ኣብ ስርዓተ ጸሓይ ክንደይ ወርሒታት ኣለዉ? ብዕለት ዝተኣሰረ ቁጽሪ

ሓጺር መልሲ ኣብ መዓስ ቆጸራ ከም ዝተገብረን እንታይ ከም ዝተረጋገጸ ወርሒ ከም ዝቑጸርን ይምርኮስ። ጠቓሚ ናይ ሓደ ዕለት ስእሊ እቲ ናይ 2023 ቆጸራ እዩ፤ እዚ ኣብ ዙርያ ሸሞንተ ፕላነታት ዝዞሩ 285 ዝተፈለጡ ተፈጥሮኣዊ ሳተላይታት ቆጺሩ። መብዛሕትኦም ንኣሽቱ ኣምሳል ወርሒ ምድሪ ኣይነበሩን። ካብ ንኣሽቱ ዘይስሩዓት ኣካላት ክሳብ ካብ ሜርኩሪ ዝዓበዩ ዓለማት ዝተፈላለዩ መልክዓ ምድርን ታሪኽን ኣለዎም። ስነ ፈለኽቲ ንኣሽቱ ወርሒታት ብቐጻሊ ስለ ዝረኽቡን ዘረጋግጹን፣ ዕለት ዘይተጠቕሰሉ ድምር ቀልጢፉ ኣሳሳቲ ክኸውን ይኽእል።

ናይ 2023 ቆጸራ፣ ብፕላነት

ኣብቲ ናይ 2023 ስእሊ፣ ሜርኩሪን ቬኑስን ዝተፈልጠ ወርሒ ኣይነበረንን። ምድሪ ሓንቲ፣ ማርስ ክልተ፣ ጁፒተር 95፣ ሳተርን 146፣ ዩራነስ 27፣ ኔፕቱን ድማ 14 ነበሩወን። ነዚኣቶም እንተ ደመርናዮም ድምሩ 285 ይኸውን። እቶም ዓበይቲ ፕላነታት ዳርጋ ኩሉ እቲ ቁጽሪ ይሽፍኑ፤ ጁፒተር፣ ሳተርን፣ ዩራነስን ኔፕቱንን ብሓባር 282 ዝተፈለጡ ወርሒታት ነይረን፣ እቶም ኣርባዕተ ውሽጣዊ ፕላነታት ግን ሰለስተ ጥራይ ነይረን።

እዚኣቶም ናይ ቆጸራ ቁጽርታት እዮም፣ ነፍሲ ወከፍ ፕላነት ቀዋሚ፣ ናይ መወዳእታ ቁጽሪ ወርሒታት ኣለዎ ዝብል ጥርዓን ኣይኮኑን። ትዕዝብቲ ድኹማት ኣካላት ምስ ዘርእዩ፣ ተወሳኺ ምርመራ ምስ ኣብ ምሕንጻጽ ህዋ ዝጸንዐ ምሕዋር ኣካል ዝሕግዝ፣ ወይ ደረጃ ሓደ ኣካል ዳግማይ ምስ ዝግምገም ቁጽርታት ክቕየሩ ይኽእሉ። ዝተፈላለዩ ዝርዝራት እውን ብምኽንያት ዝተፈላለየ ዕለት መቋረጺ ወይ ወርሒ ተረጋጊጹ እዩ ኢልካ ንምቁጻር ዝተጠቕሙሉ መዐቀኒታት ክፈላለዩ ይኽእሉ። ስለዚ እቲ ድምር “ኣብዚ ብዕለት ዝተኣሰረ ቆጸራ ዝተፈለጡን ዝተቖጽሩን” ኢልካ እዩ ብዝበለጸ ክርዳእ ዘለዎ፣ ኩሎም ዘለዉ ወርሒታት ዝብል ቁጽሪ ኣይኮነን።

እቲ ዘይምምጣን ኣካላዊ መብርሂ ኣለዎ። ዓበይቲ ፕላነታት ካብ ምድሪ ኣዝዮም ይዓብዩ፣ ስለዚ ብዙሓት ኣካላት ኣብ ምሕዋር ክሕዙ ይኽእሉ፤ ወጻኢ ክፍልታቶም ድማ ንኣሽቱ ወርሒታት ዝሓዘ ጉጅለታት ኣለዎም። ብዙሓት ቅርጺ ዘይስሩዕ እዩ ዘለዎም፣ ኣብ ርሑቕ ወይ ዝተዘንበወ መስመር ድማ ይጓዓዙ። ብዙሕ ወርሒታት ምህላዎም፣ ነፍሲ ወከፎም ከምታ ካብ ምድሪ እትርአ ብሩህን ክቢትን ወርሒ እዩ ማለት ኣይኮነን።

ዝዓበዩ ወርሒታት ነቲ ደረጃ ይቕይሩ

እቶም ዝዓበዩ ወርሒታት ባዕሎም ዓለማት እዮም። ጋኒሜድ ናይ ጁፒተር ወርሒ፣ ስፍሓት ዲያሜትሩ ኣስታት 5,268 ኪሎሜተር ስለ ዝኾነ ኣብ ስርዓተ ጸሓይ ዝዓበየ ወርሒ እዩ። ስፍሓት ዲያሜትር ሜርኩሪ፣ ኣስታት 4,879 ኪሎሜተር ዝኾነ፣ ካብኡ ይዓቢ። ሜርኩሪ ፕላነት እዩ፣ ጋኒሜድ ግን ሳተላይት እዩ እሞ እዚ ምንጽጻር ዘገርም ክኸውን ይኽእል፤ ንዓቐን ዝውስኖ እቲ ኣካል ባዕሉ እዩ፣ ስሙ ወይ እቲ ዝዞሮ ኣካል ኣይኮነን።

ታይታን ናይ ሳተርን ኣብ ቀረባ ይስዕብ፣ ስፍሓቱ ድማ ኣስታት 5,150 ኪሎሜተር እዩ። ብዙሕ ኣየር ዝሓዘ ኣየር ከባቢ ኣለዎ፣ ኣብ ገጹ ድማ ካብ ፈሳሲ ሃይድሮካርቦን ዝተሰርሑ ቀላያትን ባሕርታትን ኣለዉ። ጋኒሜድን ታይታንን ክልቲኦም ካብ ወርሒ ምድሪ ይዓብዩ፤ ዲያሜትር ወርሒ ምድሪ ኣስታት 3,475 ኪሎሜተር እዩ። ስለዚ ወርሒ ምድሪ ኣብ ላዕለዋይ ቦታ ናይቲ ደረጃ ኣይኮነን፣ ኣብ ለይቲ ሰማይና እኳ እንተ ተቆጻጸረትን ንኣውደ ኣዋርሕ፣ ማዕበል ባሕሪን ምርምር ህዋን ሰብ እንተ ቀረጸትን።

ዓቐን ጥራይ ምሉእ ታሪኽ ኣይነግረናን። ኢዮ ናይ ጁፒተር ካብ ወርሒ ምድሪ ንእሽቶ እዩ፣ ግን ኣዝዩ ንጡፍ እሳተ ጎመራዊ እንቅስቃሴ ኣለዎ። ኤውሮፓ እውን ንእሽቶ ዝኾነ በረድ ዝለበሰ ዓለም እዩ፣ ገጹን ውሽጣዊ ክፋሉን ድማ ኣገዳሲ ዛዕባ ስነ ፍልጠት ይገብርዎ። ጋኒሜድ ናይ ገዛእ ርእሱ ማግነጢሳዊ መስክ ኣለዎ። እዚ ኣፈላላይ ስለምንታይ “ዝዓበዩ ወርሒታት” ጠቓሚ መበገሲ እምበር ደረጃ ኣገዳስነት ስነ ፍልጠት ዘይኮነ ይገልጽ። ወርሒታትን ፕላነታትን ኣብቲ ዝሰፍሐ ስርዓት ብኸመይ ከም ዝሰማምዑ ብስእሊ ንምርኣይ፣ ተሳታፊ ካርታ ስርዓተ ጸሓይ ናይቲ መርበብ ሓደሽቲ ቦታታት ፕላነታት የርኢ።

ጁፒተርን ሳተርንን፦ ጽቕጥቅጥ ዝበሉ ስርዓታት

ኣርባዕተ ዝዓበዩ ወርሒታት ጁፒተር—ኢዮ፣ ኤውሮፓ፣ ጋኒሜድን ካሊስቶን—ብድሕሪ እቲ ኣብ 1610 ዝገበሮ ትዕዝብቲ ጋሊልዮ ጋሊለይ፣ ብሓባር ገሊላውያን ወርሒታት ተባሂሎም ይጽውዑ። ፍሉይ መንነት ክህልዎም እኹል ዓቐን ኣለዎም፤ እቲ እሳተ ጎመራዊ ገጽ ኢዮ፣ በረድ ኤውሮፓ፣ ዓቐን ጋኒሜድን ብጉድጓዳት ዝተሸፈነ መሬት ካሊስቶን፣ ኣብ ሓደ ስርዓተ ፕላነት ኣርባዕተ ኣዝዮም ዝተፈላለዩ መዝገባት ይህቡ። ኣብ ካብቲ ኣዝዩ ዝሰፍሐ ዝርዝር ዝተፈለጡ ሳተላይታት ጁፒተር ካብ ዘለዉ ውሑዳት ጥራይ እዮም።

ኣብቲ ናይ 2023 ስእሊ፣ ቁጽሪ ሳተርን ካብኡ እውን ዝለዓለ ነይሩ፣ እቲ ብቁጽሪ ዝረኸቦ ቀዳምነት ግን ኩሎም ወርሒታቱ ዓበይቲ እዮም ማለት ኣይኮነን። ብዙሕ ክፋል ናይቲ ድምር ንኣሽቱ ሳተላይታት፣ እንተላይ ምስ ቀለበታትን ጉጅለታት ወርሒታትን ዝተተሓሓዙ ኣካላት፣ ዝሓዘ እዩ። ሳተርን እውን ታይታን፣ ዓቢ ኣየር ከባቢ ዘለዎ ፍሉጥ ዓለም፣ ከምኡ ድማ ኤንሰላደስ፣ ካብ ደቡባዊ ዋልታኡ ንጥረ ነገር ብምፍንጫር ዝፍለጥ ንእሽቶ በረዳዊ ወርሒ፣ ኣለዉዎ። ቆጸራ ነፍሲ ወከፍ ዝተረጋገጸ ወርሒ ከም ሓደ መእተዊ ይቖጽር፤ ዓቐኑ፣ ንጥፈቱ ወይ ኣገዳስነቱ ስነ ፍልጠት ኣይገልጽን።

ርሑቓት ወርሒታትን ናይ ምድሪ ቀረባ ተሰናይን

ዩራነስን ኔፕቱንን ኣብቲ ዝርዝር ፕላነታት ዓሰርተታት ወርሒታት ይውስኹ፤ እዚኣቶም ገለ ዓበይቲ ወርሒታትን ብዙሓት ንኣሽቱ ሳተላይታትን ይሓውሱ። ትሪቶን ናይ ኔፕቱን ኣንጻር ኣንፈት ምዝዋር ኔፕቱን ስለ ዝዞር ፍሉይ እዩ። እዚ ዘይተለምደ መስመር ሓደ ካብቲ ስነ ፍልጠት ሰብ ትሪቶን ኣብቲ ሕጂ ዘለዎ ምሕዋር ምስ ኔፕቱን ኣብ ሓደ እዋን ካብ ዝፈጠረ ዘይኮነስ፣ ብኋላ ተማሪኹ ክኸውን እዩ ዝሓስቡሉ ምኽንያት። ዓበይቲ ወርሒታት ዩራነስ ካብ ጋኒሜድን ታይታንን ኣዝዮም ንኣሽቱ እኳ እንተኾኑ፣ ዝተፈላለዩ በረዳውን ካብ ከውሒ ዝተሰርሑን ኣካላት ይሓውሱ።

ኣብ ቆጸራ ፕላነታት ቁጽሪ ወርሒ ምድሪ ንእሽቶ እዩ፣ ግን ምስ ምድሪ ዘለዋ ርክብ ፍሉይ ቦታ ኣለዎ። ምስታ ትዞራ ፕላነት እንተ ኣነጻጺርናያ ዓባይ እያ፣ ብዕራቓ ዓይኒ ከም ብሩህን ዝርዝር ዘለዎን ኣካል ክትርአ እውን ኣብ ቀረባ እያ። እቲ ዝቕየር ቅርጺ ወርሒ ውጽኢት ጸሓይ ነቲ ካብቲ ናብ ምድሪ ዝገጥም ፍርቂ ወርሒ ዝተፈላለየ ክፋል ምብራሃ እዩ። መምርሒ ቅርጺ ወርሒ ነቲ ጂኦሜትሪ ይገልጽ፤ ኣውደ ኣዋርሕ ቅርጺ ወርሒ ድማ ብወርሒ እቲ ትኽክለኛ ሰዓታት ቅርጺ ወርሒ ይህብ።

ቆጸራ ወርሒ እንታይ ክነግረካ ይኽእል—እንታይ ድማ ኣይክእልን

ድምር ወርሒታት ሓደ ፕላነት መግለጺ ከባቢኡ ጥራይ ዘይኮነ፣ እንተላይ ናይ ትዕዝብትን ምደባን ናይ ሓደ ግዜ ስእሊ እዩ። ንኣሽቱ ርሑቓት ወርሒታት ካብ ዓበይቲ ንምርኣይ ዝኸብዱ እዮም፣ ሓድሽ ዝተረኽበ ኣካል ድማ ቀዋሚ ምሕዋር ከም ዘለዎ ንምርግጋጽ እኹል ትዕዝብቲ የድልዮ። ስለዚ ልሙድ ሰሌዳ ቁጽርታት ዕለት ክሕዝ ኣለዎ፣ ሓድሽ ቆጸራ ድማ እቶም መሰረታዊ ስርዓታት ፕላነታት ብሃንደበት ከይተቐየሩ እኳ ካብቲ ቀዳማይ ክፈላለ ይኽእል።

ንውጥን ትዕዝብቲ፣ ቁጽሪ ወርሒታት ካብ ኣብ ከባቢኻ ዘሎ ርእይቶ ወርሒ ዝወሓደ ጠቓሚ እዩ። ቅርጻ፣ ሰዓት ምውጽኣን ቦታኣን ብዕለትን ቦታን ይውሰኑ፤ ንኣብነት ሰሌዳ ወርሒ ኒው ዮርክ ሲቲ ቅርጺ ወርሒን መጠን ብርሃንን ምስ ሰዓት ምውጽኣን ምእታዋን፣ ከፍታ፣ ኣዚሙት፣ ርሕቀትን ምስ ናይ ከባቢ ኩነታት ኣየር ዘርኢ ሰማያዊ ስእልን ይህብ። ድምር ስርዓተ ጸሓይ ኣብ ሓደ ፍሉይ ቆጸራ ክንደይ ወርሒታት ከም ዝተቖጽሩ ይምልስ። ላዕሊ ምጥማት ግን ካልእ ታሪኽ ይነግር፤ ሎሚ ለይቲ ኣብ ልዕሊ ኣድማስካ ኣየነይቲ ወርሒ ኣላ።