Суук жарты кыш түндөрүндө улуп жүргөн карышкырлардын атынан аталган
Ошондой эле белгилүү: Old Moon, Ice Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Quiet Moon
Кытай Традициялуу
正月 (Zhēngyuè) — Primary Month
Индус (Пурнима)
Pausha Purnima (पौष पूर्णिमा) Майрам: Shakambhari Purnima
Жапон Традициялуу
睦月 (Mutsuki) — Month of Affection
Англо-Саксон
Æftera Geola — After Yule
Ojibwe (Anishinaabe)
Manidoo-giizis — Spirit Moon
Cree (Ininew)
Kisē-pīsim — Great Moon
Орто Кылымдык Европа
Moon After Yule
Февралдагы жаанчыл кар жаашынын атынан аталган
Ошондой эле белгилүү: Hunger Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Moon of Ice
Кытай Традициялуу
杏月 (Xìngyuè) — Apricot Month
Индус (Пурнима)
Magha Purnima (माघ पूर्णिमा) Майрам: Sacred bathing at Prayagraj
Жапон Традициялуу
如月 (Kisaragi) — Month of Changing Clothes
Англо-Саксон
Solmonath — Month of Cakes
Ojibwe (Anishinaabe)
Mkwa-giizis — Bear Moon
Cree (Ininew)
Mikisiw-pīsim — Eagle Moon
Орто Кылымдык Европа
Storm Moon
Жаз башында топурак жылыганда жер курттарынын издери пайда болот
Ошондой эле белгилүү: Crow Moon, Sap Moon, Sugar Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Moon of Winds
Кытай Традициялуу
桃月 (Táoyuè) — Peach Month
Индус (Пурнима)
Phalguna Purnima (फाल्गुन पूर्णिमा) Майрам: Holi
Жапон Традициялуу
弥生 (Yayoi) — Ever Growing
Англо-Саксон
Hrethmonath — Month of the Goddess Hretha
Ojibwe (Anishinaabe)
Ziizbaakdoke-giizis — Sugar Moon
Cree (Ininew)
Niska-pīsim — Goose Moon
Орто Кылымдык Европа
Chaste Moon
Жабайы земля флоксу (мох маалмаал), алгачкы жазгы жабайы гүлдөрдүн бири, атынан аталган
Ошондой эле белгилүү: Egg Moon, Fish Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Growing Moon
Кытай Традициялуу
梅月 (Méiyuè) — Plum Month
Индус (Пурнима)
Chaitra Purnima (चैत्र पूर्णिमा) Майрам: Hanuman Jayanti
Жапон Традициялуу
卯月 (Uzuki) — Deutzia Month
Англо-Саксон
Eosturmonath — Month of the Goddess Eostre
Ojibwe (Anishinaabe)
Iskigamizige-giizis — Boiling Sap Moon
Cree (Ininew)
Ayīki-pīsim — Frog Moon
Орто Кылымдык Европа
Seed Moon
Чабындыларда жана токойлордо мол жазгы гүл гүлдөйт
Ошондой эле белгилүү: Planting Moon, Milk Moon, Corn Planting Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Bright Moon
Кытай Традициялуу
榴月 (Liúyuè) — Pomegranate Month
Индус (Пурнима)
Vaishakha Purnima (वैशाख पूर्णिमा) Майрам: Buddha Purnima
Жапон Традициялуу
皐月 (Satsuki) — Rice-Planting Month
Англо-Саксон
Thrimilce — Three Milkings
Ojibwe (Anishinaabe)
Waawaaskone-giizis — Flower Moon
Cree (Ininew)
Sākipakāwi-pīsim — Budding Moon
Орто Кылымдык Европа
Hare Moon
Микроай Көк Ай
Чабындыларда жана токойлордо мол жазгы гүл гүлдөйт
Ошондой эле белгилүү: Planting Moon, Milk Moon, Corn Planting Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Bright Moon
Кытай Традициялуу
榴月 (Liúyuè) — Pomegranate Month
Индус (Пурнима)
Vaishakha Purnima (वैशाख पूर्णिमा) Майрам: Buddha Purnima
Жапон Традициялуу
皐月 (Satsuki) — Rice-Planting Month
Англо-Саксон
Thrimilce — Three Milkings
Ojibwe (Anishinaabe)
Waawaaskone-giizis — Flower Moon
Cree (Ininew)
Sākipakāwi-pīsim — Budding Moon
Орто Кылымдык Европа
Hare Moon
Микроай
Кулпунай жыйноо мезгили чоку чокуда
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Moon of Horses
Кытай Традициялуу
荷月 (Héyuè) — Lotus Month
Индус (Пурнима)
Jyeshtha Purnima (ज्येष्ठ पूर्णिमा) Майрам: Vat Purnima
Жапон Традициялуу
水無月 (Minazuki) — Month of Water
Англо-Саксон
Ærra Litha — Before Midsummer
Ojibwe (Anishinaabe)
Ode'imini-giizis — Strawberry Moon
Cree (Ininew)
Opāskāwēwi-pīsim — Hatching Moon
Орто Кылымдык Европа
Dyan Moon
Эркек бугулар (буктар) бархат жүндүү жаңы мүйүздөрүн өстүрө баштайт
Ошондой эле белгилүү: Thunder Moon, Hay Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Moon of Claiming
Кытай Традициялуу
兰月 (Lányuè) — Orchid Month
Индус (Пурнима)
Ashadha Purnima (आषाढ़ पूर्णिमा) Майрам: Guru Purnima
Жапон Традициялуу
文月 (Fumizuki) — Month of Literature
Англо-Саксон
Æftera Litha — After Midsummer
Ojibwe (Anishinaabe)
Miin-giizis — Blueberry Moon
Cree (Ininew)
Paskowi-pīsim — Moulting Moon
Орто Кылымдык Европа
Mead Moon
Улуу Көлдөрдө чоң осётр балыктары эн оңой кармалчу мезгил болчу
Ошондой эле белгилүү: Green Corn Moon, Grain Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Dispute Moon
Кытай Традициялуу
桂月 (Guìyuè) — Osmanthus Month
Индус (Пурнима)
Shravana Purnima (श्रावण पूर्णिमा) Майрам: Raksha Bandhan
Жапон Традициялуу
葉月 (Hazuki) — Leaf Month
Англо-Саксон
Weodmonath — Plant Month
Ojibwe (Anishinaabe)
Manoominike-giizis — Ricing Moon
Cree (Ininew)
Ohpahowi-pīsim — Flying Up Moon
Орто Кылымдык Европа
Corn Moon
Эгин Жыйноо Айы
Жүгөрү жыйноо мезгили; Эгин Жыйноо Айы Октябрьга туш келгенде да колдонулат
Ошондой эле белгилүү: Barley Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Singing Moon
Кытай Традициялуу
菊月 (Júyuè) — Chrysanthemum Month
Индус (Пурнима)
Bhadrapada Purnima (भाद्रपद पूर्णिमा) Майрам: Madhu Purnima
Жапон Традициялуу
長月 (Nagatsuki) — Long Month
Англо-Саксон
Halegmonath — Holy Month
Ojibwe (Anishinaabe)
Waatebagaa-giizis — Leaves Turning Moon
Cree (Ininew)
Nōcihito-pīsim — Mating Moon
Орто Кылымдык Европа
Barley Moon
Жакшы аңчылык мезгили — жыйноодон кийин тазаланган талаалар олжону ача берет
Ошондой эле белгилүү: Falling Leaves Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Harvest Moon
Кытай Традициялуу
良月 (Liángyuè) — Auspicious Month
Индус (Пурнима)
Ashvina Purnima (आश्विन पूर्णिमा) Майрам: Sharad Purnima
Жапон Традициялуу
神無月 (Kannazuki) — Month Without Gods
Англо-Саксон
Winterfylleth — Winter Full Moon
Ojibwe (Anishinaabe)
Binaakwe-giizis — Falling Leaves Moon
Cree (Ininew)
Kaskatinowi-pīsim — Freezing Up Moon
Орто Кылымдык Европа
Blood Moon
Батпактар кышка катуп калардан мурун кундуз тузактарды орнотуу убагы
Ошондой эле белгилүү: Frost Moon, Freezing Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Dark Moon
Кытай Традициялуу
葭月 (Jiāyuè) — Reed Month
Индус (Пурнима)
Kartika Purnima (कार्तिक पूर्णिमा) Майрам: Dev Diwali
Жапон Традициялуу
霜月 (Shimotsuki) — Frost Month
Англо-Саксон
Blotmonath — Blood Month — livestock sacrifice
Ojibwe (Anishinaabe)
Gashkadino-giizis — Freezing Over Moon
Cree (Ininew)
Thīkipiwi-pīsim — Ice-Forming Moon
Орто Кылымдык Европа
Snow Moon
Супераý
Жаз чыгышына жакын кычкыл кыш суугунун башталышы
Ошондой эле белгилүү: Long Night Moon
Маданияттар Боюнча Аттар
Кельт / Нео-Паган
Cold Moon
Кытай Традициялуу
腊月 (Làyuè) — Sacrificial Month
Индус (Пурнима)
Margashirsha Purnima (मार्गशीर्ष पूर्णिमा) Майрам: Dattatreya Jayanti
Жапон Традициялуу
師走 (Shiwasu) — Teachers Running
Англо-Саксон
Ærra Geola — Before Yule
Ojibwe (Anishinaabe)
Gchi-bboon-giizis — Big Winter Moon
Cree (Ininew)
Pawāčakinasīsi-pīsim — Frost Exploding Moon
Орто Кылымдык Европа
Oak Moon
Колониялык Американ
The Old Farmer's Almanac тарабынан популярлаштырылган аттар, Алгонкин жана башка Жергиликтүү Американ традицияларынан Колониялык Американ колдонулушу менен аралашып чыккан. Булар англисче сүйлөшүүчү дүйнөдөгү эң белгилүү толук ай аттары.
1
Wolf Moon
(Old Moon, Ice Moon)
2
Snow Moon
(Hunger Moon)
3
Worm Moon
(Crow Moon, Sap Moon, Sugar Moon)
4
Pink Moon
(Egg Moon, Fish Moon)
5
Flower Moon
(Planting Moon, Milk Moon, Corn Planting Moon)
6
Strawberry Moon
7
Buck Moon
(Thunder Moon, Hay Moon)
8
Sturgeon Moon
(Green Corn Moon, Grain Moon)
9
Corn Moon
(Barley Moon)
10
Hunter's Moon
(Falling Leaves Moon)
11
Beaver Moon
(Frost Moon, Freezing Moon)
12
Cold Moon
(Long Night Moon)
Кельт / Нео-Паган
Кельт мурасына таандык деп эсептелген заманбап Викка жана Нео-Паган традицияларынан чыккан аттар. Европа жана Түндүк Американын руханий жана табиятка негизделген жамааттарында кеңири таралган.
1
Quiet Moon
(Ice Moon)
2
Moon of Ice
(Storm Moon)
3
Moon of Winds
(Seed Moon, Death Moon)
4
Growing Moon
(Awakening Moon)
5
Bright Moon
(Grass Moon)
6
Moon of Horses
(Planting Moon, Mead Moon)
7
Moon of Claiming
(Rose Moon)
8
Dispute Moon
(Lightning Moon, Wyrt Moon)
9
Singing Moon
(Wine Moon)
10
Harvest Moon
(Blood Moon, Sanguine Moon)
11
Dark Moon
(Tree Moon, Mourning Moon)
12
Cold Moon
(Oak Moon, Long Night Moon)
Кытай Традициялуу
Кытайдын лунардык-солярдык календарынан традициялуу поэтикалык аттар. Ар бир ай сезонду мүнөздөгөн гүл же табий элементтин атына ылайык аталган.
Лунардык календарь — грегориандык приблизителдүү картага салуу жыл сайын өзгөрөт
1
正月 (Zhēngyuè)
Primary Month
2
杏月 (Xìngyuè)
Apricot Month
3
桃月 (Táoyuè)
Peach Month
4
梅月 (Méiyuè)
Plum Month
5
榴月 (Liúyuè)
Pomegranate Month
6
荷月 (Héyuè)
Lotus Month
7
兰月 (Lányuè)
Orchid Month
8
桂月 (Guìyuè)
Osmanthus Month
9
菊月 (Júyuè)
Chrysanthemum Month
10
良月 (Liángyuè)
Auspicious Month
11
葭月 (Jiāyuè)
Reed Month
12
腊月 (Làyuè)
Sacrificial Month
Индус (Пурнима)
Индус лунардык-солярдык календарындагы ар бир толук ай (Пурнима) өзүнүн лунардык айынын аты менен аталат жана негизги майрам же ыйык иш-аракет менен байланышкан.
Лунардык календарь — грегориандык приблизителдүү картага салуу жыл сайын өзгөрөт
1
Pausha Purnima (पौष पूर्णिमा)
Shakambhari Purnima
2
Magha Purnima (माघ पूर्णिमा)
Sacred bathing at Prayagraj
3
Phalguna Purnima (फाल्गुन पूर्णिमा)
Holi
4
Chaitra Purnima (चैत्र पूर्णिमा)
Hanuman Jayanti
5
Vaishakha Purnima (वैशाख पूर्णिमा)
Buddha Purnima
6
Jyeshtha Purnima (ज्येष्ठ पूर्णिमा)
Vat Purnima
7
Ashadha Purnima (आषाढ़ पूर्णिमा)
Guru Purnima
8
Shravana Purnima (श्रावण पूर्णिमा)
Raksha Bandhan
9
Bhadrapada Purnima (भाद्रपद पूर्णिमा)
Madhu Purnima
10
Ashvina Purnima (आश्विन पूर्णिमा)
Sharad Purnima
11
Kartika Purnima (कार्तिक पूर्णिमा)
Dev Diwali
12
Margashirsha Purnima (मार्गशीर्ष पूर्णिमा)
Dattatreya Jayanti
Жапон Традициялуу
Wafu Getsumei — Хэйан доорунан калган жапондук эски ай аттары, баштапкы жагынан лунардык-солярдык календарга негизделген. Азыр да поэзияда, расмий контексттерде жана маданий шилтемелерде колдонулат.
Лунардык календарь — грегориандык приблизителдүү картага салуу жыл сайын өзгөрөт
1
睦月 (Mutsuki)
Month of Affection
2
如月 (Kisaragi)
Month of Changing Clothes
3
弥生 (Yayoi)
Ever Growing
4
卯月 (Uzuki)
Deutzia Month
5
皐月 (Satsuki)
Rice-Planting Month
6
水無月 (Minazuki)
Month of Water
7
文月 (Fumizuki)
Month of Literature
8
葉月 (Hazuki)
Leaf Month
9
長月 (Nagatsuki)
Long Month
10
神無月 (Kannazuki)
Month Without Gods
11
霜月 (Shimotsuki)
Frost Month
12
師走 (Shiwasu)
Teachers Running
Ислам (Хижри)
Ислам календары таза лунардык болуп, интеркаляциясы жок, ошондуктан анын 12 айы ~33 жылдык цикл ичинде бардык грегориандык мезгилдерди айланат. Ай аттары тарыхый жана диний мааниге байланышкан, мезгилдерге эмес.
Хижри айлары ~33 жылдык цикл ичинде грегориандык жыл боюнча айланат жана туруктуу мезгилдерге туура келбейт
1
Muḥarram (مُحَرَّم)
Forbidden — sacred month
2
Ṣafar (صَفَر)
Empty — homes left empty for travel
3
Rabīʿ al-Awwal (رَبِيع ٱلْأَوَّل)
First Spring
4
Rabīʿ ath-Thānī (رَبِيع ٱلثَّانِي)
Second Spring
5
Jumādā al-Ūlā (جُمَادَىٰ ٱلْأُولَىٰ)
First of Parched Land
6
Jumādā ath-Thāniyah (جُمَادَىٰ ٱلثَّانِيَة)
Second of Parched Land
7
Rajab (رَجَب)
To Respect — sacred month
8
Shaʿbān (شَعْبَان)
Scattered — preparation for Ramadan
9
Ramaḍān (رَمَضَان)
Intense Heat — month of fasting
10
Shawwāl (شَوَّال)
Raised — Eid al-Fitr
11
Dhū al-Qaʿdah (ذُو ٱلْقَعْدَة)
Month of Rest — sacred month
12
Dhū al-Ḥijjah (ذُو ٱلْحِجَّة)
Month of Pilgrimage — Hajj
Англо-Саксон
Venerable Bede'нин De Temporum Ratione (725 жыл) чыгармасынан, Христианчылыкка чейинки Англо-Саксон календарынын эң эрте деталдуу жазмасы. Айрыкча Eosturmonath (Апрель) "Easter" сөзүнүн чыгышы болуп саналат.
1
Æftera Geola
After Yule
2
Solmonath
Month of Cakes
3
Hrethmonath
Month of the Goddess Hretha
4
Eosturmonath
Month of the Goddess Eostre
5
Thrimilce
Three Milkings
6
Ærra Litha
Before Midsummer
7
Æftera Litha
After Midsummer
8
Weodmonath
Plant Month
9
Halegmonath
Holy Month
10
Winterfylleth
Winter Full Moon
11
Blotmonath
Blood Month — livestock sacrifice
12
Ærra Geola
Before Yule
Ojibwe (Anishinaabe)
Ojibwe 13 айды байкашат, алар ташбаканын кабыгындагы 13 кабыкчаны чагылдырат. Аттар жамаатка жана диалектке жараша айырмаланат, Улуу Көлдөр аймагынын табий ритмдерине байланышкан.
13 ай традициясы — 13-ай болжол менен ар 3 жылда бир жолу болот
1
Manidoo-giizis
Spirit Moon
2
Mkwa-giizis
Bear Moon
3
Ziizbaakdoke-giizis
Sugar Moon
4
Iskigamizige-giizis
Boiling Sap Moon
5
Waawaaskone-giizis
Flower Moon
6
Ode'imini-giizis
Strawberry Moon
7
Miin-giizis
Blueberry Moon
8
Manoominike-giizis
Ricing Moon
9
Waatebagaa-giizis
Leaves Turning Moon
10
Binaakwe-giizis
Falling Leaves Moon
11
Gashkadino-giizis
Freezing Over Moon
12
Gchi-bboon-giizis
Big Winter Moon
Cree (Ininew)
Түндүк жана борбордук жамааттардагы Cree 13 ай календары. Ай аттары Канадалык бореал ландшафты боюнча байкалган жаныбарларды, аба ырайын жана табий циклдерди чагылдырат.
13 ай традициясы — 13-ай болжол менен ар 3 жылда бир жолу болот
1
Kisē-pīsim
Great Moon
2
Mikisiw-pīsim
Eagle Moon
3
Niska-pīsim
Goose Moon
4
Ayīki-pīsim
Frog Moon
5
Sākipakāwi-pīsim
Budding Moon
6
Opāskāwēwi-pīsim
Hatching Moon
7
Paskowi-pīsim
Moulting Moon
8
Ohpahowi-pīsim
Flying Up Moon
9
Nōcihito-pīsim
Mating Moon
10
Kaskatinowi-pīsim
Freezing Up Moon
11
Thīkipiwi-pīsim
Ice-Forming Moon
12
Pawāčakinasīsi-pīsim
Frost Exploding Moon
Орто Кылымдык Европа
Орто Кылымдардан Британ жана Европалык тарыхый альманах традициялары, айыл чарба циклдерин, Христиандык литургиялык календарын жана Христианчылыкка чейинки таасирлерди аралаштырган.
1
Moon After Yule
(Wolf Moon)
2
Storm Moon
(Ice Moon)
3
Chaste Moon
(Lenten Moon)
4
Seed Moon
(Paschal Moon)
5
Hare Moon
(Milk Moon)
6
Dyan Moon
(Mead Moon, Rose Moon)
7
Mead Moon
(Hay Moon)
8
Corn Moon
(Grain Moon)
9
Barley Moon
(Fruit Moon)
10
Blood Moon
(Harvest Moon)
11
Snow Moon
(Frost Moon)
12
Oak Moon
(Yule Moon)
Суперай
Перигейде (Жерге эң жакын жакындоо) же ага жакын жерде болгон толук ай. Апогейдеги толук айга (Микроайга) салыштырмалуу 14% чоңураак жана 30% жарыктуураак көрүнөт. Жылына 3–4 жолу болот.
Көк Ай
Бир календар айында экинчи толук ай. Болжол менен ар 2.5 жылда бир жолу болот. Традициялуу (эски) аныктама — бир мезгилде төрт толук ай болгондо үчүнчү толук ай.
Эгин Жыйноо Айы
Күзгү теңделишке эң жакын толук ай. Ал ар кечте жалаң гана ~25–30 мүнөттөн кеч чыгат (кадимки ~50 мүнөттүн ордуна), дыйкандарга кышка чейин эгин жыйноо үчүн кечки жарыкты узартат.
Кан Айы
Жалпы айлык тутулуу учурунда Жердин атмосферасы күн нурун көлөкөгө майыштырып, ай жез-кызыл түскө боёлот. Күн батышын кызарткан физика тутулган айды да боёйт.
Микроай
Апогейде (Жерден эң алыс) же ага жакын жерде болгон толук ай. Суперайга салыштырмалуу байкалаарлык кичиңираак жана солгун — айлык аралык спектрминин карама-каршы учу.
Толук ай аттары деген эмне?
Толук ай аттары — ар кайсы маданияттар тарабынан ар айдагы толук айга берилген традициялуу аттар. Эң кеңири белгилүүлөрү Алгонкин жана башка Жергиликтүү Американ традицияларынан чыккан Колониялык Американ аттары (Карышкыр Айы, Кар Айы ж.б.), бирок дүйнөнүн бардык жеринде маданияттар өзүлөрүнүн бай атоо традицияларына ээ.
Эмне үчүн ар бир толук айдын аты бар?
Заманбап календарлар болбостон мурда, адамдар убактыны ай цикли менен байкаган. Ар бир толук ай мезгилдик белгилүү нокту белгилеген — карышкырлардын пайда болушу, биринчи кар, кулпунай жыйноо. Толук айларды атоо жамааттарга мезгилдик өзгөрүүлөрдү алдын ала билүүгө жана айдоо, аңчылык, жыйноо сыяктуу иш-чараларды координациялоого жардам берген.
Эгин Жыйноо Айы деген эмне?
Эгин Жыйноо Айы күзгү теңделишке (болжол менен 22-сентябрь) эң жакын толук айдыр. Ал ар кечте жалаң гана ~25–30 мүнөттөн кеч чыгат дегени менен, кадимки 50-мүнөттүк кечигүүгө салыштырмалуу өзгөчө. Бул дыйкандарга кышка чейин эгиндерин жыйноого кечки жарыкты узарткан.
Суперай деген эмне?
Суперай — орбитасындагы Айдын Жерге эң жакын чекити болгон перигейде же ага жакын жерде болгон толук ай. Апогейдеги толук айга (Микроайга) салыштырмалуу 14% чоңураак жана 30% жарыктуураак көрүнөт. Суперайлар жылына 3 дан 4 жолу болот.
Көк Ай деген эмне?
Көк Ай — бир календар айында экинчи толук ай. Бул болжол менен ар 2.5 жылда бир жолу болот. Эски, традициялуу аныктама (Maine Farmer's Almanac'тан) Көк Айды төрт толук айы бар бир мезгилдеги үчүнчү толук ай катары аныктайт.
Бардык маданияттар толук айларын атайтпы?
Дүйнөнүн бардык жеринде көптөгөн маданияттарда толук айларды же ай айларын атоо традициялары бар. Кытай, Индус, Жапон, Ислам, Кельт, Англо-Саксон жана кичинекей жергиликтүү традициялар — баары айырмалуу атоо системаларына ээ. Кээ биреулер күндүк календарга байланышкан (бекитилген айлар), ал эми башкалары лунардык календарды кармайт жана грегориандык даталарга карата жыл сайын жылышат.