पूर्ण, खंडग्रास आणि उपच्छायाचंद्रग्रहणे समजून घ्या

चंद्रग्रहण हा एकाच प्रकारचा देखावा नसतो. कधी चंद्र किंचित धूसर होतो; कधी त्याच्या तबकडीवर काळी वक्र छाया पडते; तर कधी संपूर्ण चंद्रबिंब लालसर, मंद दिसू लागते. हा फरक चंद्र पृथ्वीच्या छायेतून कसा जातो यावर अवलंबून असतो. उपच्छायाचंद्रग्रहण, खंडग्रास आणि पूर्ण—ही तीन नावे चंद्र पृथ्वीच्या छायेच्या सर्वांत गडद भागात, म्हणजे प्रच्छायेत, किती प्रवेश करतो हे दर्शवतात. या भूमितीची माहिती असल्यास काय घडत आहे हे ओळखणे सोपे जाते, विशेषतः बदल सूक्ष्म असतो तेव्हा. ग्रहणाच्या तारखा, स्पर्शकाल, कालावधी आणि ठिकाणानुसार दृश्यता यांसाठी थेट चंद्रग्रहणांची सूची पाहा.

पृथ्वी दोन प्रकारच्या छाया निर्माण करते

सूर्य हा विस्तारित प्रकाशस्रोत आहे, बिंदूवत स्रोत नाही. त्यामुळे पृथ्वी एक मध्यवर्ती प्रदेश निर्माण करते, जिथे थेट सूर्यप्रकाश अडवला जातो, आणि त्याभोवतीचा प्रदेश निर्माण करते, जिथे सूर्याचा केवळ काही भाग झाकला जातो. मध्यवर्ती छायेला प्रच्छाया म्हणतात; तिच्याभोवतीच्या फिकट छायेला उपच्छाया म्हणतात. ही सीमा भूमितीवर अवलंबून असते: उपच्छायेत असलेल्या निरीक्षकाला चंद्रावरून सूर्याचा काही भाग दिसू शकतो, तर प्रच्छायेत पृथ्वी सूर्याला पूर्णपणे झाकते.

चंद्रग्रहण फक्त पौर्णिमेला होऊ शकते, जेव्हा पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये असते. मात्र बहुतांश पौर्णिमांना चंद्र पृथ्वीच्या छायेच्या वरून किंवा खालून जातो, कारण चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या कक्षेच्या प्रतलाशी, म्हणजेच क्रांतिवृत्ताशी, 5.14 अंशांनी कललेली आहे. पौर्णिमा या दोन कक्षा-प्रतलांच्या छेदनबिंदूजवळ होते तेव्हा ग्रहण घडते. चंद्राच्या कलांविषयीचे मार्गदर्शन चंद्राची कला सूर्य आणि पृथ्वीच्या तुलनेतील त्याच्या स्थानावर का अवलंबून असते हे स्पष्ट करते; त्यानंतर ग्रहणाचा प्रकार चंद्र पृथ्वीच्या छायेतून कोणत्या मार्गाने जातो यावर ठरतो.

उपच्छायाचंद्रग्रहण: सूक्ष्म, विस्तृत अंधुकपणा

उपच्छायाचंद्रग्रहणात चंद्र पृथ्वीच्या उपच्छायेतून जातो, पण प्रच्छायेत प्रवेश करत नाही. चंद्रबिंबावर स्पष्ट गडद सीमा सरकत नाही. त्याऐवजी, चंद्राच्या काही किंवा संपूर्ण भागाला थेट सूर्यप्रकाश किंचित कमी मिळतो आणि तो हलका सावलीत असल्यासारखा दिसू शकतो; हा परिणाम अनेकदा प्रच्छायेजवळच्या बाजूला अधिक जाणवतो. हा बदल सहज नजरेतून सुटू शकतो, विशेषतः ग्रहणाच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी, जेव्हा चंद्राचा केवळ छोटासा भाग उपच्छायेत असतो.

म्हणूनच उपच्छायाचंद्रग्रहण ही प्रत्यक्षात घडणारी, मोजता येण्याजोगी खगोलीय रचना असली, तरी उघड्या डोळ्यांनी ती नाट्यमय दिसेलच असे नाही. झटपट नजर टाकण्यापेक्षा छायाचित्रात ती अधिक स्पष्ट दिसू शकते; परंतु कॅमेऱ्याचे स्वयंचलित प्रकाशमान समायोजन अंधुकपणाची भरपाई करू शकते आणि छायाचित्रांची तुलना करणे कठीण बनवते. छायाचित्रे घेत असल्यास, चौकट आणि प्रकाशमानाची मांडणी स्थिर ठेवा आणि ग्रहणापूर्वी किंवा नंतरच्या छायाचित्राशी त्यांची तुलना करा. उपच्छायाचंद्रग्रहण म्हणजे चंद्र ढगातून जाणे किंवा त्याची स्वतःची चमक बदलणे नव्हे; पृथ्वीने चंद्राच्या दृष्टीने सूर्याचा काही भाग झाकल्यामुळे सूर्यप्रकाश हळूहळू कमी होणे होय.

उदाहरणार्थ, 20 फेब्रुवारी 2027 च्या उपच्छायाचंद्रग्रहणाचा उपच्छायेतील कालावधी 241 मिनिटे दिला आहे. या दीर्घ कालावधीचा अर्थ चंद्र चार तास स्पष्टपणे काळा दिसेल असा नाही: अंधुकपणा हळूहळू बदलतो आणि उपच्छायेच्या गडद भागात तो तिच्या फिकट बाहेरील कडेपेक्षा अधिक जाणवण्याची शक्यता असते. थेट फेब्रुवारी 2027 चे दिनदर्शिका पान त्या महिन्यातील चंद्रकलांच्या अचूक वेळा देते, तर ग्रहणांच्या सूचीमध्ये ग्रहणाचा तपशील मिळतो.

खंडग्रास: चंद्रावर काळी वक्र छाया सरकते

चंद्राचा काही भाग पृथ्वीच्या प्रच्छायेत प्रवेश करतो आणि उरलेला भाग तिच्या बाहेर राहतो, तेव्हा खंडग्रास चंद्रग्रहण होते. चंद्रबिंबावर वाढत जाणारा स्पष्टपणे गडद, वक्राकार भाग हे त्याचे सर्वांत ठळक दृश्यलक्षण आहे. प्रच्छायेची सीमा वक्र असते, कारण पृथ्वी गोल आहे; अवकाशयानांनी पृथ्वीचे छायाचित्रण करण्याच्या खूप आधीपासून चंद्रग्रहणांमुळे निरीक्षकांना तिचा आकार ओळखण्यास मदत झाली.

ही छाया चंद्रावर ठेवलेली घन वस्तू नाही आणि तिची सीमारेषाही पूर्णपणे स्पष्ट नसते. पृथ्वीच्या वातावरणातून जाणारा सूर्यप्रकाश ही सीमा मृदू करतो. तरीही, प्रच्छायेबाहेरील तेजस्वी भाग आणि तिच्या आतील मंद भाग यांतील विरोधाभास उपच्छायाचंद्रग्रहणातील अंधुकपणापेक्षा सहसा खूप अधिक जाणवतो. खंडग्रास ग्रहणात चंद्र नाहीसा होत नाही आणि प्रच्छायेबाहेरील भागावर थेट सूर्यप्रकाश पडत राहतो.

ग्रहणाच्या मार्गानुसार चंद्राचा किती भाग झाकला जातो हे बदलते. प्रच्छायेतून उथळ मार्गाने गेल्यास केवळ छोटासा काळा खाचेसारखा भाग दिसतो; अधिक खोलवर गेल्यास संपूर्ण चंद्रबिंब झाकले न जाता त्याचा बहुतांश भाग झाकला जाऊ शकतो. ग्रहणाचे वर्गीकरण छायेतील चंद्राच्या स्थानावरून होते, निरीक्षकाला ग्रहण दिसते की नाही यावरून नव्हे. स्थानिक क्षितिज, दिवसाचा उजेड, हवामान आणि आकाशातील चंद्राचे स्थान या सर्व गोष्टी दृश्यतेवर परिणाम करतात. लंडनचे चंद्रविषयक पान यांसारखे शहर-विशिष्ट माहितीफलक स्थानिक चंद्रोदय आणि चंद्रास्त, उंची, दिगंश आणि हवामान दाखवतात; आकाश निरीक्षणाचे सर्वसाधारण नियोजन करण्यासाठी त्यांचा उपयोग होऊ शकतो.

पूर्ण: चंद्र प्रच्छायेत पूर्णपणे प्रवेश करतो

पूर्ण चंद्रग्रहणात संपूर्ण चंद्रबिंब पृथ्वीच्या प्रच्छायेतून जाते. पृथ्वीचे वातावरण काही सूर्यप्रकाश वाकवून छायेपर्यंत पोहोचवते, त्यामुळे चंद्र दिसत राहतो. हा प्रकाश वातावरणातून जाताना कमी तरंगलांबीचे निळे प्रकाशकिरण लाल प्रकाशकिरणांपेक्षा अधिक विखुरले जातात. त्यामुळे चंद्रापर्यंत पोहोचणारा उर्वरित प्रकाश अनेकदा लाल किंवा नारिंगी असतो आणि चंद्राचा पृष्ठभाग तो प्रकाश पृथ्वीवरील निरीक्षकांच्या दिशेने परावर्तित करतो.

‘रक्तचंद्र’ हा लोकप्रिय शब्द या संभाव्य लालसर दिसण्याला उद्देशून वापरला जातो; तो ग्रहणाचा स्वतंत्र प्रकार नाही आणि ठरावीक रंगाची हमीही देत नाही. पूर्ण ग्रहणात चंद्र तांबूस, विटकरी लाल, मंद तपकिरी किंवा अगदी गडद दिसू शकतो. रंग आणि तेजस्विता काही प्रमाणात पृथ्वीच्या वातावरणातून किती सूर्यप्रकाश गाळून पुढे जातो यावर अवलंबून असतात; धुकटपणा, ढग आणि वातावरणातील कण यांचा त्यातून जाणाऱ्या प्रकाशावर परिणाम होऊ शकतो. पूर्ण ग्रहण म्हणजे चंद्र नाहीसा होतो असा अर्थ नाही; मात्र छाया विशेष गडद असेल किंवा आकाश उजळ असेल तर तो पाहणे कठीण होऊ शकते.

संपूर्ण चंद्र प्रच्छायेत असतो, त्या कालखंडाला खग्रास अवस्था म्हणतात. त्याआधी आणि नंतर चंद्रबिंब सर्वांत गडद छायेत प्रवेश करताना आणि बाहेर पडताना पूर्ण ग्रहणात खंडग्रास अवस्था असतात. दिनांकासह उदाहरण द्यायचे तर, 31 डिसेंबर 2028 च्या पूर्ण चंद्रग्रहणात खग्रास अवस्था 71.3 मिनिटे असल्याची नोंद आहे. ग्रहणाचा संपूर्ण क्रम या मध्यवर्ती कालखंडापेक्षा अधिक काळ चालतो; त्यामुळे निरीक्षकांना ग्रहणाचा केवळ काही भागच पाहता आला, तरी त्यांना खंडग्रास अवस्था दिसू शकते.

निरीक्षण करताना काय पाहावे

चंद्रग्रहण उघड्या डोळ्यांनी पाहणे सुरक्षित आहे; सूर्यग्रहणाप्रमाणे यासाठी संरक्षक फिल्टरची गरज नसते. दुर्बीणीतून बदलती छाया अधिक तपशीलाने पाहता येते, पण ती वापरणे ऐच्छिक आहे. चंद्र स्पष्ट दिसेल अशी जागा निवडा आणि ग्रहणाच्या वेळी तो तुमच्या स्थानिक क्षितिजाच्या वर असेल का ते तपासा. ग्रहणांची सूची ठिकाणानुसार दृश्यतेची माहिती देते, तर निवडलेल्या महिन्यातील चंद्रकलांच्या वेळा तपासण्यासाठी चंद्रकलांची दिनदर्शिका उपयोगी ठरते.

उपच्छायाचंद्रग्रहणात स्पष्ट सीमा दिसेल अशी अपेक्षा न ठेवता हळूहळू आणि असमानपणे होणारा अंधुकपणा पाहा. खंडग्रास ग्रहणात प्रच्छायेची वक्र सीमा चंद्रबिंबावरून सरकताना पाहा. खग्रास अवस्थेत डोळ्यांना अंधाराशी जुळवून घेण्यासाठी वेळ द्या आणि चंद्र एकसारखा काळा होण्याऐवजी त्याचा रंग व तपशील कदाचित दिसत राहतील, हे पाहा. आकाशाकडे एकदाच पाहण्यापेक्षा ग्रहणाचा क्रम पाहिल्यास हे फरक अधिक स्पष्ट होतात: छायेची संथ वाटचालच ग्रहण उपच्छायाचंद्रग्रहण, खंडग्रास की पूर्ण आहे हे दाखवते.