Pisi kutichiyqa imay pacha yupasqa kasqanman, hinallataq imataq chiqaqchasqa killa kanman chaymanmi t’inkisqa. 2023 watapi yupayqa allin pacha churasqa rikuchiyta qun: chunka pusaq planetakunata muyuq 285 yachasqa kawsayniyuq satélite yupasqa. Aswan achkanku manam Pachamamapa Killanpa huch’uy rikch’ayninkunachu. Huch’uy, mana tupusqa kaqkunamanta, Mercurio nisqamanta aswan hatun kay pachakunakama tukuy rikch’ayniyuq kanku; ñawpa kawsayninkupas mana kikillanchu. Astrónomokuna huch’uy killakunata sapa kuti tarinku, chiqaqchanku ima, chayrayku mana pacha niq yupayqa utqayllamanta pantachiyta atin.
2023 watapi planetakunaman hina yupay
2023 watapi chay rikuchiyta qhawaspqa, Mercurio hinallataq Venus mana ima yachasqa killayuq karqankuchu. Tierra hukniyuq, Marte iskayniyuq, Júpiter 95-niyuq, Saturno 146-niyuq, Urano 27-niyuq, Neptunoñataq 14-niyuq karqan. Chay yupaykunata yapaspqa 285-ta tarinchik. Hatun planetakunaqa yupaypa yaqa llapanta huñunku: Júpiter, Saturno, Urano, Neptuno kuska 282 yachasqa killayuq karqanku; ukhu tawa planetakunataq kimsa killayuq.
Kaykunam yupayta ruwaspa tarisqa yupaykuna, manam sapanka planetapa killankuna tukuy p’unchaypaq, tukupasqa yupayniyuq kankuman nispaqa. Qhawariykuna pakasqa kaqkunata rikuchiptin, qatiq qhawariykuna kay muyuyta takyachiptin, utaq imapas kaqpa kayninmanta musuqmanta yuyaymanaspankuqa yupaykuna tikrakuyta atin. Hukniray listaqa hukniray tukupay p’unchaykunata utaq ima kaqtaq chiqaqchasqa killa hina yupasqa kananpaq nisqakunata rikuchiyta atin. Chayrayku, yupayta “kay pacha churasqa yupaypi riqsisqa, yupasqa” nispa hamut’ana, manam tukuy kachkaq killakuna yupay hinaqa.
Kay mana tupusqa yupaykunaqa pachamanta imaymana ruwasqanwanmi sut’ichakun. Hatun planetakunaqa Tierramanta achka llasaqmi, chayrayku achka kaqkunata muyuyninkupi charayta atinku; hawaman karu suyuninkupipas huch’uy killakuna tiyanku. Achkankum mana suni rikch’ayninkuyuq, karupi utaq saywasqa ñankunapi muyuq. Killakuna yupaypi hatun yupayqa manam sapanka killa Tierra manta rikukuy atina k’anchayniyuq, muyuyniyuq killapa rikch’ayninmi niyta munanchu.
Hatun killakunaqa tupuyta hatunyachinku
Aswan hatun killakunaqa sapankanku pachakuna hina kanku. Júpiterpa Ganymede killanmi Inti sistemapi aswan hatun killa; sayayninpa diametronqa 5,268 kilometros hina. Mercuriomanta aswan hatunmi; chaypa diametronqa 4,879 kilometros hina. Chay tupachiyqa musphachiyta atin, imaraykuchus Mercurioqa planeta, Ganymedeñataq satélite; sayaypaqqa cuerpopuni allin, manam ima sutiyuq kasqanpas, imamanta muyusqanpaschu.
Saturnopa Titan killanqa qhipallapi kachkan, 5,150 kilometros hina sayayniyuq. Hatun wayrayuqmi, hinallataq allpapanpi hidrocarburos nisqakunamanta rurakusqa ñukñu quchakuna, mamaquchakuna ima kachkan. Ganymede hinallataq Titanqa Pachamamapa Killanmanta hatunkum; Pachamamapa Killanpa sayayninpa diametronqa 3,475 kilometros hina. Chayrayku Pachamamapa masin killaqa manam sayay tupuypi ñawpaqkunaman qayllachu, tutapi ñawpaqta rikukuy atina k’anchayninwan, calendario, mamaqucha kuyuchiy, runakuna pachata puriy ima ñawpaqtaq kasqanmanhina.
Saysayllaqa manam llapan willakuyta qunchu. Júpiterpa Io killanqa Pachamamapa Killanmanta huch’uy, ichaqa ancha achka volcankunayuqmi. Europa, paypas aswan huch’uy, ritiwan p’ampasqa pacham, hawan hinallataq ukhunkuna yachaypaq ancha munayniyuq. Ganymedepas kikin imaymana k’anchay k’itiyuq. Kay rikch’akuyninkuna rikuchin “aswan hatun killakuna” nisqaqa allin qallariy kasqanta, ichaqa manam yachaypa chaninmanta tupuychu. Killakuna hinallataq planetakuna aswan hatun sistemapi imaynam kasqanta rikunaykipaq, sitiyuq Inti sistemapa tinkisqa mapan kunan planetakuna maypi kasqankuta rikuchin.
Júpiter, Saturno: hunt’asqa sistemakuna
Júpiterpa tawa aswan hatun killankuna—Io, Europa, Ganymede, Callisto—sapa kuti Galileopa killankuna nispa sutichasqa kanku, Galileo Galileipa 1610 watapi qhawariyninkunamanta. Sapanka kikin rikch’ayninkuq kanankupaq hayk’a sayayniyuqmi kanku: Iopa volcankunayuq pampa, Europapa ritin, Ganymedepa hatun kaynin, Callistopa achka qucha quchasqa p’ampasqa pampan, huk planetario sistema ukupi tawa ancha hukniray wiñay willakuykunata qun. Júpiterpa riqsisqa killankunapa aswan hatun yupayninpiqa huk pisi killallam kanku.
2023 watapi yupaypi Saturnopa killankuna yupayninqa aswan hatun karqan, ichaqa chay yupaypi ñawpaq kayninqa manam llapan killankuna hatun kasqankuta niyta munanchu. Yupaypa achka kaqninmi huch’uy killakuna, chaymantataq siq’ikunawan tinkisqa kaqkuna, killakunapa huñunkunapi kaqkunapas kanku. Saturnopas Titan killayuqmi, hatun wayrayuq riqsisqa pacham; Enceladus killayuqpas, aswan huch’uy ritiyuq killa, uray-suyupa hawanmanta imamantaq lluqsisqanwan riqsisqa. Yupaypi sapanka chiqaqchasqa killa huk yupay kaqlla hina qillqasqa; manam sayayninta, ruwayninta, utaq yachaypaq munayniyuq kayninta willanchu.
Karu killakuna, Pachamamapa qaylla masin
Urano hinallataq Neptunoqa planetakunapa yupayninman chunka chunka killakunata yapanku; chaykunapi wakin hatunkuna, achkallataq aswan huch’uy satélitekuna kanku. Neptunopa Triton killanqa Neptunopa muyuyninpa ch’ikuyninpa contranpi muyusqanwan riqsisqa. Chay mana yachasqa ñanmi yachaysapakunata Tritonpa kunan muyuyninpi Neptunowan kuska paqarisqanmantapas aswanqa hap’isqa kasqanman yuyaymanachin. Uranopa hatun killankunaqa Ganymede hinallataq Titan killakunamanta aswan huch’uy, ichaqa imaymana ritiyuq, rumi hina kaq cuerpokunataqa charinku.
Tierraq Killanqa sapanka planeta yupaypi huch’uy yupayniyuq, ichaqa Tierrawan tinkisqanqa ancha rikuchikuqmi. Kikin host planetanwan tupachispa hatunmi, hinallataq ñawita qhawayllawan k’anchayniyuq, sut’i rikukuy atina pacham kanankupaq qayllapi kachkan. Killapa tikrakuy phasenkunaqa Intiqa Tierra qhawasqan Killaq chawpipa imaymana rakinkunata k’anchasqanraykum. Killaq phasenkunamanta pusariy chay geometría nisqata sut’inchan; killapa phasen calendario sapa killapa phasenpa chiqaq pachankunata qun.
Killa yupayqa imatataq willayta atin, imatataq mana
Planetapa killa yupayninqa qhawariy, sutichay imawanpas pacha muyuriqkunapa imaynam kasqankunata willan. Huch’uy, karupi kaq killakunaqa hatunkunamanta sasachata tarina, chaymanta musuq tarisqa kaqtaqa achka qhawariykunawanmi takyachina, takyasqa muyuyta purisqanta yachanapaq. Chayrayku riqsisqa yupaykunapa tabla nisqaqa p’unchayniyuq kanan, musuq yupayñataq ñawpa yupaymanta hukniray kanman, planetario sistemakuna chaylla hukman tukusqanmanta mana.
Qhawarinapaq pacha wakichiyta ruwaspqa, yupayqa manam Killaq maypi kasqan qhawariymanta aswan allinchu. Phasen, lluqsiy pacha, sayaynin ima p’unchayman, maypi kanki chaymanmi t’inkisqa; New York City killapa tableron, ahinataq, phasenta, k’anchasqa kayninta, killapa lluqsiy pacha, pakariy pacha, sayaynin, azimut, karu kayninta, hinallataq llaqta pachawan hanaq pacha rikch’ayninta qun. Inti sistema yupayqa huk pacha churasqa yupaypi hayk’a killa yupasqa kasqantam kutichin. Hanaq pachata qhawariyqa hukniray willakuyta qun: ¿tuta kaypi mayqan killaqtaq ñawpaq qhawasqayki sayayninpi kachkan?