Eyano ya mokuse etaleli ntango oyo motango yango etangamaki mpe nini endimami ete ezali sanza. Elilingi moko ya ntango moko oyo ekoki kosalisa ezali inventaire ya 2023: etangaki basatelite ya bozalisi 285 oyo eyebanaki mpe ezalaki zingazinga ya baplanète mwambe. Mingi na yango ezalaki te biloko mikemike lokola Sanza ya Mabele. Bokeseni ya bonene na yango ebandi na biloko mikemike, oyo ezali na lolenge ya mboka te, tii na mokili oyo eleki Mercury na bonene; mokomoko ezali na bisika mpe lisolo na yango ekeseni. Lokola bato ya astronomi bazali kokoba komona mpe kondimisa basanza ya mikemike, motango oyo epesami kozanga dati ekoki nokinoki kobimisa makanisi ya lokuta.
Motango ya 2023, planète na planète
Na elilingi wana ya 2023, Mercury mpe Venus ezalaki na basanza moko te oyo eyebanaki. Mabele ezalaki na moko, Mars na mibale, Jupiter na 95, Saturn na 146, Uranus na 27 mpe Neptune na 14. Soki osangisi mituya yango, motango mobimba ezali 285. Baplanète minene ezalaki na pene ya basanza nyonso: Jupiter, Saturn, Uranus mpe Neptune ezalaki na basanza 282 oyo eyebanaki, nzokande baplanète minei ya kati ezalaki na basanza misato.
Wana ezali mituya ya inventaire, kasi ezali te koloba ete planɛtɛ mokomoko ezali na motango ya basanza oyo ebongwanaka te mpe oyo eyebani mpo na libela. Motango ekoki kobongwana ntango botali emonisi biloko oyo ezali komonana mingi te, ntango bolukiluki ya nsima endimisi orbite na yango, to ntango bataleli lisusu soki eloko moko ezali na motángo ya basanza. Bakataloge ekeseni ekoki mpe kokesana na kotalela dati oyo basukisaki kotánga to mibeko oyo basalelaka mpo na kondima sanza. Yango wana, ebongi kokanga motango yango lokola “oyo eyebanaki mpe etangamaki na inventaire oyo epesami na dati moko,” kasi te lokola motango ya basanza nyonso oyo ezali mpenza.
Bokeseni yango ezali na ntina ya fiziki. Baplanète minene ezali na bonene mingi koleka Mabele mpe ekoki kobatela biloko mingi na orbite na yango; bisika na yango ya libanda ezali mpe na bituluku ya basanza ya mikemike. Mingi na yango ezali na lolenge ya mboka te mpe etambolaka na banzela ya mosika to oyo etengamá. Motango monene ya basanza elimboli te ete sanza mokomoko ekokani na oyo ezali kongenga mpe ezali na lolenge ya libungutulu, oyo tomonaka na Mabele.
Basanza ya minene ebongolaka ndenge ya kokanisa bonene
Basanza oyo eleki minene ezali mokili na yango moko. Ganymede ya Jupiter ezali sanza oyo eleki basanza nyonso na Système solaire na bonene, mpe diamɛtrɛ na yango ezali pene na kilomɛtrɛ 5,268. Diamɛtrɛ na yango eleki oyo ya Mercury, oyo ezali pene na kilomɛtrɛ 4,879. Bokokanisi yango ekamwisaka mpo Mercury ezali planɛtɛ, nzokande Ganymede ezali satelite; mpo na bonene, eloko yango moko nde ezali na ntina, kasi nkombo oyo bapesi yango te to oyo ezali kobaluka zingazinga na yango te.
Titan ya Saturn ezali pene na yango, mpe bonene na yango banda na nsuka moko tii na mosusu ezali pene na kilomɛtrɛ 5,150. Ezali na mopɛpɛ monene zingazinga na yango mpe maziba minene mpe bibale ya hydrocarbon ya mai na likoló na yango. Ganymede mpe Titan eleki Sanza ya Mabele na bonene, oyo diamɛtrɛ na yango ezali pene na kilomɛtrɛ 3,475. Na yango, moninga ya Mabele azali te pene na esika ya liboso na molongo ya bonene, atako ezali kongɛnga makasi na likoló na biso na butu mpe esalisaki mpo na kosala manaka, koningana ya mai ya mbu mpe bolukiluki ya bato na etando.
Bonene kaka yango moko elimboli lisolo mobimba te. Io ya Jupiter ezali moke koleka Sanza ya Mabele, kasi ezali na misala ya ngomba ya mɔtɔ mingi koleka. Europa, oyo ezali mpe moke, ezali mokili ya mputulu ya zɛlo oyo likoló mpe kati na yango ezali likambo monene oyo bato ya siansi bazali kolukaluka. Ganymede ezali na champ magnétique na yango moko. Bokeseni yango emonisi mpo na nini “basanza ya minene” ezali esika malamu ya kobanda, kasi ezali te molongo ya ntina ya siansi. Mpo na komona na miso ndenge basanza mpe baplanète ezali na kati ya système monene koleka, karte interactive ya système solaire ya site yango emonisaka bisika baplanète ezali lelo.
Jupiter mpe Saturn: bituluku oyo etondi na basanza
Basanza minei ya minene ya Jupiter—Io, Europa, Ganymede mpe Callisto—etángamaka mbala mingi elongo lokola basanza ya Galilei, na nkombo ya Galileo Galilei, oyo atalaki yango na 1610. Ezali minene mpo na kozala na bizaleli oyo ekeseni: likoló ya Io oyo ezali na ngomba ya mɔtɔ mingi, mputulu ya zɛlo ya Europa, bonene ya Ganymede mpe mabelé ya Callisto oyo etondi na mabulu ya meteore, nyonso wana ezali komonisa makambo minei ekeseni na système planétaire moko. Ezali kaka ndambo moke kati na inventaire monene ya basatelite ya Jupiter oyo eyebani.
Na elilingi ya 2023, Saturn ezalaki na motango ya basanza oyo eleki yango lisusu, kasi kozala na motango mingi elimboli te ete basanza na yango nyonso ezali minene. Ndambo monene ya motango yango ezali basatelite ya mikemike, kati na yango biloko oyo etali ba-anneau mpe bituluku ya basanza. Saturn ezali mpe na Titan, mokili monene oyo ezali na mopɛpɛ ya monene zingazinga na yango, mpe Enceladus, sanza ya mputulu ya zɛlo oyo ezali moke mpe eyebani mpo na biloko oyo ebimaka na etúká na yango ya likoló na sudi. Motango etángaka sanza mokomoko oyo endimami lokola eloko moko; emonisaka te bonene na yango, misala na yango to ntina na yango mpo na siansi.
Basanza ya mosika mpe moninga ya Mabele oyo azali pene
Uranus mpe Neptune ebakisi basanza ebele na inventaire ya baplanète, kati na yango ezali mwa basanza minene mpe basatelite mingi ya mikemike. Triton ya Neptune eyebani mpo orbite na yango etambolaka na ngámbo oyo ekeseni na ndenge Neptune ebalukaka. Nzela yango ya kokamwa ezali moko ya bantina oyo bato ya siansi bakanisaka ete Triton ekangamaki na nguya ya Neptune, na esika ete ebimaki na orbite na yango ya lelo elongo na Neptune. Basanza minene ya Uranus ezali moke mingi koleka Ganymede mpe Titan, kasi ezali na bibembe ndenge na ndenge ya mputulu ya zɛlo mpe mabanga.
Na motango ya baplanète, Sanza ya Mabele ezali na bonene ya monene te, kasi boyokani na yango na Mabele ezali komonana mingi na ndenge oyo ekeseni. Ezali monene soki tokokanisi yango na planɛtɛ oyo ezali kobaluka zingazinga na yango, mpe ezali pene mpenza mpo emonana na miso lokola eloko oyo ezali kongenga mpe oyo tokoki komona makambo mingi na yango. Mbongwana ya biteni ya Sanza oyo emonanaka ezali mpo Moi engɛngisaka biteni ndenge na ndenge ya ndambo ya Sanza oyo etalani na Mabele. Mokanda oyo elimboli biteni ya Sanza elimboli ndenge yango esalemaka; manaka ya biteni ya Sanza epesaka bangonga ya sikisiki ya biteni yango, sanza na sanza.
Motango ya basanza ekoki kolakisa nini—mpe nini te
Motango ya basanza ya planɛtɛ ezali elilingi ya botali mpe ya ndenge bakabolaka biloko na bituluku, kaka te ndimbola ya bisika oyo ezali zingazinga na yango. Ezali mpasi mingi komona basanza ya mikemike mpe ya mosika koleka oyo ezali minene, mpe eloko oyo emonani sika esengeli kotálama mbala mingi mpo na koyeba soki ezali kolanda orbite oyo etelemá malamu. Yango wana, etanda oyo emonani ete eyebani malamu ya mitango esengeli kozala na dati, mpe yango ezali ntina oyo inventaire ya sika ekoki kokesana kozanga ete système ya planɛtɛ ebongwana na mbalakaka.
Mpo na kobongisa botali ya likoló, motango yango ezali na ntina mingi te lokola kotala ndenge Sanza ezali komonana na esika ofandi. Eténi na yango, ngonga oyo ebimaka mpe esika oyo ezali etaleli dati mpe esika; na ndakisa, panneau ya Sanza ya New York City epesaka eténi mpe motango ya pole oyo Sanza ezongisaka, elongo na ngonga oyo ebimaka mpe elalaka, bosanda na yango, azimut, mosika na yango mpe ndenge likoló ezali komonana elongo na makambo ya ntango ya esika yango. Motango ya système solaire eyanolaka motuna ya basanza boni etángamaki na inventaire moko na ntango moko boye. Kasi soki otali likoló, omoni lisolo mosusu: sanza nini ezali likoló ya esika ofandi na butu ya lelo.