Yankho lalifupi limadalira nthawi imene chiwerengerocho chinatengedwa komanso zimene zimatengedwa ngati mwezi wotsimikiziridwa. Chithunzi cha nthawi inayake chothandiza ndi mndandanda wa m’chaka cha 2023: unapeza kuti pali masatelayiti achilengedwe 285 odziwika ozungulira mapulaneti asanu ndi atatu. Ambiri mwa iwo sanali ngati Mwezi wa Dziko lapansi waung’ono chabe. Amachokera ku zinthu zazing’ono zosakhazikika mpaka ku maiko aakulu kuposa Mercury, ndipo ali ndi maonekedwe a nthaka ndi mbiri zosiyanasiyana kwambiri. Popeza akatswiri a zakuthambo akupitiriza kupeza ndi kutsimikizira miyezi ing’onoing’ono, chiwerengero chopanda tsiku lake chingasocheretse mwamsanga.
Chiwerengero cha m’chaka cha 2023, pulaneti ndi pulaneti
M’chithunzi cha m’chaka cha 2023 chimenechi, Mercury ndi Venus zinali zopanda miyezi yodziwika. Dziko lapansi linali ndi umodzi, Mars inali ndi iwiri, Jupiter inali ndi 95, Saturn inali ndi 146, Uranus inali ndi 27 ndipo Neptune inali ndi 14. Ziwerengerozi zikaphatikizidwa, chiwerengero chonse ndi 285. Mapulaneti akuluakulu ali ndi pafupifupi yonseyi: Jupiter, Saturn, Uranus ndi Neptune pamodzi anali ndi miyezi 282 yodziwika, pamene mapulaneti anayi amkati anali ndi itatu.
Izi ndi ziwerengero za m’ndandanda, osati zonena kuti pulaneti lililonse lili ndi chiwerengero cha miyezi chokhazikika komanso chomaliza. Ziwerengero zingasinthe ngati zomwe anthu aona zikusonyeza zinthu zosazindikirika bwino, ngati kufufuza kowonjezera kutsimikizira kanjira kake, kapena ngati mmene chinthucho chimagawidwira zaganiziridwanso. Mndandanda wosiyanasiyana ungasonyezenso masiku omalizira osiyanasiyana kapena njira zosiyanasiyana zotsimikizira kuti chinthu ndi mwezi. Choncho, chiwerengerochi n’chabwino kuchimvetsa ngati “miyezi yodziwika ndi kuwerengedwa m’ndandanda wa tsiku limeneli,” osati chiwerengero cha miyezi yonse imene ilipo.
Kusiyana kumeneku kuli ndi chifukwa cha mmene zinthu zilili m’mlengalenga. Mapulaneti akuluakulu ndi aakulu kwambiri kuposa Dziko lapansi, choncho amatha kusunga zinthu zambiri zikuzungulira; madera awo akunja alinso ndi magulu a miyezi ing’onoing’ono. Yambiri ili ndi mawonekedwe osakhazikika ndipo imayenda m’njira zakutali kapena zopendekeka. Chiwerengero chachikulu cha miyezi sichitanthauza kuti mwezi uliwonse uli ngati umene uli wowala komanso wozungulira umene umaoneka kuchokera pa Dziko lapansi.
Miyezi ikuluikulu imasintha mmene timaonera kukula
Miyezi ikuluikulu kwambiri ndi maiko paokha. Ganymede wa Jupiter ndi mwezi waukulu kwambiri m’dongosolo la Dzuwa, ndipo m’mimba mwake ndi pafupifupi makilomita 5,268. M’mimba mwake ndi mokulirapo kuposa ka Mercury, kamene kali pafupifupi makilomita 4,879. Kufananitsa kumeneku n’kodabwitsa chifukwa Mercury ndi pulaneti pamene Ganymede ndi satelayiti; kukula kumadalira thupi lenilenilo, osati dzina lake kapena chinthu chimene limazungulira.
Titan wa Saturn ali pafupi ndi Ganymede, ndipo m’lifupi mwake ndi pafupifupi makilomita 5,150. Ali ndi mpweya wochuluka komanso nyanja ndi nyanja zazing’ono za ma hydrocarbon amadzimadzi pamwamba pake. Ganymede ndi Titan onse ndi aakulu kuposa Mwezi wa Dziko lapansi, umene m’mimba mwake ndi pafupifupi makilomita 3,475. Choncho, mnzake wa Dziko lapansi sali pafupi ndi pamwamba pa mndandanda wa kukula, ngakhale kuti amaonekera kwambiri m’thambo lathu la usiku ndipo wakhudza makalendala, mafunde a m’nyanja ndiponso kufufuza kwa anthu.
Kukula kokha sikufotokoza zonse. Io wa Jupiter ndi wocheperapo kuposa Mwezi wa Dziko lapansi, koma mapiri ake ophulika akugwira ntchito kwambiri. Europa, yemwenso ndi wocheperapo, ndi dziko la madzi oundana limene pamwamba pake ndi mkati mwake zili ndi chidwi chachikulu kwa asayansi. Ganymede ali ndi mphamvu ya maginito yakeyake. Kusiyana kumeneku kukusonyeza chifukwa chake “miyezi ikuluikulu” ndi poyambira pabwino, osati mndandanda wa kufunika kwa sayansi. Kuti muone mmene miyezi ndi mapulaneti zimakhalira m’dongosolo lonse, mapu a dongosolo la Dzuwa ogwiritsa ntchito a patsambali akusonyeza malo amene mapulaneti alipo panopa.
Jupiter ndi Saturn: madongosolo odzaza ndi miyezi
Miyezi inayi ikuluikulu ya Jupiter—Io, Europa, Ganymede ndi Callisto—nthawi zambiri imatchedwa miyezi ya ku Galileya, potengera zimene Galileo Galilei anaona m’chaka cha 1610. Ndi ikuluikulu moti ili ndi makhalidwe ake apadera: malo ophulika a Io, madzi oundana a Europa, kukula kwa Ganymede ndi malo a Callisto odzaza ndi zibowo za kugundidwa ndi zinthu zakuthambo zimapereka mbiri zinayi zosiyana kwambiri za dongosolo limodzi la pulaneti. Imeneyi ndi miyezi yochepa chabe pa mndandanda waukulu kwambiri wa masatelayiti odziwika a Jupiter.
Chiwerengero cha Saturn m’chithunzi cha m’chaka cha 2023 chinali chokulirapo, koma kutsogola kwake pa chiwerengero sikutanthauza kuti miyezi yake yonse ndi ikuluikulu. Gawo lalikulu la chiwerengerocho ndi masatelayiti ang’onoang’ono, kuphatikizapo zinthu zogwirizana ndi mphete ndi magulu a miyezi. Saturn alinso ndi Titan, dziko lodziwika bwino lokhala ndi mpweya wokhuthala, komanso Enceladus, mwezi wa madzi oundana waung’ono umene umadziwika chifukwa cha zinthu zimene zimatuluka m’dera lake lakumwera. Powerenga chiwerengero, mwezi uliwonse wotsimikiziridwa umawerengedwa ngati chinthu chimodzi; chiwerengerocho sichisonyeza kukula kwake, ntchito zake kapena chidwi chake pa sayansi.
Miyezi yakutali ndi mnzake wapafupi wa Dziko lapansi
Uranus ndi Neptune zimawonjezera miyezi yambiri m’ndandanda wa mapulaneti, kuphatikizapo ingapo ikuluikulu ndi masatelayiti ambiri ang’onoang’ono. Triton wa Neptune ndi wapadera chifukwa amazungulira mbali yotsutsana ndi mmene Neptune amazungulira. Njira yodabwitsayi ndi chimodzi mwa zifukwa zimene asayansi amaganizira kuti Triton mwina anagwidwa ndi Neptune m’malo mopangika m’njira imene amazunguliramo panopa limodzi ndi Neptune. Miyezi ikuluikulu ya Uranus ndi yocheperapo kwambiri poyerekezera ndi Ganymede ndi Titan, koma ili ndi matupi osiyanasiyana a miyala ndi madzi oundana.
Mwezi wa Dziko lapansi ndi wochepa m’chiwerengero cha miyezi cha pulaneti ndi pulaneti, koma ubale wake ndi Dziko lapansi umaonekera kwambiri. Ndi waukulu poyerekezera ndi pulaneti limene umazungulira, ndipo uli pafupi moti umaoneka ndi maso athu ngati chinthu chowala komanso chatsatanetsatane. Kusintha kwa maonekedwe a Mwezi kumachitika chifukwa Dzuwa limaunikira mbali zosiyanasiyana za theka la Mwezi loyang’ana ku Dziko lapansi. Kalozera wa magawo a Mwezi akufotokoza mmene zimenezi zimachitikira; kalendala ya magawo a Mwezi imasonyeza nthawi yeniyeni ya gawo lililonse mwezi uliwonse.
Zimene kuwerenga miyezi kungakuuzeni—ndi zimene sikungakuuzeni
Chiwerengero cha miyezi ya pulaneti ndi chithunzi cha mmene anthu aonerera ndi kugawira zinthu m’magulu, monganso mmene chilili chithunzi cha malo ozungulira pulanetilo. Miyezi ing’onoing’ono yakutali ndi yovuta kuipeza kuposa ikuluikulu, ndipo chinthu chatsopano chimene chapezeka chimafunika kuonedwa mobwerezabwereza kuti kutsimikizidwe kuti chimatsatira kanjira kokhazikika. N’chifukwa chake tebulo lodziwika la ziwerengero liyenera kukhala ndi tsiku lake, ndiponso chifukwa chake mndandanda watsopano ungasiyane popanda kuti madongosolo a mapulaneti asinthe mwadzidzidzi.
Pokonzekera kuyang’ana thambo, chiwerengerochi n’chopanda ntchito kwenikweni poyerekezera ndi mmene Mwezi umaonekera m’dera lanu. Gawo lake, nthawi imene umatuluka ndi malo ake zimadalira tsiku ndi malo; mwachitsanzo, tsamba la Mwezi la New York City limasonyeza gawo lake ndi kuchuluka kwa kuwala kwake, komanso nthawi yotuluka ndi kulowa kwa Mwezi, kukwera kwake, azimuth, mtunda wake ndi mmene thambo lilili limodzi ndi nyengo ya m’deralo. Chiwerengero cha m’dongosolo la Dzuwa chimayankha kuti ndi miyezi ingati imene inawerengedwa m’ndandanda winawake. Kuyang’ana kumwamba kumafotokoza nkhani ina: ndi uti umene uli pamwamba pa mzere wa m’chizimezime usiku uno.