Een maansverduistering is niet altijd hetzelfde schouwspel. Soms wordt de Maan slechts een beetje donkerder; soms lijkt een donkere boog een hap uit haar oppervlak te nemen; en soms kleurt de hele maanschijf donkerrood. Het verschil hangt af van de manier waarop de Maan door de schaduw van de aarde trekt. De drie benamingen — penumbraal, gedeeltelijk en totaal — beschrijven hoeveel van de Maan het donkerste deel van die schaduw, de umbra, binnengaat. Als je de geometrie begrijpt, kun je makkelijker herkennen wat er gebeurt, vooral wanneer de verandering subtiel is. Raadpleeg voor verduisteringsdata, contactmomenten, duur en zichtbaarheid per locatie de actuele catalogus van maansverduisteringen.
De aarde werpt twee soorten schaduw
De zon is een uitgestrekte lichtbron en geen puntbron. Daardoor werpt de aarde een centraal gebied waarin direct zonlicht wordt geblokkeerd en een buitengebied waarin slechts een deel van de zon wordt afgeschermd. De centrale schaduw is de umbra; de zachtere buitenste schaduw is de penumbra. De grens is een kwestie van geometrie: in de penumbra zou een waarnemer op de Maan nog een deel van de zon zien, terwijl de aarde in de umbra de zon volledig zou bedekken.
Een maansverduistering kan alleen plaatsvinden bij volle maan, wanneer de aarde tussen de zon en de Maan staat. Maar de meeste volle manen trekken boven of onder de schaduw van de aarde langs, omdat de baan van de Maan 5.14 graden helt ten opzichte van de ecliptica, het vlak van de baan van de aarde om de zon. Een verduistering vindt plaats wanneer het volle maan is rond het moment waarop die baanvlakken elkaar kruisen. De gids over de maanfasen legt uit waarom de fase van de Maan afhangt van haar positie ten opzichte van de zon en de aarde; het type verduistering hangt vervolgens af van het pad dat de Maan door de schaduw van de aarde volgt.
Penumbraal: een subtiele, geleidelijke verduistering
Bij een penumbrale maansverduistering trekt de Maan door de penumbra van de aarde, maar mist ze de umbra. Er trekt geen scherp begrensde donkere rand over de maanschijf. In plaats daarvan ontvangt een deel van of de hele Maan iets minder direct zonlicht en kan ze er vaag beschaduwd uitzien, vaak aan de kant die het dichtst bij de umbra ligt. Het effect is makkelijk over het hoofd te zien, vooral aan het begin of einde van de gebeurtenis, wanneer slechts een klein deel van de Maan zich in de penumbra bevindt.
Daarom kan een penumbrale maansverduistering een echte, meetbare uitlijning zijn zonder dat die er voor het blote oog spectaculair uitziet. Op een foto is de verduistering misschien duidelijker dan bij een korte blik, maar de automatische belichting van een camera kan de verduistering compenseren, waardoor het lastiger wordt om beelden te vergelijken. Houd bij het fotograferen de kadrering en belichtingsinstellingen gelijk en vergelijk de foto's met een opname van vóór of na de verduistering. Een penumbrale maansverduistering betekent niet dat de Maan door een wolk trekt of zelf van helderheid verandert; het is een geleidelijke afname van het zonlicht doordat de aarde de zon gedeeltelijk voor de Maan afschermt.
De penumbrale verduistering van 20 februari 2027 heeft bijvoorbeeld een penumbrale duur van 241 minuten. Dat lange tijdsbestek betekent niet dat de Maan vier uur lang duidelijk donker zal lijken: de schaduw verandert geleidelijk en het diepste deel van de penumbra zal waarschijnlijk beter zichtbaar zijn dan de vage buitenrand. De actuele kalender voor februari 2027 geeft de exacte tijdstippen van de maanfasen voor die maand; de catalogus van maansverduisteringen bevat de details van de gebeurtenis.
Gedeeltelijk: een donkere boog schuift over de Maan
Een gedeeltelijke maansverduistering vindt plaats wanneer een deel van de Maan de umbra binnengaat, terwijl de rest erbuiten blijft. Het duidelijkste visuele kenmerk is een opvallend donkerder, gebogen gebied dat zich over het maanoppervlak uitbreidt. De rand van de umbra is gebogen omdat de aarde rond is; maansverduisteringen hielpen waarnemers die vorm al herkennen lang voordat ruimtevaartuigen de aarde vanuit de ruimte konden fotograferen.
De schaduw is geen vast voorwerp dat over de Maan wordt gelegd, en de rand ervan is niet volkomen scherp. Zonlicht dat door de atmosfeer van de aarde valt, verzacht de grens. Toch is het contrast tussen het heldere deel buiten de umbra en het donkerdere deel erin meestal veel opvallender dan de schaduw bij een penumbrale verduistering. Tijdens een gedeeltelijke verduistering verdwijnt de Maan niet, en het deel dat nog buiten de umbra ligt, blijft door direct zonlicht verlicht.
Hoeveel van de Maan wordt bedekt, verschilt per verduisteringspad. Bij een ondiepe passage door de umbra ontstaat slechts een kleine donkere inkeping; bij een diepere passage kan het grootste deel van de schijf worden bedekt, maar niet alles. De classificatie heeft betrekking op de positie van de Maan in de schaduw, niet op de vraag of een waarnemer de gebeurtenis kan zien. De plaatselijke horizon, het daglicht, het weer en de positie van de Maan aan de hemel zijn allemaal van invloed op de zichtbaarheid. Een stadsdashboard zoals de maanpagina van Londen toont plaatselijke tijden van maanopkomst en maanondergang, hoogte, azimut en het weer, wat kan helpen bij het plannen van waarnemingen in het algemeen.
Totaal: de Maan trekt volledig de umbra in
Tijdens een totale maansverduistering bevindt de hele maanschijf zich in de umbra van de aarde. De Maan blijft zichtbaar doordat de atmosfeer van de aarde een deel van het zonlicht de schaduw in buigt. Terwijl dat zonlicht door de atmosfeer reist, worden de kortere blauwe golflengten sterker verstrooid dan de rode. Het resterende licht dat de Maan bereikt, is daardoor vaak rood of oranje; het maanoppervlak weerkaatst dat licht vervolgens naar waarnemers op aarde.
De populaire uitdrukking ‘bloedmaan’ verwijst naar deze mogelijke roodachtige aanblik, niet naar een aparte categorie verduistering of een gegarandeerde kleur. Een totale verduistering kan koperkleurig, steenrood, donkerbruin of heel donker lijken. De kleur en helderheid hangen deels af van hoeveel zonlicht door de atmosfeer van de aarde heen komt; nevel, wolken en deeltjes in de atmosfeer kunnen invloed hebben op het licht dat erdoorheen komt. Een totale verduistering betekent niet dat de Maan verdwijnt, al kan ze moeilijk te zien zijn als de schaduw bijzonder donker is of de hemel helder is.
De totaliteit is de periode waarin de hele Maan zich in de umbra bevindt. Voor en na die periode omvat een totale verduistering gedeeltelijke fasen, waarin de maanschijf de donkerste schaduw in- en weer uittrekt. Als voorbeeld: voor de totale maansverduistering van 31 december 2028 wordt een totaliteit van 71.3 minuten vermeld. De volledige reeks fasen duurt langer dan die centrale periode, dus waarnemers die slechts een deel van de gebeurtenis kunnen zien, kunnen mogelijk toch een gedeeltelijke fase meemaken.
Waar moet je op letten tijdens het kijken?
Je kunt een maansverduistering veilig met het blote oog bekijken; anders dan bij een zonsverduistering heb je geen beschermende filters nodig. Met een verrekijker kun je de veranderende schaduw beter bekijken, maar dat is niet noodzakelijk. Zoek een plek met vrij zicht op de Maan en controleer of ze tijdens de gebeurtenis boven de plaatselijke horizon staat. De catalogus van maansverduisteringen geeft informatie over de zichtbaarheid per locatie, en de maanfasekalender kan je helpen de fasetijden voor een gekozen maand op te zoeken.
Let bij een penumbrale verduistering op een geleidelijke, ongelijkmatige verduistering en verwacht geen scherpe grens. Kijk bij een gedeeltelijke verduistering hoe de gebogen rand van de umbra over de schijf beweegt. Geef je ogen tijdens de totaliteit de tijd om aan het donker te wennen en let erop dat de Maan kleur en details kan behouden in plaats van overal zwart te worden. Deze verschillen zie je het best als je de hele reeks volgt en niet slechts één keer naar de hemel kijkt: aan de langzame beweging van de schaduw kun je herkennen of de verduistering penumbraal, gedeeltelijk of totaal is.