Mwezi wopendekera woonda m’munsi mwa thambo lamadzulo ungasonyeze kusintha kwakukulu m’kalendala ya Chisilamu: kuyamba kwa Ramadan, kufika kwa Eid al-Fitr, kapena kuyamba kwa mwezi wina woyendera mwezi. Koma mwezi wopendekera si chizindikiro cha tsiku cha m’mlengalenga chimene munthu aliyense pa Dziko Lapansi angaone nthawi imodzi. Kuoneka kwake kumadalira malo amene Mwezi uli, malo amene munthu akuyang’ana, mmene mpweya ulili, komanso malamulo amene anthu a m’dera amatsatira.
Kalendala ya Chisilamu, yomwe imatchedwanso kalendala ya Hijri, ili ndi miyezi 12 yoyendera mwezi. Mosiyana ndi makalendala amene amasunga miyezi yawo ikugwirizana ndi nyengo, kalendala imeneyi simawonjezera mwezi wina pafupipafupi kuti igwirizane ndi chaka choyendera Dzuwa. Choncho, zinthu ziwiri zosiyana zimakhudza masiku ake: mwezi wopendekera umathandiza kukhazikitsa mwezi, pamene chaka chachifupi choyendera mwezi chimazunguliza miyezi imeneyi m’nyengo zosiyanasiyana. Sayansi ya zakuthambo imafotokoza kayendedwe kake, koma miyambo yachipembedzo ndi kayendetsedwe ka anthu ndiyo imasankha mmene kayendedwe kameneka kamakhalira kalendala.
Mwezi watsopano si mwezi wopendekera woyamba kuoneka
Mu sayansi ya zakuthambo, mwezi watsopano ndi nthawi yeniyeni imene Dzuwa ndi Mwezi zimakhala ndi utali wofanana m’mbali ya thambo yotchedwa ecliptic, monga mmene zimawonekera tikakhala pa Dziko Lapansi. Nthawi yozungulira kulumikizana kumeneku, mbali ya Mwezi yowala imayang’ana kutali nafe kwambiri. Mwezi umaonekanso uli pafupi ndi Dzuwa m’thambo, moti mbali yake yowala yoonda kwambiri imakhala yovuta kwambiri kapena yosatheka kuiona.
Mwezi wopendekera umene umagwiritsidwa ntchito kuyambitsa mwezi wa Chisilamu ndi chinthu china: Mwezi wochepa wongoyamba kuwala pambuyo pa kulumikizana, womwe nthawi zambiri anthu amafufuza kumadzulo dzuwa litalowa. Mwezi wopendekera umenewu nthawi zambiri umatchedwa hilal. Nthawi ya kulumikizana imawerengedwa ndipo imakhala yofanana padziko lonse; kuoneka kwa mwezi wopendekera kumadalira malo amene munthu akuonerako ndipo kumachitika pambuyo pake.
Kusiyanaku n’kofunika mukamawerenga kalendala ya magawo a Mwezi yokhala ndi nthawi yeniyeni za mwezi watsopano. Nthawi ya mwezi watsopano imene yalembedwa sikutanthauza kuti mwezi wopendekera uoneka madzulo omwewo, ndipo pa yokha siimakhazikitsa tsiku loyamba la mwezi wachipembedzo. Nthawi yapakati pa miyezi iwiri yatsopano yotsatizana ndi masiku 29.53059 pa avareji. Miyezi ya kalendala iyenera kukhala ndi masiku athunthu, choncho miyezi ya Chisilamu imakhala ndi masiku 29 kapena 30 osati magawo a tsiku.
Chifukwa chake miyezi yopendekera ina imavuta kuona
Nthawi imene yadutsa kuchokera pa kulumikizana, yomwe nthawi zambiri imatchedwa msinkhu wa Mwezi, imangofotokoza mbali imodzi yokha ya nkhani ya kuoneka kwake. Mwezi ukamayenda chakum’mawa poyerekezera ndi Dzuwa, mbali yake yowala ndi Dzuwa imene imaoneka imakula ndipo umaoneka ukusiyana kwambiri ndi Dzuwa. Koma munthu amene akuona ayeneranso kuti mwezi wopendekera uonekere mokwanira pamwamba pa chizimezime pamene thambo lamadzulo likuda.
Ngodya imene njira ya Mwezi imapanga ndi chizimezime imasiyana kwambiri. Nthawi ina mwezi wopendekera ungakhale pamwamba kwambiri pa malo amene Dzuwa lalowera, koma nthawi ina ungakhale pafupi kwambiri ndi chizimezime. Kutalikirana ndi equator ndiponso nyengo zimasintha mmene zimakhalira. Choncho, miyezi iwiri yopendekera ya msinkhu wofanana ingakhale yovuta kuiona m’njira zosiyana kwambiri, ngakhale mitambo isanabwere.
Palinso mpikisano pakati pa kuwala kotsala kwa madzulo komwe kukuchepa ndi Mwezi umene ukutsika. Dzuwa likangolowa kumene, thambo lingakhale lowala kwambiri; pakapita nthawi, mwezi wopendekera ungakhale utabisika mu chifunga kapena utalowa. Nthawi yapakati pa kulowa kwa Dzuwa ndi kulowa kwa Mwezi ndi yothandiza, koma siitsimikizira kuti mwezi uoneka. Fumbi, chinyezi, mitambo yoonda, kuoneka bwino kwa mpweya ndi luso la munthu amene akuona zonsezi n’zofunika. Palibe msinkhu umodzi wokha wa Mwezi umene umatsimikizira kuti munthu angaone mwezi wopendekera popanda zipangizo kulikonse.
Kuyamba kwa tsiku dzuwa likalowa ndi masiku osiyana oyambira
Pa miyambo yachipembedzo, tsiku la Chisilamu limayamba dzuwa likalowa, osati pakati pausiku. Choncho, madzulo amene amatsegula tsiku loyamba la Ramadan amabwera tsiku limenelo lisanafike mbandakucha, pamene kusala kudya kumayambira mpaka dzuwa litalowa. Momwemonso, chilengezo chimene chimaperekedwa pambuyo poona mwezi wopendekera madzulo chimakhudza tsiku limene layamba kale potsatira kuwerengera kumeneku, ngakhale kalendala ya masiku wamba sisintha tsiku mpaka pakati pausiku.
Malinga ndi mwambo umene anthu ambiri amatsatira, anthu amafufuza mwezi wopendekera watsopano dzuwa litalowa pa tsiku la 29 la mwezi umene ukutha. Ngati kuona kumene kwavomerezedwa kutsimikizira kuyamba kwa mwezi watsopano, umayamba madzulo amenewo. Ngati sunawoneke, mwezi umene ukutha umakwanitsidwa kukhala ndi masiku 30. Zofunikira zenizeni zovomerezera umboni ndi kutsatira lamuloli zimasiyana malinga ndi atsogoleri achipembedzo.
Madera angasiyanenso pa malo amene kuona kwa mwezi kumavomerezedwa. Ena amatsatira zimene zaoneka m’dera lawo kapena m’dera loyandikana nalo; ena amavomereza zimene zaoneka kutali, potsatira malamulo awo. Angasiyanenso pa kugwiritsa ntchito zipangizo zoonera kapena pa udindo wa mawerengedwe. Choncho, masiku osiyana oyambira sikutanthauza kuti winawake anawerengera Mwezi molakwika. Maguluwo angakhale akugwiritsa ntchito miyezo yosiyana pa mikhalidwe yosiyana ya kuonera.
Chifukwa chake Ramadan imazungulira m’nyengo zosiyanasiyana
Kusuntha kwa nyengo kumachitika chifukwa cha mmene kalendala imawerengedwera. Pogwiritsa ntchito utali wapakati wa kuzungulira kwa Mwezi, 12 × 29.53059 amapereka masiku 354.36708. Zaka zenizeni za kalendala ya Chisilamu zimakhala ndi masiku athunthu 354 kapena 355, malinga ndi dongosolo la miyezi yake ndi njira ya kalendala imene yagwiritsidwa ntchito. Mulimonsemo, zimakhala zazifupi kuposa chaka choyendera Dzuwa, chomwe chimakhala masiku pafupifupi 365¼.
Kusiyanaku ndi pafupifupi masiku 11 pa chaka choyendera Dzuwa. Chifukwa chake, Ramadan nthawi zambiri imayamba masiku 10 kapena 11 m'mbuyomo pa kalendala ya Gregory pa nthawi iliyonse ikabweranso. Pakatha zaka pafupifupi 33 zoyendera Dzuwa, imadutsa m’nyengo zonse za chaka. Kusunthaku kumachitika pang’onopang’ono, osati mwadzidzidzi: Ramadan imene munthu wachita m’nyengo yachilimwe imatsatiridwa ndi ina yomwe imayamba masiku angapo m'mbuyomo pa kalendala yoyendera Dzuwa.
Chifukwa chake n’chakuti kalendala siyikonza nyengo powonjezera mwezi. Makalendala amene amatsatira Mwezi ndi Dzuwa amawonjezera mwezi m’zaka zina kuti miyezi yawo ikhalebe pafupi ndi nyengo zinazake; kalendala yachipembedzo ya Chisilamu sachita zimenezi. M’malo mwake, miyezi yake imakhalabe yogwirizana ndi Mwezi.
Zimenezi zimakhudza madera osiyanasiyana a Dziko Lapansi. Ramadan ikafika m’nyengo yachilimwe ku Northern Hemisphere, imakhala m’nyengo yozizira ku Southern Hemisphere. Choncho, mwezi womwewo wotchulidwa pa kalendala ungatanthauze kusala kudya kwa nthawi yaitali masana m’dera lina, koma kwa nthawi yochepa m’dera lina. Mwezi woyendera Mwezi umakhala ndi malo okhazikika m’ndandanda wa kalendala, osati m’nyengo yokhazikika.
Makalendala otsatira kuoneka kwa mwezi ndi makalendala owerengedwa
Mawu akuti “kalendala ya Chisilamu” angatanthauze njira zingapo zoikamo masiku m’ndandanda womwewo wa miyezi 12. Njira zochokera pa kuyang’ana zimadalira kuona kwa mwezi wopendekera komwe kwavomerezedwa. Njira zina zimagwiritsa ntchito mawerengedwe a sayansi ya zakuthambo, nthawi zina kulosera ngati mwezi wopendekera uyenera kuoneka ndipo nthawi zina kutsatira lamulo lokhazikitsidwa lokhudza kulumikizana, kulowa kwa Dzuwa kapena kulowa kwa Mwezi. Njira zonsezi sizofanana.
Kalendala ya Chisilamu yowerengedwa pogwiritsa ntchito ndondomeko yokhazikika imagwiritsa ntchito njira ya masamu yokhazikitsa utali wa miyezi ndi masiku owonjezera m’zaka zinazake, m’malo mosankha mwezi uliwonse potsatira kuyang’ana kwatsopano. Makalendala oterewa ndi othandiza posintha madeti ndi pa kafukufuku wa mbiri yakale, koma tsiku lopezeka mutasintha kalendala silimangokhala tsiku limene dera linalake linatsatira. Zolemba zakale nazonso zingakhale zosatsimikizika pa malo kapena mwambo umene unagwiritsidwa ntchito.
Mawerengedwe ndi kuyang’ana siziyenera kuonedwa ngati zinthu zotsutsana. Mawerengedwe a sayansi ya zakuthambo angasonyeze malo amene Mwezi uyenera kukhala komanso kuthandiza kuwunika lipoti lonena kuti waoneka. Funso lachipembedzo n’lakuti umboni wotani umene atsogoleri amavomereza kuti ndi wokwanira kuyambitsa mwezi.
Chifukwa chake, tsiku la Hijri pa pulogalamu ya kalendala, mapu olosera kuoneka kwa mwezi ndi chilengezo cha dera zimayankha mafunso ogwirizana koma osiyana. Musanaziyerekezere, dziwani ngati chilichonse mwa zimenezi chikuchokera pa kusintha kwa kalendala pogwiritsa ntchito masamu, muyezo wa sayansi ya zakuthambo kapena kuyang’ana kumene kwavomerezedwa.
Kukonzekera kuyang’ana mwezi wopendekera popanda kunena mopitirira umboni
Yambani ndi malo amene mukufuna kuonerako, osati chizindikiro cha gawo la Mwezi chimene chimagwiritsidwa ntchito kulikonse. Gwiritsani ntchito kusaka mzinda kuti mupeze tsamba la Mwezi la m’dera lanu n’kuona nthawi imene Mwezi umalowa, kutalika kwake pamwamba pa chizimezime, njira imene ukuonekera ndi mmene thambo lilili malinga ndi nyengo ya m’dera lanu. Zimenezi zimathandiza kuyankha mafunso othandiza: muyang’ane mbali iti, kodi Mwezi uli pamwamba pa chizimezime, ndipo kodi nyengo ingakulepheretseni kuuwona? Komabe, sizipereka chigamulo chovomerezeka chakuti mwezi wopendekera ungaoneke.
Mwachitsanzo, tsamba la Mwezi la London limapereka zambiri zokhudza mmene Mwezi ungaonekere ku London. Musaganize kuti mmene Mwezi ulili pamenepo n’chimodzimodzi ndi mumzinda wakutali. Malo abwino oonera ayenera kukhala ndi chizimezime chakumadzulo choonekera bwino, chopanda nyumba kapena mapiri oyandikana nawo amene angatseke thambo la m’munsi. Dikirani mpaka Dzuwa litalowa kwathunthu musanayambe kufufuza, ndipo musalozetsepo masikopu ang’onoang’ono kapena aakulu ku Dzuwa.
Ngati mukufuna kudziwa chifukwa chake mbali yowala ya Mwezi imasintha, malangizo ofotokoza magawo a Mwezi akufotokoza kuzungulira kwake. Mukapereka lipoti la kuona mwezi, lembani malo amene munali, nthawi imene munaonera, mmene thambo linalili komanso ngati munagwiritsa ntchito zipangizo zoonera. Zambiri zimenezi zimathandiza kuti zomwe munaona zikhale zothandiza kuposa chithunzi chopanda kufotokoza.
Pomaliza, siyanitsani kuyang’ana thambo panokha ndi kusankha tsiku lachipembedzo. Kulephera kuona mwezi kumangotsimikizira kuti simunauone pa mikhalidwe imeneyo. Ngati mwaona kanthu kofanana ndi mwezi, ziyenera kuwunikidwa motsatira njira za dera lachipembedzo limene likukhudzidwa. Kuti mudziwe chiyambi cha kusala kudya kapena chikondwerero, tsatirani chilengezo cha atsogoleri kapena dera limene mumatsatira kalendala yake.