Ukwezi kunanutse kugaragara hasi mu kirere nimugoroba gushobora kuranga impinduka ikomeye muri kalendari ya Kisilamu: itangira rya Ramadan, ukuza kwa Eid al-Fitr, cyangwa gutangira kw’undi kwezi gushingiye ku kwezi. Ariko ako kagenge k’ukwezi si ikimenyetso cyo mu kirere abantu bose ku Isi bashobora kubona icyarimwe. Kubasha kukabona biterwa n’aho ukwezi kuri, aho uwitegereza ari, uko ikirere kimeze n’amategeko umuryango ukurikiza.
Kalendari ya Kisilamu, nanone yitwa kalendari ya Hijri, igizwe n’amezi 12 ashingiye ku kwezi. Itandukanye na kalendari zigumisha amezi ahuje n’ibihe by’umwaka, kuko idashyiramo ukwezi kw’inyongera buri gihe kugira ngo ihuze n’umwaka w’izuba. Bityo, ibintu bibiri bitandukanye ni byo bigena amatariki yayo: ukwezi kuboneka nk’umuhore gufasha kugena ukwezi gutangiye, mu gihe umwaka w’ukwezi ugufi utuma ayo mezi agenda anyura mu bihe bitandukanye by’umwaka. Ubumenyi bw’ikirere busobanura injyana y’ibi bintu, ariko imigenzo y’idini n’ubuyobozi ni byo bigena uko iyo njyana ihinduka kalendari.
Ukwezi gushya si ko kwezi kwa mbere kugaragara
Mu bumenyi bw’ikirere, ukwezi gushya ni igihe nyacyo cyo guhurira mu murongo, aho izuba n’ukwezi bigaragara biri ku burebure bumwe kuri ecliptike iyo ubirebera ku Isi. Muri icyo gihe cyo guhurira, igice cy’ukwezi kimurikiwe n’izuba kiba cyerekeje ahanini kure yacu. Nanone ukwezi kugaragara kwegereye izuba mu kirere, bigatuma uruhande rwayo ruto rumurikiwe rugorana cyane cyangwa ntibishoboke kurubona.
Ukwezi kugaragara nk’umuhore gutangiza ukwezi kwa Kisilamu ni ikindi kintu: ni ukwezi gushya gutangiye kwiyongera kukagaragara nyuma yo guhurira n’izuba, ubusanzwe gushakishwa mu kirere cyo mu burengerazuba izuba rimaze kurenga. Ako kagenge k’ukwezi gikunze kwitwa hilal. Igihe ukwezi guhurira n’izuba ni akanya kabarwa kandi kamwe ku Isi hose; ariko kuboneka k’ukwezi nk’umuhore biterwa n’aho urebera, kandi bikagenda bishoboka nyuma y’ako kanya.
Iri tandukaniro ni ingenzi mu gusoma kalendari y’ukwezi igaragaza amasaha nyayo y’ukwezi gushya. Igihe cy’ukwezi gushya cyanditse muri kalendari ntigisobanura ko ukwezi nk’umuhore kuzaba kugaragara uwo mugoroba, kandi ubwacyo ntigena umunsi wa mbere w’ukwezi mu rwego rw’idini. Impuzandengo y’igihe kiri hagati y’ukwezi gushya gukurikirana ni iminsi 29.53059. Amezi yo muri kalendari agomba kugira iminsi yuzuye, bityo amezi ya Kisilamu agira iminsi 29 cyangwa 30 aho kugira uburebure burimo agace k’umunsi.
Impamvu ukwezi gushya kumwe kugaragara kugorana kurusha ukundi
Igihe cyashize kuva ukwezi guhurira n’izuba, gikunze kwitwa imyaka y’ukwezi, gisobanura igice kimwe gusa cy’impamvu ukwezi kuboneka. Uko ukwezi kugenda kerekeza iburasirazuba ugereranyije n’izuba, ni ko igice kinini cy’ubuso bwako burabagiranira izuba kigaragara, kandi ni ko intera yako igaragara uvuye ku zuba yiyongera. Ariko uwitegereza aba akeneye nanone ko ako kagenge k’ukwezi kaba kari hejuru y’imbibi z’ikirere bihagije, mu gihe ikirere cyo nimugoroba kigenda kiba umwijima.
Inguni inzira y’ukwezi ikoraho ugereranyije n’imbibi z’ikirere igira uruhare rukomeye. Hari igihe ukwezi nk’umuhore kuba hejuru cyane y’aho izuba rirengeye, ariko ikindi gihe kukaba hafi cyane y’imbibi z’ikirere. Uburebure bw’aho uri ugereranyije n’umurongo wa ekwateri n’igihe cy’umwaka bihindura uko ibi bimeze. Bityo, nubwo ukwezi kuba gufite imyaka isa, gushobora kugorana cyane kukubona mu bihe bitandukanye, na mbere y’uko ibicu bibigiramo uruhare.
Nanone haba hari uguhatana hagati y’urumuri rugenda rushira nyuma y’izuba kurenga n’ukwezi kugenda kurenga. Izuba rikimara kurenga, ikirere gishobora kuba kikiri umucyo cyane; nyuma y’aho, ukwezi gushobora kuba kwararenze cyangwa kukaba kwihishe mu ruhungu. Igihe kiri hagati y’izuba kurenga n’ukwezi kurenga gifite akamaro, ariko nticyemeza ko ukwezi kuzagaragara. Umukungugu, ubuhehere, ibicu bitoya, uko ikirere gisobanutse n’ubunararibonye bw’uwitegereza byose bigira uruhare. Nta gipimo kimwe cy’imyaka y’ukwezi cyemeza ko kazaboneshwa n’amaso gusa ahantu hose.
Imipaka y’umugoroba n’amatariki atandukanye yo gutangira
Mu mihango y’idini, itariki ya Kisilamu itangira izuba rirenze aho gutangirira saa sita z’ijoro. Bityo, umugoroba utangiza umunsi wa mbere wa Ramadan uba mbere y’uko uwo munsi abantu bafunga kuva mu rukerera kugeza izuba rirenze. Mu buryo nk’ubwo, itangazo ritangwa nyuma yo kureba ukwezi nk’umuhore nimugoroba ryerekeye umunsi uba watangiye hakurikijwe iyi mibarire itangirira izuba rirenze, nubwo itariki yo muri kalendari isanzwe itazahinduka kugeza saa sita z’ijoro.
Mu buryo bwo kwemeza ukwezi bukunze gukurikizwa, abantu bareba ukwezi gushya nimugoroba izuba rimaze kurenga ku munsi wa 29 w’ukwezi kurimo kurangira. Iyo ukwezi gushya kubonetse kandi bikemezwa, ukwezi gushya gutangira uwo mugoroba. Iyo kutabonetse mu buryo bwemewe, ukwezi kurimo kurangira kuzuza iminsi 30. Ibisabwa kugira ngo ubuhamya bwemerwe no gushyira mu bikorwa iri tegeko biratandukana bitewe n’inzego zibishinzwe.
Imiryango ishobora no kutumvikana ku gace k’isi ikwirakwizwa ry’ukwezi kubonetse rigomba kubarirwamo. Imwe yemera uko kuboneka kw’ukwezi kw’aho iri cyangwa mu karere kayo; indi yemera uko kwabonywe kure yayo, ikurikije amategeko yashyizeho. Ishobora no kutumvikana ku ikoreshwa ry’ibikoresho bifasha kureba cyangwa ku ruhare rw’imibare ibarwa. Bityo, amatariki atandukanye yo gutangira ntasobanura byanze bikunze ko hari uwabaze aho ukwezi kuri nabi. Amatsinda ashobora kuba akurikiza amahame atandukanye, bitewe n’imiterere y’aho ukwezi kwitegerejwe.
Impamvu Ramadan inyura mu bihe bitandukanye by’umwaka
Uku guhinduka kw’ibihe guterwa n’imibare ya kalendari. Dukoresheje impuzandengo y’igihe cy’ukwezi, 12 × 29.53059 bitanga iminsi 354.36708. Imyaka ya kalendari ya Kisilamu igira iminsi 354 cyangwa 355 yuzuye, bitewe n’urutonde rw’amezi n’uburyo kalendari ibarwa. Uko byaba biri kose, iba migufi ugereranyije n’umwaka w’izuba, ugira hafi iminsi 365¼.
Itandukaniro ringana na hafi iminsi 11 kuri buri mwaka w’izuba. Ni yo mpamvu Ramadan muri rusange itangira iminsi 10 cyangwa 11 mbere kuri kalendari ya Geregori, uko umwaka ukurikirana ugenda uza. Mu gihe kingana na hafi imyaka 33 y’izuba, inyura mu bihe byose by’umwaka. Iyi mpinduka igenda buhoro, si ugusimbuka gutunguranye: Ramadan iba mu mpeshyi ikurikirwa n’indi itangira kareho gato kuri kalendari y’izuba.
Ibi biterwa n’uko nta kwezi kw’inyongera kongerwamo ngo kalendari ihuzwe n’ibihe by’umwaka. Kalendari zihuza ukwezi n’izuba zongeramo ukwezi kw’inyongera mu myaka imwe n’imwe kugira ngo amezi yazo agume hafi y’ibihe byihariye by’umwaka; kalendari y’idini ya Kisilamu yo ntibikora. Amezi yayo aguma ashingiye ku kwezi.
Ibi bigira ingaruka bitewe n’akarere k’isi. Iyo Ramadan ibaye mu mpeshyi mu gice cy’amajyaruguru y’isi, iba mu itumba mu gice cy’amajyepfo. Bityo, ukwezi kumwe kwitwa izina rimwe gushobora gusaba abantu bo mu karere kamwe gufunga igihe kirekire izuba riri ku manywa, mu gihe abo mu kandi karere bafunga igihe kigufi. Ukwezi gushingiye ku kwezi gufite umwanya uhamye mu ruhererekane rwa kalendari, ariko ntikugira igihe cy’umwaka gihoraho.
Kalendari zishingiye ku kureba ukwezi n’izibarwa
Imvugo «kalendari ya Kisilamu» ishobora kuvuga uburyo bwinshi bwo kugena amatariki muri gahunda imwe y’amezi 12. Uburyo bushingiye ku kureba ukwezi bushingira ku kuba ukwezi nk’umuhore kwabonetse kandi kukemerwa. Ubundi buryo bukoresha imibare y’inyenyeri, rimwe na rimwe kugira ngo buhanure niba ukwezi nk’umuhore kuzakenerwa kugaragara, cyangwa kugira ngo bukurikize itegeko ryihariye rishingiye ku gihe ukwezi guhurira n’izuba, izuba rirenga cyangwa ukwezi kurenga. Ubu buryo ntibukora kimwe.
Kalendari ya Kisilamu ibarwa hakurikijwe imbonerahamwe yo gukoresha imibare ikoresha indi nzira: ikurikiza urutonde rw’imibare rugena uburebure bw’amezi n’iminsi y’inyongera aho gufata umwanzuro ku kwezi kwa buri kwezi hashingiwe ku kureba ukwezi bushya. Kalendari nk’izi zifasha guhindura amatariki no gukora ubushakashatsi ku mateka, ariko itariki yabazwe ihinduwe ntihita iba itariki umuryango runaka wakurikije. Inyandiko z’amateka na zo zishobora kuba zidasobanutse neza ku hantu cyangwa uburyo bwakoreshejwe.
Imibare n’ibyo abantu bareba ntibigomba gufatwa nk’ibihabanye. Imibare y’inyenyeri ishobora kwerekana aho ukwezi kwagombye kuba kuri no gufasha gusuzuma raporo y’uko kwabonetse. Ikibazo cy’idini ni ibimenyetso ubuyobozi bwemera ko bihagije kugira ngo ukwezi gutangire.
Ni yo mpamvu itariki ya Hijri iri muri porogaramu ya kalendari, ikarita y’ahantu ukwezi gushobora kugaragara nk’umuhore n’itangazo ry’umuryango bisubiza ibibazo bifitanye isano ariko bitandukanye. Mbere yo kubigereranya, banza umenye niba buri kimwe kigaragaza itariki yahinduwe hakoreshejwe imibare, igipimo cy’inyenyeri cyangwa ukwezi kwabonetse kukemerwa.
Uko witegura kureba ukwezi nk’umuhore utarenze ku byo uzi
Tangira ureba aho uzarebera, aho kwishingikiriza ku kimenyetso rusange cy’icyiciro cy’ukwezi. Koresha ishakisha ry’umujyi kugira ngo urebe amakuru y’ukwezi ahantu uri, ugenzure igihe ukwezi kurengera, uburebure bwako hejuru y’imbibi z’ikirere, icyerekezo cyako n’uko ikirere kimeze hakurikijwe iteganyagihe ry’aho uri. Ibi bigufasha gusubiza ibibazo bifatika: ugomba kureba mu cyerekezo ki, ukwezi kuracyari hejuru y’imbibi z’ikirere, kandi ikirere gishobora kukubuza kukubona? Ibi ntibisobanura ko ukwezi nk’umuhore kwemejwe ko kuzaboneka.
Urugero, urubuga rw’amakuru y’ukwezi rwa London rutanga ayo makuru ajyanye no kurebera i London. Ntugomba gutekereza ko uko ukwezi kugaragara ari ko kuzaba kumeze no mu mujyi uri kure. Ahantu heza ho kurebera haba hari imbibi z’ikirere zo mu burengerazuba zitagaragaraho inzitizi, hatari inyubako cyangwa imisozi iri hafi ihisha ikirere cyo hasi. Tegereza ko izuba rirenga burundu mbere yo gushakisha ukwezi, kandi ntuzigere werekeza indorerwamo ya kureba cyangwa telesikopi ku zuba.
Niba ushaka kumenya impamvu igice kimurikiwe n’izuba gihindura imiterere, inyobora ivuga kuri ibyiciro by’ukwezi isobanura uko ibyo bigenda. Iyo utanze raporo y’uko wabonye ukwezi, andika aho wari uri, igihe wakubonye, uko ikirere cyari kimeze n’uko wakoresheje ibikoresho bifasha kureba. Ibyo bisobanuro bituma ibyo wabonye birushaho kugira akamaro kurusha ifoto itagira ibisobanuro by’aho n’igihe yafatiwe.
Icya nyuma, tandukanya kwirebera ikirere n’igenwa ry’itariki y’idini. Kunanirwa kubona ukwezi bigaragaza gusa ko utakubonye muri ibyo bihe. N’iyo waba wabonye ikintu gisa na ko, bigomba gusuzumwa hakurikijwe uburyo umuryango bireba ukoresha. Ku bijyanye n’itangiriro ry’igisibo cyangwa umunsi mukuru, kurikiza itangazo ry’ubuyobozi cyangwa umuryango ukurikirana kalendari.