Hatun Killaqa hunt’a Killa Pacha Kayman aswan qayllapi kashan chaypi rikurimuqmi. Kay sutichaq rimayqa iskay imakunata kuska kasqanta nin: Killaqa hunt’a killa p’unchaypi kashan, chaymanta muyuyninpa aswan qaylla kaqninpi tarikun. Manam Killaqa ñuqanchikpa ñawpaqninpi ch’usaqmantapacha wiñan nitaq sapaq killa mit’aymi. Killapa rikch’ayninkuna kutipakuq siq’ita qatipan, kay qillqasqapi Killapa rikch’ayninkuna imayna kasqanmanta sut’inchasqapi willakusqan hina.
Kay rimayqa allinmi, ichaqa hanaq pachapi hatun tikrayta rikuchinqa nispa ama hap’ispa. Qaylla hunt’a Killaqa rikurimuq sayayninpi hatunyachkan, karupi kaqmanta aswan k’anchayniyuqtaq rikuriyta atin, ichaqa chay iskayninpa chikan kayninqa allillamanta tikran. Killapa maypi kasqan, qaylla pachaq manyan, pacha, chaymanta kamaraq sayayninpas qhawaqpa rikunanpaq imayna kasqanta tikran.
Perigeo kaypas hunt’a Killa kaypas sapaq p’unchaykunam
Killaqa Pacha Kaypa muyuriqninpi ch’uyanchasqa muyuyñanta purin, chayrayku karu kaynin tikran. Muyuyñanpi aswan qaylla kaqta perigeo nispa sutichanku, aswan karu kaqtaq apogeo. Kikinmanta, perigeopi karu kayninqa 363,300 kilometrom, apogeopiqa 405,500 kilometrom; Pacha Kay–Killa chawpichasqa karu kaynin 384,400 kilometrom. Kay yupaykunaqa Pacha Kaypa chawpinmanta Killapa chawpinkama tupuym, manam allpapi kaspa Killaq ukunman tupuymi.
Hunt’a Killaqa huk rikch’ayninmi: Killapa Pacha Kayman qhawamuqninpa casi llapanmi Intiwan k’anchasqa. Hunt’a rikch’ayqa 29.53059 p’unchaymanta kutimun, Killaqa Pacha Kayta 27.32166 p’unchaypi muyurin, ch’askakunaman tupachispa. Kay muyuy pachakuna mana kaqllachu kasqanrayku, sapa kutipi hunt’a Killaqa mana kikin muyuyñan kaqpi kanchu. Wakin kutipiqa perigeoman aswan qayllapi rikurimun, wakin kutipiqa aswan karupi.
Chay rakisqa kayqa imarayku sapa hunt’a Killa mana hatun Killachu kasqanta sut’inchan. Iskaynin p’unchaykunaqa akllasqa ñawpaq rimayman hina Killaq karu kayninpa chay kamachiyta hunt’ananpaq aswan qaylla kanan. Kaypi rikuchisqa yupanapaq, 2026 wata diciembre killapa 24 p’unchayninpi hunt’a Killaqa 356,927 kilometrom karupi kasqan nillasqa, kay hatun Killa kaypaq ñit’isqa tupumanta ukupi. Chay sapaq kutichisqa ruwasqamanta aswan qhipa p’unchaykunapaq Killaq rikch’ayninkunapa calendario-ninta qhaway.
¿Hayk’a hatunyanchu, k’anchayniyuqchu kan?
Karu kayqa rikurimuq sayayninta qhawaspa tikran. Qaylla kaq imapas qhawasqaykipi aswan hatun pampata hunt’an, chay kaq ima karupi kaqtinqa. Kikinmanta perigeo-apogeo karu kaykunawan tupachispa, perigeopi Killaq rikurimuq sayaynin apogeopi kaqmanta 12% aswan hatunmi. Rikurimuq muyu pampanqa yaqa 24% aswan hatunmi. Chay tupaykunaqa muyu karu kaykunapa k’uchunkunamanta rimanku, manam sapa hunt’a Killakunapura chikan kaymanta rimankuchu.
Qaylla hunt’a Killa aswan k’anchayniyuqta rikuriy atinapaq huk kikin kaypas kan: Killaq kutichimusqan Inti k’anchayqa Pacha Kayman chayanankama aswan hatun pampaman mast’arikun, chayrayku karu kaynin aswan wiñaptin, huk allpa t’aqaman chayanqa aswan pisilla. Imayna k’anchasqa kasqanpi, qhawasqa pachapi tikraykunata mana yupaspa, allin ruwasqa tupachiypi k’anchayqa karu kaypa iskay kutin yupasqa ch’usaq kaqninman hina tikran. Kaypi llamk’achisqa 360,000-kilometro tupupi, hunt’a Killaqa 384,400-kilometro chawpichasqa karu kayniyuq Killamanta yaqa 7% aswan ancho kanman, chaymanta yaqa 14% aswan k’anchayta chaskinman.
Kay yupaykunaqa mana chayniyuqmi, mana yanapaq ñawiykiwan Killata 7% aswan hatun rikunki nispa. Hatun Killaq hunt’a Killamanta chikan kaynintaqa sasa yuyaymanay, mana iskayninta chiqalla tupachispa. Hatun focal sayayniyuq kamara ñawichawan, ñawpaqpi qaylla kaq imawan utaq allin churasqa rikch’ayninwan, fotopi aswan hatun rikuriyta atin. Sapaq kamara sayaykunawan ruwasqa rikch’aykunaqa mana allin chiqaq willakuymi Killapa hanaq pachapi hayk’a hatun rikurisqanmanta.
¿Imaraykutaq hatun Killa nispa sutichaykuna mana kaqllachu?
Hatun Killaqa runakuna llamk’achisqan sutim, manam huk sapa ñawpaq yupay astronomiapi llaqta-llaqtapi kaqllapi riqsisqa rikch’aychu. Wakin sut’inchaykunaqa perigeoman qaylla hunt’a Killamanta rimanku; wakinkunaqa huk karu kaypa tupunta churanku, utaq qaylla kayta Killaq muyuyñanpa karu kayninkunamanta ima tupu kasqanwan sut’inchanku. Chayrayku wakin calendariokuna, qillqakuna wakin hunt’a Killakunata hatun Killakunamanta ninman, mana Killaq chiqaqpi maypi kasqanmanta mana rimaykuchu. Ichapas sapaq kamachiykunata llamk’achinku.
Kaqllapi kananpaq, kay sitioqa hatun Killata nispa sutichan hunt’a Killa Pacha Kaypa chawpinmanta 360,000 kilometromanta aswan qayllapi kaqtin. Chayqa chiqaqmi, aswan ñit’isqa tupum: kikinmanta perigeo karu kayninqa yaqa 363,300 kilometrom, chayrayku manam perigeoman qaylla hunt’a Killakuna llapanku chay sutita chaskinkuchu. Kay sitioq tupuchisqa sutichayninman hina, mikrokillaqa hunt’a Killa 405,000 kilometromanta aswan karupi kaqtinmi.
Chayrayku sutimantaqa aswan allin willakuyqa sutichasqa karu kayninmi. Rimaykunata tupachispa qhawariy, hunt’a Killamanta rimanchu, karu kayta imayna tupuyn, chaymanta ima tupunta churashanku. Harvest Moon utaq Hunter’s Moon hina ñawpa hunt’a Killapa sutikunaqa huk sapaq sutichay kawsaymanta rimanku, manam karu kaymanta; chay sapaq yachaypaq hunt’a Killapa sutikunamanta qillqasqata qhaway.
Hatun Killaqa mana killa tutayaychu
Hatun Killaqa tutayayta mana paqarichinchu. Iskaynin Inti, Pacha Kay, Killa ima imaymanaywan tupanku, ichaqa tutayaypaq huk yapasqa condición kan: Killaqa Pacha Kaypa llanthunpa ukunta purinan. Killapa muyuyñanqa Pacha Kaypa Inti muyuriqninpa pampanwan tupachispa yaqa 5.14 gradokunata k’umuykusqa, chayrayku hunt’a Killakuna aswantaqa chay llanthumanta hanaqpi utaq uraypi purinku. Muyuyñanpa tinkunakusqan qayllapi imaymanaykuna allinta tinkuptinllam killa tutayayta paqarichiyta atin.
Qaylla hunt’a Killaqa tutayaywan kuska rikuriyta atin, mañakusqa tinkunakuy chaypi kaptin, ichaqa qaylla kayllanqa mana chaypaq hayk’anchu. Chay hinallataq, karu kaypa tupunman hina sutichaypi tutayaypas mana sapa kuti Killata hatun Killaman tukuchinchu. Killa tutayaypa qatiq tutayaykunata qatipan, paykunaqa Killata qhawanapaq huk sapaq imaymanam.
Qhawaspa imakunata qhawarina
Killaqa sapa kuti hanaq pachapa manyanpi kaqtin aswan hatun rikurimun. Kay riqsisqa rikuyta Killaqa hatun rikuriy nispa sutichanku; manam Killa tutapipas hatunlla qayllaman astakusqanmanta prueba kanchu. Killaq muyuyñanrayku paqarimuq rikurimuq sayaypa tikraynin chiqaqmi, ichaqa manyanpi rikuyqa huk sapaq ñawinchaymi. Huk sasan qhaway yachayqa huk huch’uy imata maki sayaypi hap’ispa, Killaq rikurimuq anchayninta sapaq pachakunapi tupachiy; sayayninta yuyayllamanta mana tupachiychu.
Allin tupachiypaq, iskay hunt’a Killakuna kaqlla llaqtamanta, kaqlla ñawichawan, kaqlla rikch’ay churasqayuq fotokunata qhaway, utaq huk seqencia hunt’api qhawariy, chaypi rikurimuq sayayninta tupunapaq chiqaq tupuy kan. Killapa muyu pachallanpa sayayninta tupuy munaspaqa manyanta, ñawpaq pampatapas tupachiytaqa ama churaychu. Wayra phuyu k’anchay p’uyñuqa uraypi Killa q’illu utaq puka rikurinman, ichaqa chay llimp’iqa aswan achka wayra ukhuman k’anchay purisqanmantam, manam Killa aswan qaylla kasqanraykuchu.
Aswan chiqaq suyakuyqa rikurimuq sayaypi, k’anchaypi pisilla tikraymi, Killaq chiqaq karu kayninwan kamachisqa, qhaway pachakunaq pisiyaqchasqan. K’aru kayninta yachaspa, manam sutillaman hap’ispa, hatun Killata aswan sasachakuywan entiendenchik; chaymanta muyuyñanpa imaymanaykunata fotokuna, ñawinchaypas hatunyachisqanmanta rakiyta yanapawanchik.