Killa eclipsiqa manam huklla rikch’akuyniyuqchu. Wakin kuti Killa pisillata tutayaykun; wakin kutitaq yana k’uchu rikurin, Killaq uyanta mikhuchkankuman hina; hinaspa wakin kutipiqa tukuy killa muyu puka tutayayman tikrakun. Chayqa Killa imayna Pachamamaq llantunta chimpasqanman hina. Kimsa sutikuna—penumbra, wakin hinaspa tukuy—Killa llantuq aswan yana ukhunninman, umbra nisqaman, hayk’aq yaykusqanta nin. Kay geometríata yachaspaqa aswan sasachakuspa riqsiyta atin imapas pasachkaptin, aswan pisilla tikray kaptinpas. Eclipsikunapa p’unchayninkuna, qallariy tukukuypa pachankuna, unay kayninkuna, hinaspa maypipas rikuy atikuykunapaq, kawsachkan killa eclipsikunapa qillqana mayt’uta llamk’achiy.
Pachamama iskay laya llantuta ruran
Intiqa hatun k’anchaymi, manam uchuy t’inkichu. Chayrayku Pachamamaqa chawpinpi huk suyuta ruran, chaypiqa Intiq k’anchaynin mana chayan; hawa suyupitaq Intiqa wakinllam pakasqa. Chawpi llantuqa umbram; aswan ñañu hawa llantuqa penumbram. Kay iskay suyuq chawpinqa geometríaman hina: penumbra ukhupi killaq qhawariq runaqa Intiq wakin kaqninraq rikuyta atinman, umbra ukhupitaq Pachamamaqa Intita tukuyta pakaykunman.
Killa eclipsiqa hunt’a killapi hayk’allan kanman, Pachamama Intiwan Killawan chawpinpi kaptin. Ichaqa aswan achka hunt’a killakunaqa Pachamamaq llantunpa hanaynin utaq urinñinpi pasanku, Killaq órbitanqa eclíptica nisqaman, Pachamamaq Inti muyuq órbitanpa pampanman, 5.14 grados k’askasqa kasqanrayku. Eclipsiqa hunt’a killa kay pachakuna órbitakuna tinkusqan ñanpi kaptinmi kan. Killaq phasenkunamanta pushaq imarayku Killaq phasenqa Intiwan Pachamamaman nisqapi kasqanman hina kasqanta sut’inchan; eclipsipa layañataq Killa Pachamamaq llantunpi purisqan ñanman hina.
Penumbra: pisilla, hatun suyupi tutayay
Penumbra eclipsipiqa Killaqa Pachamamaq penumbranpi pasaykun, ichaqa umbraman manam chayan. Manam sinchi sut’i yana patan Killaq muyu uyanta chimpanchu. Chaypa rantinpi Killaq wakin utaq tukuy kaqninmi aswan pisilla Intiq k’anchayninta chaskin, chayrayku llamp’u tutayayniyuq rikch’akun, aswantaqa umbraman aswan qaylla kaq ladunpi. Kay tikraytaqa mana yuyayman churaspa saqiyta atin, aswantaqa qallariypi utaq tukukuypi, Killaq pisilla kaqnin penumbrapi kaptin.
Chayrayku penumbra eclipsiqa cheqap, tupuypi rikuy atina tinkuy kaptinpas, mana qhawarispaqa hatun rikch’akuyniyuqchu. Utqaylla qhawariymantaqa fotopi aswan sut’i rikch’akunman, ichaqa kamerapa kikillanmanta k’anchayta allichayninqa tutayayta allinchanman, chayrayku fotokunata tupachiyta sasachayta atin. Fotokunata ruwaspaqa k’itiyta hinallata hina waqaychay, k’anchaypa churaynintapas mana tikray; hinaspa eclipsimanta ñawpaq utaq qhipa fotowan tupachiy. Penumbra eclipsiqa manam phuyupi Killa purisqachu, manataq Killa kikillanpa k’anchaynin tikrakusqachu; aswanqa Pachamama Intita Killaq ñawpaqninmanta wakinlla pakasqanrayku Intiq k’anchaynin pisi-pisimanta pisiyun.
Qhawarinapaq, 20 February 2027 penumbra eclipsiqa 241 minutos penumbra unay kayniyuq hina qillqasqa kachkan. Chay unay pachaqa manam ninchu Killa tawa horasta sut’ita yana rikch’akunqa: tutayayqa pisi-pisimanta tikrakun, penumbrapa aswan chawpi kaqninmi aswan rikuy atina kanman, hawa patanpa pisilla tutayayninmantaqa. Kawsachkan 2027 watapi febrero killapa calendario chay killa Killaq phasenkunapa chiqap pachankunata qun; eclipsikunapa qillqana mayt’upitaq tukuy willakuyta tarinki.
Wakin: yana k’uchu Killaq uyanta chimpaykun
Wakin killa eclipsiqa Killaq wakin kaqnin umbraman yaykuspa, wakin kaqnin hawapi qipaptinmi kan. Aswan sut’i rikuy tupunaqa Killaq uyanta chimpaspa wiñaq aswan yana, kurwu kaq suyumi. Umbrapa patanqa kurwumi, Pachamama muyu kasqanrayku; killa eclipsikunaqa yupaykunaqman kay rikch’ayta riqsichirqan, manaraq rakikuna Pachamamata hanaq pachamanta fotokunapi hap’ichkaptin.
Llantuqa manam Killa patapi churaykusqa k’aspichu, patanpas manam allin sut’ichu. Pachamamaq wayranchanta pasaq Intiq k’anchayninmi patanta ñañuchin. Chaywanpas umbra hawa k’anchasqa kaqwan umbra ukhupi aswan tutayasqa kaqwan tupanachiyqa, penumbra eclipsipa tutayaynimantaqa aswan sut’imi. Wakin eclipsipiqa Killaqa manam chinkanchu, umbraman manaraq yaykusqa kaqninpas Intiq k’anchayninwan k’anchasqa qipan.
Killaq hayk’aq kaqnin llantuwan pakasqa kasqan eclipsipa ñanninman hina. Umbraman pisilla yaykuyqa uchuy yana k’uchullata saqin; aswan ukhumpi yaykuyqa muyu uyapa aswan hatun kaqninpi pakayta atin, ichaqa manam tukuyta pakanchu. Kay layaqa Killa llantupi maypi kasqanmantam, manam qhawariq runa eclipsita rikuy atisqanmantachu. Llaqtapa urqun patan, p’unchaw k’anchay, pacha, hinaspa Killa hanaq pachapi maypi kasqanmi rikuyta llallin. Londonpa Killa p’anqan hina llaqtapa willakuq p’anqaqa Killa haykuy, lluqsiy, hanaq pachapi sayaynin, azimut, hinaspa pachamanta willakuyta rikuchin; chaykunaqa hanaq pachapi qhawarinapaq allin yanapakuymi.
Tukuy: Killaqa umbraman hunt’ata yaykun
Tukuy killa eclipsipiqa tukuy killa muyu uyam Pachamamaq umbran ukhunpi pasaykun. Killaqa rikuy atillan, Pachamamaq wayranchan wakin Intiq k’anchayninta llantuman k’umuypi chayachimun. Chay k’anchay wayranchanta pasaspaqa, aswan pisi anchuyniyuq azul llimp’iyuq k’anchayqa aswan kallpawan ch’iqin, puka llimp’iyuq k’anchaytaq qipan. Chayrayku Killaqman chayaq k’anchayqa aswan achka kuti puka utaq naranja llimp’iyuqmi; Killaq pampanmi chay k’anchayta Pachamamapi qhawaqkunaman kutichin.
“Yawar killa” nisqa sutiqa kay rikch’akuypa puka llimp’iyuq kayninmantam, manam huk eclipsi laya kasqanmantachu, manataq sapa kuti chay llimp’i kananmantachu. Tukuy eclipsiqa cobre llimp’iyuq, ladrillo puka, tutayasqa ch’umpi utaq sinchi yana rikch’akunman. Llimp’in, k’anchaynin ima, wakin partepiqa Pachamamaq wayranchan imayna Intiq k’anchayninta chayachisqanman hina; puka phuyu, phuyu, hinaspa wayranchapi uchuy ch’usaqkuna chayaq k’anchayta tikrayta atinku. Tukuy eclipsi nispaqa manam Killa chinkananpaqchu, ichaqa llantu ancha yana kaptin utaq hanaq pacha k’anchasqa kaptin rikuy sasachakunman.
Tukuy kayqa, tukuy Killa umbrapa ukhunpi kaq pacham. Ñawpaqninpi hinaspa qhipanpipas, tukuy eclipsiqa wakin phasenkunayuqmi, Killa muyu uya aswan yana llantuman yaykuspa hinaspa lluqsispa. Huk p’unchawniyuq rikch’achinapaq, 31 December 2028 tukuy killa eclipsiqa 71.3 minutos tukuy kayniyuq hina qillqasqa kachkan. Eclipsipa tukuy ñanninqa chay chawpi pachamanta aswan unaymi, chayrayku wakin kaqllanta rikuy atiq qhawaqkunapas wakin phaseta hap’iyta atinku.
Qhawachkaspa imata qhawarinayki
Killa eclipsitaqa ñawi k’anchayllawan qhawayta atinki; Inti eclipsimantaqa wakman hina, manam hark’aq filtrokunata munanchu. Binoculares nisqawanqa tikrachiq llantuta aswan sut’ita qhawariyta atin, ichaqa mana chaywanpas atinmi. Killa sut’ita rikuriy atina pampata mask’ay, hinaspa eclipsi tukukuyninpi Killa kikin suyuykipi hanaq pachapi kanqachu icha manachu qhaway. Eclipsikunapa qillqana mayt’un llaqta-man hina rikuyta yachachin; Killaq phasenkunapa calendario akllasqa killapa phasenkunapa pachankunata qhawayta yanapan.
Penumbra eclipsipiqa pisi-pisimanta, wakin kaqpi tutayayta mask’ay, ama ch’uya patata suyaychu. Wakin eclipsipiqa umbrapa kurwu patan muyu uyapi kuyuchkasqanta qhaway. Tukuy kay pachapiqa ñawiykita pachata quypay, hinaspa Killaqa llimp’iyuq hinaspa ima rikch’ayniyuqraq kasqanta, manam tukuy yana tukusqanta, qhawariy. Kay rikch’aykunaqa allinta yuyayman churasqa qhawariy ñanninta qhawaspa aswan allin riqsichin, huk kutillata hanaq pachata qhawariymantaqa: llantupa pisi-pisimanta puriyninmi eclipsi penumbra, wakin icha tukuy kasqanta sut’ichin.