Dukkanni urjii tokko kan isa waliin walqabatu gara waggaa 18 booda qabaachuu danda’a. Taateewwan lamaan kun qindoomina wal fakkaataa, fageenya Lafaa fi Ji'aa wal fakkaataa, akkasumas karaa ji'oomeetirii gaaddidduu Lafaa ykn gaaddidduu Ji'aa keessa darbu wal fakkaataa qabaachuu danda’u. Walitti dhufeenyi kun marsaa Saros jedhama; kunis fakkeenya astronomii keessatti baay’ee faayidaa qabu keessaa tokko, sababiin isaas marsaaleen sirrii hin taane hedduun walitti dhiyaatanii walfakkaatu.
Saros tokko gara waggaa 18, guyyaa 11 fi sa'aatii 8 turu. Kun dukkanni urjii tokko magaalaa tokko irratti akkasuma irra deebi’ee mul’ata jechuu miti. Sa'aatiin dabalataa ji'oomeetirii kallattii gara Lafaa garagalee jiru ni jijjiira; garaagarummaan xixiqqaanis yeroo irra deebi’u tokko irraa gara isa itti aanutti walitti kuufama. Dukkanni urjii hundi maatii yeroo darbaa deemuun jijjiiramu keessaa tokko; tarree dukkana urjiiwwan walfakkaatan daangaa hin qabne miti.
Galmeen dukkana ji'aa taateewwan dhuunfaa gosoota isaanii, yeroo wal-qunnamtii, turtii fi bakka ati jirtutti mul’atan waliin dhiheessa. Saros immoo galmeewwan sana keessaa tokko tokko maaliif walitti dhufeenya akka qaban ibsa: qindoominni gosa murtaa’e maaliif waggoota kudhanoota booda deebi’ee akka dhufu.
Sa'aatiiwwan ji'aa sadii walitti dhiyaachuu qabu
Ji'i marsaa tokko caalaa qaba. Marsaan bifa Ji'aa, ykn ji'a sinoodikii, giddugaleessaan guyyaa 29.53059 dha. Kun ji'a haaraa tokko irraa gara ji'a haaraa itti aanuutti, ykn ji'a guutuu tokko irraa gara isa itti aanuutti yeroo jiru safara. Dukkanni aduu ji'a haaraa barbaada; dukkanni ji'aa immoo ji'a guutuu barbaada. Kanaafuu, bifa sirrii ta'etti deebi'uun dukkanni urjii irra deebi'uuf ulaagaalee jalqabaa keessaa isa tokko.
Sa'aatiin lammaffaan waa'ee orbiitii Ji'aa kan jallataa ta'eeti. Dirreen orbiitii isaa eclipticii irraa, jechuunis dirree orbiitii Lafaa Aduu naanna'u irraa, digrii 5.14n jallata. Dirreewwan lamaan kun sarara tokko irratti wal keessa darbu; iddoowwan Ji'i dirree kana keessa darbu immoo node jedhama. Dukkanni urjii akka uumamuuf, Ji'i bifa sirrii ta'ee qofa osoo hin taane node biraas ta'uu qaba. Yeroon Ji'i node murtaa'e tokko irra darbu irraa gara itti aanutti jiru ji'a draakoonikii jedhama; kunis gara guyyaa 27.21 dha.
Sa'aatiin sadaffaan Ji'i yeroo perigee, jechuunis bakka Lafa irraa isa itti dhihoo ta'etti deebi'u safara. Ji'i anomaalistikaa kun gara guyyaa 27.55 turu. Fageenyi guddina mul'ataa Ji'aa fi saffisa orbiitii isaa irratti dhiibbaa qaba; kanaafuu sa'aatii kana irra deebi'uun dukkana urjii amaloota wal fakkaataa qaban uumuuf gargaara.
Jijjiiramni kallattii node fi perigee suuta suutaan waan jiruuf, ji'oonni kun garaagarummaa qabu. Ji'i baramaa tokko sa'aatiiwwan sadeen kana hunda deebisee jalqaba irra hin dhaabu.
Herrega waggaa 18 duuba jiru
Saros kan hojjetu sababiin isaa ji'oonni sinoodikii 223 ji'oota draakoonikii 242 fi ji'oota anomaalistikaa 239 wajjin garaagarummaa xiqqaa qofa qabu. Yeroo kana booda Ji'i gara bifa walfakkaataatti tilmaamaan, gara bakka node wajjin walqabatee walfakkaataatti tilmaamaan, akkasumas marsaa fageenya dhihoo irraa gara fagootti geessu keessatti gara bakka walfakkaataatti tilmaamaan deebi'a.
Dheerina giddugaleessaa marsaa bifa Ji'aa fayyadamuun fakkeenya herregaa faayidaa qabu arganna: 223 × 29.53059 days = 6,585.32157 days. Kutaan dhibbeentaa, jechuunis guyyaa 0.32157, gara sa'aatii 7 fi daqiiqaa 43 ta'a. Kun ibsa beekamaa garaagarummaa xiqqoo qabu, “waggaa 18, guyyaa 11 fi sa'aatii 8” jedhuuf madda ta'a. Hafteen guyyaa kaalaandarii guyyoota waggaa utaalchaa keessa darban irratti hundaa'ee jijjiirama; yeroo tokko tokko guyyaa 11 osoo hin taane gara 10 ta'uu danda'a.
Kun walgituu dhihoo dha malee, baay'ina waliigalaa sirrii miti. Qindoominni node fi fageenyi guutummaatti hin deebifaman; kanaaf dukkanni urjii akkuma maatiin isaa dulloomu jijjiirama. Yeroowwan dhugaa dukkanni urjii walqabatan itti uumamanis hamma tokko garaagarummaa qabu; kanaaf dheerina Saros giddugaleessaa itti dabaluun yeroo wal-qunnamtii taatee tokko shallaguu hin bakka bu'u.
Garaagarummaan faayidaa qabu kan biraanis jira: lakkoofsi ji'oota 223 dukkana aduu tokko dukkana aduu biraatti, ykn dukkana ji'aa tokko dukkana ji'aa biraatti walitti hidha. Dukkana ji'a haaraa irratti uumamu dukkana ji'a guutuu irratti uumamutti hin jijjiiru. Gosoonni lamaan maatiiwwan Saros adda addaa qabu.
Maaliif dukkanni urjii itti aanu gara dhihaatti siqaa deema
Kutaan guyyaa dabalataa kun bu'aa ji'oograafii guddaa qaba. Yeroo Saros itti aanu xumuramutti Lafti naanna'uu itti fufa. Sa'aatiin gara 8 naanna'uu keessaa gara sadaffaa tokkoo wajjin wal gita; kanaaf naannoon dukkana urjii jalatti argamu miseensa maatii tokko irraa gara isa itti aanutti gara dhihaatti digrii 120n siqa.
Dukkana aduutiif, kun maatiin beekamaan miseensa boodaa qabaachuun isaa yeroo baay’ee kutaa Lafa isa biraa maaliif akka qaxxaamuru ibsa. Qindoominni Aduu fi Ji'aa taatee duraa wajjin baay’ee walfakkaatullee, bakka ati ilaaltu gaaddidduu jalatti bakka duraa irra jiru irraa naanna'ee fagaata. Qindoominni yeroo jijjiiramutti daandiin dukkana urjiis gara kaabaa ykn kibbaatti siqa.
Dukkana ji'aatiif, daandiin dukkana guutuu dhiphaan fuula Lafaa irra darbu hin jiru. Gaaffiin barbaachisaan iddoowwan kam irratti yeroo sadarkaa dukkana urjii adda addaa jiranitti Ji'i horizon ol ta'ee argama jedhuudha. Jijjiiramni longiitiyuudii kutaan addunyaa taatee kana arguu danda'u akka jijjiiramu taasisa; ta'us naannoleen mul'ata bal'aan wal irratti bu'uu danda'u.
Marsaan Saros sadii walitti exeligmos uumu; kun gara waggaa 54 fi ji'a tokkoo dha. Sa'aatiin dabalataa isaanii walitti ida'amee guyyoota guutuu tokkootti dhiyaata, yeroo guyyaa gara isa jalqabaa dhiyeessa. Kun walfakkaatummaa ji'oograafii fooyyessa, garuu dukkana urjii guutummaatti tokko hin taasisu.
Maatiin dukkana urjii seenaa jireenyaa qaba
Tarreen Saros maatii dukkana urjiiwwan walqabatan kana, Saros tokko gidduutti hordofuun uumamuudha. Marsaan yeroo irra deebi'uudha; tarreen immoo sansalata taateewwan yeroo sanaan walitti hidhamaniiti. Tarreewwan hedduun yeroo tokko hojjetu; miseensonni isaanii kaalaandarii dukkana urjii keessa walitti makamu. Kanaafuu dukkanni urjii lama walitti aanan dirqama maatii tokko keessaa ta'uu hin qaban.
Tarreen tokko jaarraa hedduuf turuu danda'a, sababiin isaas qindoomina node keessatti garaagarummaan xiqqaan suuta suutaan walitti kuufama. Tarreen dukkana ji'aa Ji'i garmalee xiqqoo qofa gara penumbraa Lafaa, kutaa gaaddidduu isa alaa, seenuun jalqaba. Miseensonni boodaa gaaddidduu keessa gadi fagoo seenuu danda'u; kanaan dukkana urjii gartokkee, akkasumas tarreewwan tokko tokko keessatti dukkana guutuu ta'u. Dhumarratti garuu daballi gaaddidduu keessa darbu irra deebiin gadi xiqqaata, tarreenis ni xumurama. Maatiin hundi dukkana guutuu hin uumu.
Garaagarummaa dukkana ji'aa penumbraa, gartokkee fi guutuu jedhu tarkaanfiiwwan kana hubachuuf duubbee mul'ataa kenna. Saros ilaalcha yeroo dheeraa dabalata: gosoonni kun taateewwan wal hin qabanne osoo hin taane, sadarkaalee guddina maatii tokkoo adda addaa ta'uu danda'u.
Tarreewwan dukkana aduus akkasuma dukkana gartokkeen jalqabanii xumuramu; gidduu isaanii dukkanni giddugaleessaa uumamuu danda'a. Ji'oomeetiriin isaanii yeroo jijjiiramu miseensonni guutuu, annular ykn makaa ta'uu danda'u. Walfakkaatummaan maatii sanaa dhugaa dha, garuu gosa dukkana urjii hin jijjiiramne ta'uu isaa matumaa hin mirkaneessu.
Wanta namoonni durii tilmaamuu danda'an
Astronomoonni Baabiloon sochii orbiitii irratti ibsa saayinsii ammayyaa osoo hin qabaatin, yeroo dheeraadhaaf dukkana ji'aa keessatti bifa irra deebi'u hubatanii turan. Galmeewwan dhaloota hedduu keessatti walitti qabaman taateewwan waggoota hedduun addaan fagaatan walitti hidhuu dandeessisan. Milkaa'inni ijoo taateewwan tokkoon tokkoon isaanii akka waan addaatti ilaaluu ykn akka mallattoo balaa ykn waan nama hin eegamneetti ilaaluu dhiisanii, tarreen yeroo dheeraa caasaa qabaachuu isaa hubachuudha.
Dukkanni ji'aa faayidaa qabatamaa bifa irra deebi'u kana argachuuf qabu ture. Inni gama halkan Lafaa bal'aa irratti mul'ata; kanaaf namni bakka tokko jiru carraa dukkana guutuu aduu hordofuu caalaa dukkana ji'aa arguu qaba. Dukkanni aduu guutuun daandii dhiphaa hordofa. Haa ta'u malee, haalli qilleensaa, guyyaa ifaa fi Ji'i horizon gadi ta'uun galmee naannoo tokkoo keessatti qaawwa uumu danda'u.
Yeroon irra deebi'u tokko carraa dukkanni urjii itti uumamu adda baasuuf gargaara, garuu wantoota ilaaltuun ammayyaa tokko barbaadu hunda hin dhiheessu. Daandii dukkana aduu naannoo tokkoo, ykn jalqaba sirrii dukkana ji'aa guutuu tilmaamuuf ji'oomeetirii bal'inaan beekuun barbaachisa. Kanaaf humni Saros seenaa keessatti qabu sirrii ta'uu guutuu miti; hariiroo amanamaa taateewwan irraa, yaada guutuu humna harkisaa osoo hin qabaatin, baafamuu danda'uudha.
Marsaa kana fayyadami, garuu waadaa guddaa hin seenin
Walbira qabuu qabatamaaf, galmee keessaa dukkana ji'aa tokko filadhu; taatee waggaa 18 dura ykn booda jiru barbaadi. Galmeen lakkoofsa Saros yoo kenne, walitti dhufeenya isaanii mirkaneessuuf lakkoofsota sana fayyadami; qofaatti garaagarummaa kaalaandarii irratti hin hirkatiin. Gosa dukkana urjii fi turtii isaanii walbira qabi: walfakkaatummaan dhihoo ta'uun ji'oomeetirii irra deebi'ee dhufuuf ragaa dha; garaagarummaan immoo jijjiirama suuta suutaa maatii sanaa agarsiisa.
Waggaa 18 booda guyyaa kaalaandarii sanaumaatti qofa hin barreessin. Guyyoonni dabalataa barbaachisoo dha; sa'aatiiwwanis akkasuma. Yeroo sirrii ji'a guutuuf kaalaandarii marsaa Ji'aa fayyadami; achiis yeroo gaaddidduu tuqu argachuuf galmee dukkana urjii ilaali. Ji'i guutuun bifa barbaachisaa ta'e agarsiisa malee, Ji'i gaaddidduu Lafaa keessa akka seenu hin mirkaneessu.
Dhumarratti, dukkanni urjii jiraachuu fi ati isa ilaaluu danda'uu kee adda baasi. Gabatee odeeffannoo Ji'aa magaalotaa yeroo ba'uu fi lixuu Ji'aa, olka'iinsa fi azimuth kenna; haalota horizon naannoo keetii ilaaluuf fayyadami. Ji'oomeetirii isaaf mijataa ta'ee dukkanni urjii uumamuu danda'a, garuu yeroo sana Ji'i horizon kee gadi ta'uu, ykn gamoo duuba gadi ta'ee jiruu jalqabuu danda'a. Saros taatee walqabatu maaliif akka deebi'u sitti hima; yeroo naannoo fi horizon kee immoo ati arguu danda'uu kee murteessu.