm ji Dinyayê dûr dibe. Ev dûrahiya wan diguherîne, ne rêjeya çapera wan. Ev têkilî her wiha alîkar in ku em têkiliya hevdem a orbit û zivirîna wan rave bikin; li çima em her tim heman aliyê Heyvê dibînin bixwînin.
Çima hevaleke mezin hîn jî li ezmên biçûk xuya dike
Mezinahiya li gorî Dinyayê ne wek mezinahiya xuya ji bo çavdêrê li ser Dinyayê ye. Ji bo tiştê ku hûn dibînin, ya girîng çapera Heyvê ye ku li dûrahiya ji we re tê parvekirin. Heke em çapera wê ya 3,474.8 km û dûrahiya navîn a navbera navendên Dinya û Heyvê ya 384,400 km bikar bînin, çapera goşeyî nêzîkî 0.52 derece ye. Ev texmîneke giştî ya bikêr e, ne pêşbîniyeke rast ji bo cihê çavdêriyê yê taybet.
Ji ber vê yekê, hevaleke ku ji çaryeka firehiya Dinyayê mezintir e, dibe ku tenê beşeke biçûk a ezmên dagire. Cihê di navbera her du laşan de li gorî çapera wan pir mezin e. Heke Heyv dûrtir bûya, ew biçûktir xuya dikir, bêyî ku bi rastî biçûk bibe an rêjeya mezinahiya Heyvê li gorî Dinyayê ya neasayî mezin winda bike.
Ev cudahî rêgezek pratîk pêşkêş dike ku meriv wêneyên Heyvê bi wê kontrol bike. Wêneyên ku bi dirêjiyên fokusê, qutkirin an rêzkirina pêşxaneyên cuda hatine kişandin, nikarin guherîneke di mezinahiya laşî ya Heyvê de îspat bikin. Berawirdkirineke watedar a çapera xuya pîvaneke wêneyê ya yekgirtî dixwaze. panoyên heyva bajarên cihêreng dûrahî, bilindahî û azîmûtê ligel qonax û ronahiyê pêşkêş dikin û ji bo tomar kirina çavdêriyê agahiyeke bikêr didin we. Amûrên kamerayê yekgirtî bihêlin, dûrahiyê tomar bikin, û hûn dikarin mezinahiya xuya ya Heyvê ya diguhere lêkolîn bikin bêyî ku wê bi pirsê bingehî ya mezinahiya hevala me li kêleka Dinyayê tevlihev bikin.