Killaqa punchawpi rikuriyta atin, imaraykuchus kikinpa k'anchayninta manam ruran: Intip k'anchayninmi k'anchachin, chaymi k'anchayniyuq uyaynin anqas hanaq pacha chawpipi rikukun. Punchawpi wichaypi kasqan, hinaspa maypi maskanayki, aswanta phasinmanhina kashan. Hunt'a Killaqa aswanta tutapi rikuriymi; ñawpaq t'aqa Killaqa achka kutipi ch'isiq hanaq pachanpi hatun rikurin.
Manam sapa p'unchawpaq huklla “Killa pacha” kanchu. Killaqa llaqtaykip sapaq horasninpi lluqsispa chinkarin, hinaspa horakuna maypi kashasqaykimanhina tikrakun. Allin qhawarina pachata tariypaq, phasinta, llaqtaykip saywanta, pacha kawsayta, hinaspa hanaq pachapi Killaq sayasqanta qhawariy. Sitioq Killa phasikunaq calendarioqa phasikunaq chiqap horankunata qusun, chaymanta llaqta maskayqa llaqtaykip Killa qhaway p'anqakunaman pusasun.
Phasinqa pacha akllanaykipaq pusasun
Phasinqa allin ñawpaq rikuchiqmi, imaraykuchus Killaqa Intimanta hanaq pachapi hayk'a karupi rikurimusqanta willasun. Musuq Killapi, Killaqa Intip ñanninta qayllapi kashan, chayrayku Inti lluqsimusqanpi lluqsispa, Inti chinkapusqanpi chinkarin. K'anchasqa uyayninmi allpamanta aswanta wakmanta qhawarikun, chaymi punchawpa achki hanaq pachapi sasa rikurin. Ancha ñañu killa wañuqa Inti lluqsimunan ñawpaqta utaq chinkapusqan qhipaman rikuriyta atin, ichaqa pisi sayaypi, pisi k'anchayniyuqta tarikun.
Wiñaykuchkan wañu killaqa, ñawpaq t'aqaman wiñarispa, Inti chinkasqan qhipa inti chinkaykunaq ladonpi aswan sasa maskana. Ñawpaq t'aqa Killaqa chawpi p'unchawpi lluqsimun, inti chinkaypi hanaqninpi kaqta, chawpi tutapiñataq chinkarin. Chayrayku ch'isi ñawpaqpi utaq inti chinkaypa qallariyninpi qhawarinapaq sumaq akllanami, manam tutaymanta qhawarina imayllachu. K'anchaywan llantuq chawpipi sayaq siq'ita binokularwan utaq uchuy telescopiowanpas allinta rikuyta atin.
Wiñaykuchkan puyu killaqa achka p'unchaw ch'isimanta tutakama hanaq pachapi kashan, chaymanta chawpi tutamanta qhipa chinkarin. Hunt'a Killaqa inti chinkaypi lluqsispa, tutantin wichaypi kashan, Inti lluqsimuy waqtapiñataq chinkarin. Hunt'a Killamanta qhipaman, wañuchkan puyu killaqa sapa kuti tutapi aswan qhipa lluqsimun, hinaspa punchawman yaykuykama rikurin. Qhipa t'aqa Killaqa chawpi tutapi lluqsimun, Inti lluqsimuy muyuriqpi hanaqninpi kashan, chawpi p'unchawpiñataq chinkarin. Wañuchkan wañu killaqa aswanta Inti lluqsimuy ñawpaqpi inti lluqsimuy ladopi rikurin.
Kaykunaqa yaqa allin kawsaykunam, manam chiqap horakunaqa. Killaq orbitan, hinaspa maypi kasqayki horakunata, hanaq pachapi purisqanta tikran. Sutinchasqa phasikuna imayna tinkusqankuta yachanapaq, sitioq Yachay qillqakunap listata qhaway.
Imaraykutaq Killa anqas hanaq pachapi rikurin
Killaqa achka p'unchawpi inti k'anchaypi saywapi kashan, imaraykuchus orbitan Intiman tupaspa imaymana k'askasqakunapi purichin. Manam tutapa horallankunapichu kashan. Musuq Killa qayllapi kaqtaqa, sapa kutipi k'anchasqa uyayninpa wakin kaqninqa saywapi kaqtin, hanaq pacha ch'uyalla kaptin rikuriyta atin.
Punchawpi rikuriyqa aswanta k'anchaypa chawpipi rikuriy sasachakuymi. Intiqa wayrata k'anchachin, hanaq pachata achkiyachispa; Killaqa k'anchasqa muyu uyaynin chay achki qhipa kaqpa ñawpaqninpi k'anchasqa rikurimuptin rikurin. Puyu Killa utaq t'aqa Killaqa sapa kuti ñañu wañu Killamanta punchawpi aswan sut'i rikurina. Ñañu wañuqa sasa rikurin, imaraykuchus k'anchasqa kaqnin uchuylla, hinaspa Intip ñanninta qayllapi kashan. Ama Inti qayllapi qhawaspachu maskay; ñawpaqta Killapa sayasqanta tariy, hinaspa Intita ñawiykimanta karunchay.
Killaqa “tuta imay” nispa yuyayqa rikurimun, tutapiqa sut'illa rikurimuptinmi, manam tutapi lluqsiy kamachikuyniyuq kasqanraykuchu. Punchawpi Killaqa saywamanta allinta wichaypi kaptin, wayra ch'uyalla kaptin, hinaspa hanaq pachap mayninpi maskanaykita yachaspayki aswan sasa mana, rikuriyta aswan atikun.
Imaraykutaq Killa lluqsiy qhipayakun
Pachamama muyuptinmi Killa orbitanpi inti lluqsimuy ladoman purin. Pachamama huk kitipi kasqanta kutichinanpaq aslla muyusqan qhipaman, Killaqa hanaq pachapiña suchurimun; chayrayku Pachamama asllatawan muyunan, Killaqa wakmanta kikin saywa kitiman chayamunanpaq. Chaymi achka kutipi qhipa p'unchawkunapi Killa lluqsiy qhipa hora kan.
Sumaq yupayqa sapa p'unchaw yaqa 50 minututa qhipamanmi. Killaq phasi muyuynin, huk musuq Killamanta huk musuq Killakama, yaqa 29.53 p'unchawta unaykun. Chay pachapi Intiman tupanakuspa hanaq pachapa muyuyninta tukuy purin. Huk hunt'a muyuyninta chay pachaman t'aqaspa, sapa p'unchaw inti lluqsimuy ladoman yaqa 12 graduta suchusqanta tarinchik. Pachamamaq muyuyninqa hanaq pachata sapa horapi yaqa 15 graduta purichin; chay suchuyta qatipanapaq yaqa 50 minututa munan.
Chay yupayqa ñawpaq yuyaypaqlla, manam sapa p'unchaw allin chiqap willakuq alarmachu. Killaq orbitanqa k'uchusqa, manataq hunt'a muyuypaschu, hinaspa maypi kasqaykiman, mit'amanhina orbitan ñannin saywawan ruwasqan k'uchu tikrakun. Chayrayku Killa lluqsiyninkuna chawpipi qhipayqa yaqa yupaymanta aswan pisilla utaq aswan hatun kanman. Wakin hatun latitudkunapi, tikrayqa astawan mana sapaqmi kanman. Llaqtaykip lluqsiy chinkay horankunata qhawariy, manam 50 minututa sapa kuti yapaspa yupaychu.
Qhawariyta akllay, manam horallatachu
Killaq q'aspinkunata, urqunkunata sut'ita qhawarinapaq, ñawpaq t'aqa utaq qhipa t'aqa muyuriq p'unchawkunata yantay. Killa punchawpa tutaman tikrasqan kinray siq'i, terminator nisqa, chaypi uyaypa chawpinta purin. Chay kinray siq'ipi pisi k'uchuwan Inti k'anchayqa suni llantukunata ruran, chaymi hunt'a Killapi aswan chiqap Inti k'anchaynin wichaypi kaqpiqa pampalla rikukuq p'ampakunata rikuchin. Hunt'a Killaqa ñawillawan qhawarispa musphaypaqmi, ichaqa uyayninqa pisi llimp'iyuq hina rikurinman, imaraykuchus Inti k'anchaynin rikukuq uyaq ñawpaqninpi aswan chiqap kashan.
Ñañu wañu Killata qhawarinapaq, wiñaykuchkan phasipi inti chinkay qhipa utqaylla maskay, utaq wañuchkan phasipi Inti lluqsimuy ñawpaqta. Wañu killakunaqa Intip ñanninta qayllapi kashanku, chayrayku qhawarina pacha pisi, hinaspa pisi sayaypi kasqanrayku puyu, wasi utaq urqukunawan pakayta atikun. Mana imayuq saywaqa yanapan. Punchawpi Killata qhawarinapaq, hanaq pachapi aswan wichaypi kaq horata akllay; chaypi qanwan Killawan chawpipi wayraqa pisillan.
Londonpaq llaqtaykip Killa qhaway p'anqaqa, huk rikch'ayninpi, phasinta, k'anchasqa kasqanta, Killa lluqsiyninta chinkayninta, altitudnin hinaspa azimutnin, karu kayninta, hinaspa llaqtaykip pacha kawsaywan hanaq pachapi rikch'ayninta rikuchin. Yupaykunaqa maypi kasqaykimanhina tikrakun, chayrayku Killa qhaway p'anqakunap listanpi kikiykip llaqtata akllay, ama huk llaqtapa horallanman yuyaychu.
Phasita qhawarina wakichikuykuman tikray
Phasimanta qallariy, hinaspa ima qhawariytata munasqayki akllay. Ch'isi qhawarinapaq, wiñaykuchkan wañu Killa utaq ñawpaq t'aqa Killa allin akllanami. Inti lluqsimuy ñawpaqta purinapaq, wañuchkan wañu Killa utaq qhipa t'aqa Killa allin kitipi kanman. Hunt'a uya rikuyta munaspaqa, hunt'a Killa p'unchawpa muyuriqninta wakichikuy, ichaqa yuyariy hunt'a Killaq chiqap horanqa manam aswan wichaypi kasqan horaqa, manataq llaqtaykipi rikurimunanpas kanchu.
Chaymanta llaqtaykip lluqsiy chinkay horankunata qhawariy, Killaq altitudninta, azimutnintapas: altitudqa saywamanta hayk'a wichaypi kasqanta willan, azimutñataq mayqin brújula ñawpaqninpi kasqanta. Pacha kawsayta chiqapchay, hinaspa qhawarina kitiykipi saywasqata qhawariy. Chayraq lluqsisqa Killaqa karu saywapi musphaypaq rikurimunman, ichaqa wasikuna, sach'akuna, puyupas pakayta atinku; aswan wichaypi Killaqa achka kutipi aswan sut'ita qhawarikun.
Killa phasikunaq sapa killa calendarioqa huk phasi p'unchawta akllayta yanapan, llaqta qhaway p'anqañataq chay p'unchawta llaqtaykip qhawarinapaq allin pachaman tikran. Ñawpaq qhawarisqayki horapi Killa mana rikurimuptin, qhipa horapiña wakmanta qhaway: lluqsimuchkanman, chinkarichkanman, utaq phuyuwan pakasqa kanman, manam punchawpa hanaq pachanmanta chinkasqachu.