Deebiin gabaabaan lakkoofsi yoom akka hojjetameefi ji'a mirkanaa'e jedhamee maal akka fudhatamu irratti hundaa'a. Suuraan yeroo murtaa'e tokkoof fayyadu tarree bara 2023 ti: satalaayitoota uumamaa beekamoo 285 kan pilaaneetota saddeettan naanna'an lakkaa'e. Isaan keessaa baay'een isaanii Ji'a Lafa fakkaatan xixiqqoo hin turre. Wantoota xixiqqoo boca sirrii hin qabne irraa kaasee hanga addunyaawwan Meerkurii caalaa gurguddootti jiru; lafa irraa fi seenaa baay'ee garaagaraa qabu. Astronomoonni ji'oota xixiqqoo argachuu fi mirkaneessuu waan itti fufaniif, lakkoofsi guyyaa malee dhiyaatu dafee nama dogoggorsuu danda'a.
Lakkoofsa bara 2023, pilaaneetii pilaaneetii
Suuraan bara 2023 kun Meerkurii fi Veenuus ji'oota beekamoo zeeroo akka qaban agarsiise. Lafni tokko, Maarsiin lama, Jupiteriin 95, Saturniin 146, Uranus 27 fi Neptune 14 qabu turan. Lakkoofsota kana walitti ida'uun 285 ta'a. Pilaaneetota gurguddoon lakkoofsa kana keessaa harka guddaa qabu: Jupiter, Saturn, Uranus fi Neptune walitti ji'oota beekamoo 282 qabu turan; pilaaneetota keessaa afran immoo sadii qabu turan.
Lakkoofsotni kun lakkoofsa galmee keessatti galmaa'aniidha; pilaaneetii tokkoon tokkoon isaanii lakkoofsa ji'ootaa dhaabbataa fi dhumaa qabu jechuu miti. Yeroo qorannoon wantoota dadhaboo ifa qaban mul'isu, hordoffiin itti aanu naannoo wantichaa mirkaneessu, ykn haalli wantichaa irra deebi'amee madaalamu lakkoofsi jijjiiramuu danda'a. Tarreen adda addaa guyyaa murtii ykn ulaagaalee ji'a tokko akka mirkanaa'eetti lakkaa'uuf gargaaran garaagaraa qabaachuu danda'a. Kanaaf lakkoofsi kun “kan tarree guyyaa murtaa'e kana keessatti beekamanii lakkaa'aman” jedhamee hubatamuu qaba; lakkoofsa ji'oota jiran hunda jechuu miti.
Wal hinqixxummaan kun sababa qaamaa qaba. Pilaaneetotni gurguddoon Lafaa irra baay'ee ulfaatu, wantoota hedduu naannoo isaanii akka naanna'an qabachuu danda'u; naannoleen isaanii alaa immoo ji'oota xixiqqoo hedduu of keessaa qabu. Isaan keessaa baay'een isaanii boca sirrii hin qabani, karaa fagoo ykn jallataa irra naanna'u. Lakkoofsi ji'ootaa guddaan ji'a ifa qabu, Lafa irraa mul'atu fakkaatu jechuu miti.
Ji'oonni gurguddoon safartuu jijjiiru
Ji'oonni gurguddoon addunyaa of danda'anidha. Ganymede kan Jupiter daayameetira gara kiiloo meetira 5,268 qabuun ji'a sirna aduu keessaa isa hunda caaluudha. Daayameetirri isaa Meerkurii, kan daayameetirri isaa gara kiiloo meetira 4,879 ta'e, caala. Meerkuriin pilaaneetii, Ganymede immoo satalaayitii ta'uun isaa waan nama dinqisiisu fakkaachuu danda'a; garuu guddinaaf wanti murteessu qaama mataa isaa malee maqaa isaaf kenname ykn wanta inni naanna'u miti.
Titan kan Saturn immoo duubaan dhiyaata; bal'inni isaa gara kiiloo meetira 5,150 dha. Inni qilleensa naannoo bal'aa, akkasumas bishaan haayidirookaarboonii dhangala'aa irraa uumame kan fuula isaa irra jiru haroowwanii fi galaanota qaba. Ganymede fi Titan lamaan isaanii Ji'a Lafa, kan daayameetirri isaa gara kiiloo meetira 3,475 ta'e, caalu. Kanaaf, halkan keenya irratti baay'ee mul'atu, akkasumas kalaandarii, dambalii galaanaa fi qorannoo namaatiin dhiibbaa guddaa geessise ta'us, Ji'i Lafa sadarkaa guddinaa keessatti gubbaa irraa fagoodha.
Guddinni qofti seenaa guutuu hin ibsu. Io kan Jupiter Ji'a Lafa irra xiqqaa ta'us sochii volkaanoo addaa cimaa qaba. Europa immoo isas caalaa xiqqoo dha; addunyaa cabbiin haguugame, fuulli isaa fi keessa isaatiif xiyyeeffannoo saayinsii guddaa argateedha. Ganymede dirree maagneetii mataa isaa qaba. Garaagarummaan kun “ji'oota gurguddoo” ka'umsa gaarii ta'uu agarsiisa malee, barbaachisummaa saayinsii irratti sadarkaa kaa'uu miti. Akkaataa ji'ootaa fi pilaaneetotni sirna bal'aa keessatti itti argaman suuraadhaan hubachuuf, kaartaan sirna aduu walitti dhufeenya qabu bakka pilaaneetotni yeroo ammaa jiran agarsiisa.
Jupiter fi Saturn: sirnoota ji'ootaan guutaman
Ji'oonni Jupiter gurguddoon afran—Io, Europa, Ganymede fi Callisto—yeroo baay'ee ji'oota Galileotii jedhanii waamu; kunis Galileo Galilei bara 1610 keessa isaan ilaaluu isaatiin moggaafaman. Isaan adda baafamanii beekamuuf gurguddoo dha: fuulli volkaanoo Io, cabbiin Europa, guddinni Ganymede fi lafti boolla urjiin guutame Callisto kan sirna pilaaneetii tokkoo ta'us seenaa afur baay'ee adda ta'e dhiyeessu. Isaan satalaayitoota Jupiter beekamoo baay'ee hedduu keessaa muraasa qofa.
Lakkoofsi Saturn suuraa bara 2023 keessatti caalaatti ol'aanaa ture; garuu lakkoofsi olaanaan kun ji'oonni isaa hundi gurguddoo dha jechuu miti. Lakkoofsa waliigalaa keessaa harki guddaan satalaayitoota xixiqqoo, wantoota qubeelaa wajjin walqabatan fi gareewwan ji'ootaa keessaa jiran dabalata. Saturn Titan, addunyaa qilleensa furdaa qabu kan beekamaa ta'e, akkasumas Enceladus, ji'a cabbii irraa wantoonni naannoo kibba-qaxxaamuraa isaa ba'anin beekamu, qaba. Lakkoofsi ji'a mirkanaa'e tokkoon tokkoon isaa akka galmee tokkootti lakkaa'a; garuu guddina, sochii ykn hawwata saayinsii isaa hin ibsu.
Ji'oota fagoo fi hiriyyaa Lafaatti dhihoo jiru
Uranus fi Neptune ji'oota hedduu galmee pilaaneetotaa irratti dabalu; isaan keessaa muraasni gurguddoo, baay'een isaanii immoo satalaayitoota xixiqqoodha. Triton kan Neptune kallattii naannawaa Neptune inni itti naanna'u faallaa ta'een naanna'uun beekama. Karaan isaa kan hin baramne kun sababa tokko kan saayintistoonni Triton naannoo ammaa Neptune wajjin uumamuu isaa irra, booda qabame jedhanii yaadan keessaa isa tokko. Ji'oonni Uranus gurguddoon Ganymede fi Titan irra baay'ee xiqqoo dha, garuu qaamota cabbii fi dhagaa irraa uumaman garaagaraa of keessaa qabu.
Lakkoofsa pilaaneetii pilaaneetii irratti qophaa'u keessatti Ji'i Lafa iddoo guddaa hin qabu; ta'us hariiroon isaa Lafa wajjin qabu baay'ee adda ta'eera. Pilaaneetii isa naanna'u waliin yoo wal bira qabame guddaa dha; akkasumas ija qullaa keenyaaf akka qaama ifaa fi bal'inaan mul'atutti argamuuf gahaatti dhihoo dha. Marsaawwan isaa jijjiiramanis, Aduun walakkaa ji'a gara Lafaa garagalee jiru keessaa kutaalee adda addaa waan ibsituuf uumamu. Qajeelfamni marsaawwan Ji'aa ji'oomeetirii kana ibsa; kalaandariin marsaa ji'aa immoo ji'a ji'aan yeroo sirrii marsaawwan kanaa kenna.
Lakkoofsi ji'ootaa maal nutti hima—maal immoo hin himu
Lakkoofsi ji'oota pilaaneetii tokkoo ibsa naannoo isaa qofa osoo hin taane, suuraan yeroo qorannoo fi ramaddii keessatti argameedha. Ji'oonni xixiqqoo fi fagoo jiran kanneen gurguddoo caalaa argachuun rakkisa; wanti haaraa argame immoo naannoo tasgabbaa'aa hordofu mirkaneessuuf ilaalcha gahaa barbaada. Kanaaf gabateen lakkoofsotaa beekamaan guyyaa qabaachuu qaba; tarreen haaraanis sirnoonni pilaaneetotaa bu'uuraan tasa jijjiiramuu baatanillee kan duraa irraa garaagarummaa qabaachuu danda'a.
Karoora daawwannaa samii qopheessuuf, lakkoofsa waliigalaa irra, ilaalcha Ji'aa bakka ati jirtu irraa argamu caalaa fayyada. Marsaan isaa, yeroo ba'u fi bakka inni jiru guyyaa fi iddoo irratti hundaa'a; fakkeenyaaf, daashboordiin Ji'aa Magaalaa New York marsaa fi hamma ifa isaa, yeroo ba'uu fi lixuu ji'aa, olka'iinsa, azimuth, fageenya, ilaalcha samii fi haala qilleensaa naannoo waliin kenna. Lakkoofsi sirna aduu tarree murtaa'e tokko keessatti ji'oonni meeqa akka lakkaa'aman deebisa. Ol ilaaluun garuu seenaa biraa hima: halkan kana isa kamtu daangaa samii kee irra jira?