චන්ද්‍රග්‍රහණයක් යනු එකම ආකාරයේ දර්ශනයක් නොවේ. සමහර අවස්ථාවල සඳ මඳක් අඳුරු වෙයි; තවත් විටෙක අඳුරු වක්‍රයක් සඳේ මුහුණෙන් කොටසක් සපා කෑවාක් මෙන් පෙනෙයි; සමහර විට මුළු චන්ද්‍ර තැටියම අඳුරු රතු පැහැයක් ගනියි. මේ වෙනස ඇතිවන්නේ සඳ පෘථිවියේ සෙවණැල්ල හරහා ගමන් කරන ආකාරය අනුවයි. උපච්ඡායා, අර්ධ සහ පූර්ණ යන නම් තුනෙන් විස්තර වන්නේ සඳ එම සෙවණැල්ලේ අඳුරුම කොටස වන පූර්ණච්ඡායාවට කොපමණ ඇතුළු වනවාද යන්නයි. එහි ජ්‍යාමිතිය දැන සිටීමෙන් සිදුවන්නේ කුමක්දැයි හඳුනාගැනීම පහසු වෙයි; විශේෂයෙන් වෙනස්කම් සියුම් වන විට එය ප්‍රයෝජනවත්ය. ග්‍රහණ දින, ස්පර්ශ වේලාවන්, කාලසීමා සහ ස්ථානය අනුව දෘශ්‍යතාව දැනගැනීමට සජීවී චන්ද්‍රග්‍රහණ නාමාවලිය භාවිත කරන්න.
පෘථිවිය සෙවණැලි වර්ග දෙකක් ඇති කරයි
සූර්යයා යනු ලක්ෂ්‍යයක් නොව විශාල ආලෝක ප්‍රභවයකි. එබැවින් පෘථිවිය සූර්යාලෝකය මුළුමනින්ම අවහිර වන මධ්‍යම ප්‍රදේශයක්ද, සූර්යයාගෙන් කොටසක් පමණක් වැසෙන පිටත ප්‍රදේශයක්ද ඇති කරයි. මධ්‍යම සෙවණැල්ල පූර්ණච්ඡායාව වන අතර, වඩා මෘදු පිටත සෙවණැල්ල උපච්ඡායාවයි. මේවා අතර සීමාව තීරණය වන්නේ ජ්‍යාමිතිය අනුවය: උපච්ඡායාවේ සිටින නිරීක්ෂකයෙකුට සඳ මත සිට සූර්යයාගේ කොටසක් තවමත් දැකිය හැකි නමුත්, පූර්ණච්ඡායාවේදී පෘථිවිය සූර්යයා මුළුමනින්ම වසයි.
චන්ද්‍රග්‍රහණයක් සිදුවිය හැක්කේ පුර පසළොස්වක දිනක පමණි; එවිට පෘථිවිය සූර්යයා සහ සඳ අතර පිහිටයි. එහෙත් බොහෝ පුර පසළොස්වක දිනවල සඳ පෘථිවියේ සෙවණැල්ලට ඉහළින් හෝ පහළින් ගමන් කරයි. ඊට හේතුව සූර්යයා වටා පෘථිවිය ගමන් කරන තලය වන ක්‍රාන්තිවෘත්තයට සාපේක්ෂව සඳේ කක්ෂය අංශක 5.14කින් ඇලවී තිබීමයි. පුර පසළොස්වක අවස්ථාව එම කක්ෂ තල හමුවන ස්ථානයක් ආසන්නයේ ඇති විට ග්‍රහණයක් සිදුවෙයි. සඳේ කලාවන් පිළිබඳ මඟපෙන්වීම මඟින් සූර්යයාට සහ පෘථිවියට සාපේක්ෂව සඳේ පිහිටීම අනුව එහි කලාව තීරණය වන්නේ ඇයිදැයි පැහැදිලි කරයි; ග්‍රහණ වර්ගය තීරණය වන්නේ ඉන්පසු සඳ පෘථිවියේ සෙවණැල්ල හරහා යන මාර්ගය අනුවයි.
උපච්ඡායා ග්‍රහණය: සියුම්, පුළුල් අඳුරු වීමක්
උපච්ඡායා චන්ද්‍රග්‍රහණයකදී සඳ පෘථිවියේ උපච්ඡායාව හරහා ගමන් කරයි, නමුත් පූර්ණච්ඡායාවට ඇතුළු නොවේ. පැහැදිලිව නිර්වචනය වූ අඳුරු මායිමක් චන්ද්‍ර තැටිය හරහා ගමන් නොකරයි. ඒ වෙනුවට, සඳේ කොටසකට හෝ මුළු සඳටම සෘජු සූර්යාලෝකය මඳක් අඩුවෙන් ලැබෙන නිසා එය මඳ සෙවණැල්ලක් සහිතව පෙනිය හැකිය; බොහෝ විට පූර්ණච්ඡායාවට ළඟ පැත්ත එසේ දිස්වෙයි. සිදුවීමේ ආරම්භයට හෝ අවසානයට ආසන්නව සඳේ කුඩා කොටසක් පමණක් උපච්ඡායාවේ ඇති විට මෙම බලපෑම නොසලකා හැරීම පහසුය.
උපච්ඡායා ග්‍රහණයක් සැබෑ, මැනිය හැකි පෙළගැස්මක් වුවද පියවි ඇසට දර්ශනීය නොවිය හැක්කේ ඒ නිසාය. ඉක්මන් බැල්මකදීට වඩා ඡායාරූපයක එය හොඳින් පෙනෙන්නට පුළුවන. එහෙත් කැමරාවේ ස්වයංක්‍රීය නිරාවරණය අඳුරු වීම සමනය කර රූප අතර සැසඳීම අසීරු කළ හැකිය. ඔබ ඡායාරූප ගන්නේ නම්, රාමුව සහ නිරාවරණ සැකසුම් ස්ථාවරව තබාගෙන ග්‍රහණයට පෙර හෝ පසු ගත් ඡායාරූපයක් සමඟ සසඳන්න. උපච්ඡායා ග්‍රහණයකදී සඳ වලාකුළක් හරහා ගමන් කිරීමක් හෝ එහිම දීප්තිය වෙනස් කරගැනීමක් සිදු නොවේ; එය පෘථිවිය සූර්යයා සඳෙන් අර්ධ වශයෙන් වසා දැමීම නිසා සූර්යාලෝකය ක්‍රමයෙන් අඩුවීමකි.
උදාහරණයක් ලෙස, 2027 පෙබරවාරි 20 දින සිදුවන උපච්ඡායා ග්‍රහණයේ උපච්ඡායා කාලසීමාව මිනිත්තු 241ක් ලෙස දක්වා ඇත. එම දිගු කාලය පුරා පැය හතරක් සඳ පැහැදිලිව අඳුරු වී පෙනෙන බව අදහස් නොවේ: අඳුරු වීම ක්‍රමයෙන් වෙනස් වන අතර, උපච්ඡායාවේ ගැඹුරුම කොටස එහි යාන්තම් පෙනෙන පිටත මායිමට වඩා හොඳින් නිරීක්ෂණය කළ හැකිය. එම මාසයේ සඳේ කලාවන් ඇතිවන නිශ්චිත වේලාවන් 2027 පෙබරවාරි දිනදර්ශනයෙන් ලබාගත හැකි අතර, ග්‍රහණයේ විස්තර ග්‍රහණ නාමාවලියෙන් ලබාගත හැකිය.
අර්ධ ග්‍රහණය: අඳුරු වක්‍රයක් සඳ හරහා ඉදිරියට යයි
සඳේ කොටසක් පූර්ණච්ඡායාවට ඇතුළු වී ඉතිරි කොටස එයින් පිටත පවතින විට අර්ධ චන්ද්‍රග්‍රහණයක් සිදුවෙයි. වඩාත් පැහැදිලි දෘශ්‍ය ලකුණ වන්නේ චන්ද්‍ර තැටිය හරහා වැඩෙමින් යන පැහැදිලිව අඳුරු වක්‍රාකාර ප්‍රදේශයකි. පෘථිවිය වටකුරු බැවින් පූර්ණච්ඡායාවේ මායිමද වක්‍රය. අභ්‍යවකාශ යානා මඟින් පෘථිවිය අභ්‍යවකාශයේ සිට ඡායාරූප ගත කිරීමට බොහෝ කලකට පෙර සිටම, චන්ද්‍රග්‍රහණ මඟින් නිරීක්ෂකයන්ට එම හැඩය හඳුනාගැනීමට උපකාරී විය.
සෙවණැල්ල යනු සඳ මත තබන ඝන වස්තුවක් නොවන අතර එහි මායිමද සම්පූර්ණයෙන්ම තියුණු නැත. පෘථිවියේ වායුගෝලය හරහා ගමන් කරන සූර්යාලෝකය එම මායිම මෘදු කරයි. එසේ වුවත්, පූර්ණච්ඡායාවෙන් පිටත ඇති දීප්තිමත් කොටස සහ එය තුළ ඇති අඳුරු කොටස අතර වෙනස සාමාන්‍යයෙන් උපච්ඡායා ග්‍රහණයක අඳුරු වීමට වඩා බොහෝ පැහැදිලිව පෙනෙයි. අර්ධ ග්‍රහණයකදී සඳ නොපෙනී යන්නේ නැති අතර, පූර්ණච්ඡායාවෙන් පිටත ඇති කොටසට සෘජු සූර්යාලෝකය ලැබෙමින් පවතී.
සඳෙන් කොපමණ කොටසක් වැසී යනවාද යන්න ග්‍රහණයේ ගමන් මඟ අනුව වෙනස් වෙයි. පූර්ණච්ඡායාවට නොගැඹුරින් ඇතුළු වීමකදී කුඩා අඳුරු කැපුමක් පමණක් පෙනෙන අතර, ගැඹුරින් ඇතුළු වීමකදී මුළු තැටියම නොවුණත් එහි වැඩි කොටසක් වැසී යා හැකිය. වර්ගීකරණය පදනම් වන්නේ සෙවණැල්ල තුළ සඳ පිහිටන ආකාරය මත මිස නිරීක්ෂකයෙකුට සිදුවීම දැකිය හැකිද යන්න මත නොවේ. දේශීය ක්ෂිතිජය, දිවා ආලෝකය, කාලගුණය සහ අහසේ සඳ පිහිටන ස්ථානය යන සියල්ල දෘශ්‍යතාවට බලපායි. ලන්ඩනයේ සඳ පිළිබඳ පිටුව වැනි නගර උපකරණ පුවරුවකින් දේශීය සඳ උදාව සහ සඳ බැසීම, උන්නතාංශය, දිශාංශය සහ කාලගුණය දැකගත හැකි අතර, එය සාමාන්‍ය අහස් නිරීක්ෂණ සැලසුම් කිරීමට උපකාරී වෙයි.
පූර්ණ ග්‍රහණය: සඳ පූර්ණච්ඡායාවට මුළුමනින්ම ඇතුළු වෙයි
පූර්ණ චන්ද්‍රග්‍රහණයකදී මුළු චන්ද්‍ර තැටියම පෘථිවියේ පූර්ණච්ඡායාව තුළට ගමන් කරයි. පෘථිවියේ වායුගෝලය සූර්යාලෝකයෙන් කොටසක් සෙවණැල්ල තුළට වක්‍ර කරන නිසා සඳ තවමත් පෙනෙයි. එම ආලෝකය වායුගෝලය හරහා ගමන් කරන විට, නිල් ආලෝක තරංග ආයාම රතු ආලෝක තරංග ආයාමවලට වඩා ප්‍රබලව විසිරෙයි. එබැවින් සඳට ළඟා වන ඉතිරි ආලෝකය බොහෝ විට රතු හෝ තැඹිලි පැහැයක් ගන්නා අතර, චන්ද්‍ර පෘෂ්ඨය එම ආලෝකය පෘථිවියේ නිරීක්ෂකයන් වෙත පරාවර්තනය කරයි.
“ලේ සඳ” යන ජනප්‍රිය යෙදුමෙන් අදහස් කරන්නේ එලෙස ඇතිවිය හැකි රතු පැහැති පෙනුමයි; එය වෙනම ග්‍රහණ වර්ගයක් හෝ සහතික කළ වර්ණයක් නොවේ. පූර්ණ ග්‍රහණයකදී සඳ තඹ පැහැයට, ගඩොල් රතු පැහැයට, අඳුරු දුඹුරු පැහැයට හෝ ඉතා අඳුරු පැහැයකට දිස්විය හැකිය. වර්ණය සහ දීප්තිය යම් තරමකට රඳා පවතින්නේ පෘථිවියේ වායුගෝලය හරහා පෙරී එන සූර්යාලෝක ප්‍රමාණය මතය; මීදුම, වලාකුළු සහ වායුගෝලයේ ඇති අංශු එමඟින් ගමන් කරන ආලෝකයට බලපෑම් කළ හැකිය. පූර්ණ ග්‍රහණයකදී සඳ අතුරුදන් නොවන නමුත් සෙවණැල්ල විශේෂයෙන් අඳුරු නම් හෝ අහස දීප්තිමත් නම් එය දැකගැනීම අපහසු විය හැකිය.
සම්පූර්ණත්වය යනු මුළු සඳම පූර්ණච්ඡායාව තුළ පිහිටන කාල පරාසයයි. ඊට පෙර සහ පසුව, චන්ද්‍ර තැටිය අඳුරුතම සෙවණැල්ලට ඇතුළු වන විටත් ඉන් පිටවන විටත් පූර්ණ ග්‍රහණයකට අර්ධ අවස්ථාද ඇතුළත් වේ. දින නියම කළ උදාහරණයක් ලෙස, 2028 දෙසැම්බර් 31 දින සිදුවන පූර්ණ චන්ද්‍රග්‍රහණයේ සම්පූර්ණත්වය මිනිත්තු 71.3ක් ලෙස දක්වා ඇත. ග්‍රහණයේ සම්පූර්ණ අනුක්‍රමය එම මධ්‍යම කාල පරාසයට වඩා දිගු බැවින්, සිදුවීමේ කොටසක් පමණක් දැකිය හැකි නිරීක්ෂකයන්ට වුවද අර්ධ අවස්ථාවක් දැකගත හැකිය.
නිරීක්ෂණයේදී අවධානය යොමු කළ යුතු දේ
පියවි ඇසින් චන්ද්‍රග්‍රහණයක් නිරීක්ෂණය කිරීම ආරක්ෂිතය; සූර්යග්‍රහණයකට මෙන් ආරක්ෂිත පෙරහන් අවශ්‍ය නොවේ. දෙනෙතියක් භාවිත කිරීමෙන් වෙනස් වන සෙවණැල්ල වඩා හොඳින් පරීක්ෂා කළ හැකි නමුත් එය අත්‍යවශ්‍ය නොවේ. සඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ස්ථානයක් තෝරාගෙන, ග්‍රහණය අතරතුර එය ඔබේ ප්‍රදේශයේ ක්ෂිතිජයට ඉහළින් තිබේදැයි පරීක්ෂා කරන්න. ග්‍රහණ නාමාවලිය ස්ථානය අනුව දෘශ්‍යතා තොරතුරු සපයන අතර, තෝරාගත් මාසයක සඳේ කලාවන් ඇතිවන වේලාවන් පරීක්ෂා කිරීමට සඳේ කලාවන් දිනදර්ශනය උපකාරී වෙයි.
උපච්ඡායා ග්‍රහණයකදී පැහැදිලි සීමාවක් බලාපොරොත්තු වෙනවාට වඩා ක්‍රමයෙන්, අසමාන ලෙස සිදුවන අඳුරු වීම නිරීක්ෂණය කරන්න. අර්ධ ග්‍රහණයකදී පූර්ණච්ඡායාවේ වක්‍ර මායිම තැටිය හරහා ගමන් කරන ආකාරය බලන්න. සම්පූර්ණත්වය අතරතුර ඇස් අඳුරට හුරු වීමට කාලය දෙන්න; සඳ ඒකාකාරව කළු වීම වෙනුවට වර්ණය සහ විස්තර රඳවාගත හැකි බව නිරීක්ෂණය කරන්න. ග්‍රහණය එක් වරක් පමණක් අහස බැලීම වෙනුවට එහි අනුක්‍රමය නිරීක්ෂණය කරන විට මෙම වෙනස්කම් වඩාත් ප්‍රයෝජනවත් වෙයි: ග්‍රහණය උපච්ඡායා, අර්ධ හෝ පූර්ණ එකක්දැයි හෙළි කරන්නේ සෙවණැල්ල සෙමින් ඉදිරියට යන ආකාරයයි.