पूर्ण, आंशिक र उपच्छायागत चन्द्रग्रहणको व्याख्या

चन्द्रग्रहण सधैँ एउटै किसिमको दृश्य हुँदैन। कहिलेकाहीँ चन्द्रमा अलिकति मात्र मधुरो हुन्छ; कहिलेकाहीँ अँध्यारो वक्राकार छायाले यसको सतहमा टोकेजस्तो देखिन्छ; अनि कहिलेकाहीँ पूरै चन्द्रमण्डल धमिलो रातो हुन्छ। यसको भिन्नता चन्द्रमा पृथ्वीको छायाभित्र कसरी जान्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। उपच्छायागत, आंशिक र पूर्ण—यी तीन नामले चन्द्रमाको कति भाग छायाको सबैभन्दा अँध्यारो क्षेत्र, अर्थात् प्रच्छायाभित्र प्रवेश गर्छ भन्ने जनाउँछन्। यसको ज्यामिति बुझ्दा के भइरहेको छ भनेर चिन्न सजिलो हुन्छ, विशेष गरी परिवर्तन सूक्ष्म हुँदा। ग्रहण हुने मिति, स्पर्श समय, अवधि र स्थानअनुसार देखिने अवस्थाबारे जानकारीका लागि प्रत्यक्ष चन्द्रग्रहण सूची हेर्नुहोस्।

पृथ्वीले दुई प्रकारका छाया पार्छ

सूर्य बिन्दुजस्तो प्रकाशस्रोत नभई विस्तारित प्रकाशस्रोत हो। त्यसैले पृथ्वीले एउटा केन्द्रीय क्षेत्र बनाउँछ जहाँ प्रत्यक्ष सूर्यप्रकाश छेकिन्छ, र त्यसको बाहिर अर्को क्षेत्र बनाउँछ जहाँ सूर्यको केही भाग मात्र छेकिएको हुन्छ। केन्द्रीय छायालाई प्रच्छाया भनिन्छ; बाहिरी, फिका छायालाई उपच्छाया भनिन्छ। यी दुईबीचको सीमा ज्यामितिमा आधारित हुन्छ: उपच्छायामा चन्द्रमामा रहेको पर्यवेक्षकले सूर्यको केही भाग अझै देख्न सक्छ, जबकि प्रच्छायामा पृथ्वीले सूर्यलाई पूरै छेक्छ।

चन्द्रग्रहण पूर्णिमाका बेला मात्र हुन सक्छ, जब पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा हुन्छ। तर धेरैजसो पूर्णिमा पृथ्वीको छायाभन्दा माथि वा तलबाट जान्छन्, किनकि चन्द्रमाको कक्षा सूर्य वरिपरि पृथ्वीको कक्षाको समतल अर्थात् क्रान्तिवृत्तसँग 5.14 डिग्री ढल्किएको छ। पूर्णिमा यी दुई कक्षीय समतल काटिने बिन्दु नजिक पर्दा ग्रहण हुन्छ। चन्द्रकलाबारेको मार्गदर्शिकाले सूर्य र पृथ्वीको सापेक्ष स्थानअनुसार चन्द्रमाको कला किन निर्भर हुन्छ भन्ने बताउँछ; त्यसपछि ग्रहणको प्रकार पृथ्वीको छायाभित्र चन्द्रमाले लिने मार्गमा निर्भर हुन्छ।

उपच्छायागत: हल्का र फराकिलो मधुरोपन

उपच्छायागत ग्रहणमा चन्द्रमा पृथ्वीको उपच्छायाबाट जान्छ, तर प्रच्छायामा प्रवेश गर्दैन। चन्द्रमण्डलमा स्पष्ट सीमायुक्त अँध्यारो किनारा सर्दैन। यसको सट्टा, चन्द्रमाको केही वा सबै भागमा प्रत्यक्ष सूर्यप्रकाश अलि कम पर्छ र त्यो भाग हल्का छायाँ परेको जस्तो देखिन सक्छ, प्रायः प्रच्छायातर्फको भागमा। यसलाई सजिलै बेवास्ता गर्न सकिन्छ, विशेष गरी घटनाको सुरुवात वा अन्त्यतिर, जब चन्द्रमाको सानो भाग मात्र उपच्छायामा हुन्छ।

यसैले उपच्छायागत ग्रहण वास्तविक र मापन गर्न सकिने खगोलीय संरेखण भए पनि नाङ्गो आँखाले नाटकीय नदेखिन सक्छ। छिटो हेर्दाभन्दा तस्बिरमा यो बढी प्रस्ट देखिन सक्छ, तर क्यामेराको स्वचालित प्रकाश समायोजनले मधुरोपनको असर घटाउन र तस्बिर तुलना गर्न गाह्रो बनाउन सक्छ। तस्बिर खिच्दा दृश्यको फ्रेम र प्रकाश समायोजन स्थिर राख्नुहोस् र ग्रहणअघिको वा पछिको तस्बिरसँग तुलना गर्नुहोस्। उपच्छायागत ग्रहण भनेको चन्द्रमा बादलभित्र पस्नु वा आफ्नै चमक बदल्नु होइन; पृथ्वीले सूर्यलाई चन्द्रमाबाट आंशिक रूपमा छेकेका कारण सूर्यप्रकाश क्रमशः घट्नु हो।

उदाहरणका लागि, 20 February 2027 को उपच्छायागत ग्रहणको उपच्छायागत अवधि 241 मिनेट उल्लेख गरिएको छ। यो लामो अवधिको अर्थ चन्द्रमा चार घण्टासम्म स्पष्टसँग अँध्यारो देखिने भन्ने होइन: छायाँ क्रमशः बदलिन्छ, र उपच्छायाको सबैभन्दा गहिरो भाग यसको फिका बाहिरी किनाराभन्दा बढी देखिने सम्भावना हुन्छ। प्रत्यक्ष February 2027 को पात्रोमा त्यस महिनाका चन्द्रकलाका सही समय दिइएका छन्, जबकि ग्रहण सूचीमा घटनाको विवरण पाइन्छ।

आंशिक: अँध्यारो वक्र चन्द्रमाभरि फैलिन्छ

चन्द्रमाको केही भाग पृथ्वीको प्रच्छायाभित्र प्रवेश गर्दा र बाँकी भाग बाहिरै रहँदा आंशिक चन्द्रग्रहण हुन्छ। यसको सबैभन्दा स्पष्ट दृश्य सङ्केत चन्द्रमाको सतहमा फैलिँदै गएको प्रस्ट गाढा वक्राकार भाग हो। पृथ्वी गोलो भएकाले प्रच्छायाको किनारा वक्र हुन्छ; अन्तरिक्षयानले पृथ्वीको तस्बिर खिच्नुअघि नै चन्द्रग्रहणले पर्यवेक्षकहरूलाई यसको आकार चिन्न सघाएको थियो।

छायाँ चन्द्रमाथि राखिएको कुनै ठोस वस्तु होइन, र यसको किनारा पनि पूर्ण रूपमा धारिलो हुँदैन। पृथ्वीको वायुमण्डलबाट छिरेको सूर्यप्रकाशले सीमालाई नरम बनाउँछ। तैपनि, प्रच्छायाबाहिरको उज्यालो भाग र प्रच्छायाभित्रको मधुरो भागबीचको अन्तर उपच्छायागत ग्रहणको छायाँभन्दा सामान्यतया निकै प्रस्ट हुन्छ। आंशिक ग्रहणका बेला चन्द्रमा हराउँदैन, र प्रच्छायाबाहिरको भाग प्रत्यक्ष सूर्यप्रकाशबाट उज्यालो भइरहन्छ।

ग्रहणको मार्गअनुसार चन्द्रमाको कति भाग छेकिन्छ भन्ने फरक हुन्छ। प्रच्छायाभित्रको उथलो मार्गले सानो अँध्यारो खोपिल्टो मात्र बनाउँछ; गहिरो मार्गले पूरै चन्द्रमण्डल नभई यसको धेरैजसो भाग ढाक्न सक्छ। वर्गीकरण चन्द्रमा छायामा कहाँ छ भन्नेमा आधारित हुन्छ, पर्यवेक्षकले घटना देख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्नेमा होइन। स्थानीय क्षितिज, दिनको उज्यालो, मौसम र आकाशमा चन्द्रमाको स्थानले दृश्यतामा असर गर्छ। लन्डनको चन्द्रमा पृष्ठजस्तो सहरसम्बन्धी जानकारी पृष्ठले स्थानीय चन्द्रोदय र चन्द्रास्त, उचाइ, दिगंश र मौसम देखाउँछ, जसले आकाश अवलोकनको सामान्य योजना बनाउन मद्दत गर्छ।

पूर्ण: चन्द्रमा पूरै प्रच्छायाभित्र प्रवेश गर्छ

पूर्ण चन्द्रग्रहणका बेला पूरै चन्द्रमण्डल पृथ्वीको प्रच्छायाभित्र जान्छ। पृथ्वीको वायुमण्डलले केही सूर्यप्रकाशलाई छायाभित्र मोड्ने भएकाले चन्द्रमा देखिइरहन्छ। त्यो प्रकाश वायुमण्डल हुँदै जाँदा नीलो प्रकाशका छोटा तरङ्गदैर्ध्य रातो प्रकाशका तरङ्गदैर्ध्यभन्दा बढी छरिन्छन्। त्यसैले चन्द्रमासम्म पुग्ने बाँकी प्रकाश प्रायः रातो वा सुन्तला रङको हुन्छ, र चन्द्रमाको सतहले त्यो प्रकाश पृथ्वीका पर्यवेक्षकतर्फ परावर्तित गर्छ।

प्रचलित पदावली “रक्त चन्द्रमा” ले यो सम्भावित रातो स्वरूप जनाउँछ, छुट्टै ग्रहणको प्रकार वा निश्चित रङ होइन। पूर्ण ग्रहण ताम्र रङको, इँटाजस्तो रातो, धमिलो खैरो वा निकै अँध्यारो देखिन सक्छ। यसको रङ र चमक आंशिक रूपमा पृथ्वीको वायुमण्डलबाट कति सूर्यप्रकाश छिरेर आउँछ भन्नेमा निर्भर हुन्छ; वायुमण्डलको कुहिरो, बादल र कणले छिरेर आउने प्रकाशमा असर गर्न सक्छन्। पूर्ण ग्रहणको अर्थ चन्द्रमा हराउँछ भन्ने होइन, यद्यपि छायाँ विशेष गरी अँध्यारो वा आकाश उज्यालो भएमा यसलाई देख्न गाह्रो हुन सक्छ।

पूर्णता भनेको पूरै चन्द्रमा प्रच्छायाभित्र रहने अवधि हो। यसअघि र पछि चन्द्रमण्डल सबैभन्दा अँध्यारो छायामा प्रवेश गर्दा र बाहिरिँदा पूर्ण ग्रहणमा आंशिक चरणहरू पनि हुन्छन्। मितिसहितको एउटा उदाहरणका रूपमा, 31 December 2028 को पूर्ण चन्द्रग्रहणमा पूर्णताको अवधि 71.3 मिनेट उल्लेख गरिएको छ। ग्रहणको पूरा क्रम यो केन्द्रीय अवधिभन्दा लामो हुन्छ, त्यसैले घटनाको केही भाग मात्र देख्न सक्ने पर्यवेक्षकले पनि आंशिक चरण देख्न सक्छन्।

अवलोकन गर्दा के हेर्ने

चन्द्रग्रहण नाङ्गो आँखाले हेर्न सुरक्षित हुन्छ; सूर्यग्रहणको विपरीत, यसका लागि सुरक्षात्मक फिल्टर चाहिँदैन। दूरबिनले बदलिँदो छायाँलाई अझ सजिलै नियाल्न मद्दत गर्न सक्छ, तर यो अनिवार्य होइन। चन्द्रमा स्पष्ट देखिने ठाउँ खोज्नुहोस् र घटनाका बेला त्यो तपाईंको स्थानीय क्षितिजमाथि हुनेछ कि छैन जाँच्नुहोस्। ग्रहण सूचीमा स्थानअनुसार दृश्यताको जानकारी पाइन्छ, र आफूले रोजेको महिनाका चन्द्रकलाका समय जाँच्न चन्द्रकला पात्रोले मद्दत गर्न सक्छ।

उपच्छायागत ग्रहणका बेला स्पष्ट किनारा देखिने अपेक्षा नगरी क्रमशः र असमान रूपमा घट्दै गएको चमक खोज्नुहोस्। आंशिक ग्रहणका बेला वक्र प्रच्छाया किनारा चन्द्रमण्डलभरि सरेको हेर्नुहोस्। पूर्णताका बेला आँखालाई अँध्यारोमा अभ्यस्त हुन समय दिनुहोस् र चन्द्रमा एकनासले कालो नभई रङ र विवरणसहित देखिन सक्छ भन्ने कुरा नियाल्नुहोस्। यी भिन्नता तब बढी उपयोगी हुन्छन् जब तपाईं घटनाको क्रम हेर्नुहुन्छ, आकाशमा एकपटक मात्र नजर लगाउनुहुन्न: छायाँको क्रमिक गति नै ग्रहण उपच्छायागत, आंशिक वा पूर्ण हो भन्ने देखाउँछ।