Aý gündiz hem görünip biler, sebäbi ol özünden ýagtylyk saçmaýar: ony Gün şöhlelendirýär, ýagty ýüzi bolsa gök asmanyň garşysynda saýlanyp görünýär. Onuň gündiz asmanda bolmagy we nirä seretmelidigi esasan fazasyna baglydyr. Doly Aý, adatça, gijeki görnüşdir; birinji çärýekdäki Aý bolsa köplenç günortanlyk asmanda ýokaryda bolýar.
Her gün üçin ýeke-täk “Aý wagty” ýok. Aýyň dogýan we ýaşýan ýerli wagtlary üýtgäp durýar, bu wagtlar bolsa ýerleşýän ýeriňize bagly. Synlamak üçin amatly wagty kesgitlemekde fazasyny, ýerli gorizonty, howany we Aýyň asmandaky beýikligini göz öňünde tutuň. Sahypadaky Aý fazalarynyň senenamasynda fazalaryň takyk wagtlary görkezilýär, şäher gözlegi bolsa ýerli Aý maglumatlaryna alyp barýar.
Wagty fazasyna görä saýlaň
Fazasy wagt saýlamak üçin peýdaly ilkinji görkeziji bolup durýar, sebäbi ol Aýyň asmanda Günden näçe daş görünýändigini görkezýär. Täze Aý wagtynda Aý Günüň ugruna golaý bolýar, şonuň üçin Günüň dogýan wagtynda dogup, Günüň ýaşýan wagtynda ýaşýar. Onuň Günden ýagtylanýan tarapy esasan Ýerden ters tarapa bakýar, şonuň üçin ýagty gündiz asmanynda görmek kyn bolýar. Örän inçe orak Günüň dogmagyndan biraz öň ýa-da ýaşmagyndan soň görünmegi mümkin, ýöne ol gorizonta golaý we öçügsi bolup biler.
Birinji çärýege tarap ulalýan Aý oragy, köplenç gün ýaşandan soň günbatarda gözlemäge iň amatly bolýar. Birinji çärýek töwereginde Aý günortana golaý dogýar, gün ýaşýan wagty iň ýokary nokadyna ýetýär we ýarygije golaý ýaşýar. Şonuň üçin ol diňe gijäniň giçki sagatlarynda synlanýan asman jisim däl, eýsem günortan ýa-da agşamyň başynda synlamak üçin hem amatly nyşandyr. Ýagtylyk bilen kölegäniň arasyndaky araçäk dürbi ýa-da kiçi teleskop arkaly hem aňsat görünýär.
Ulalýan güberçek Aý günortanyň we agşamyň ep-esli böleginde asmanda bolýar, soň bolsa ýarygijeden soň ýaşýar. Doly Aý töwereginde ol Günüň ýaşýan wagtynda dogýar, bütin gije asmanda bolýar we Günüň dogýan wagtynda ýaşýar. Doly Aýdan soň kiçelýän güberçek Aý, köplenç, agşam has giç dogýar we irden hem görünýär. Soňky çärýek töwereginde ol ýarygijä golaý dogýar, Günüň dogýan wagtynda ýokaryda bolýar we günortana golaý ýaşýar. Kiçelýän Aý oragy, köplenç gündogar tarapda daňdan öň görünýär.
Bular takmynan wagtlardyr, takyk bellenen wagtlar däl. Aýyň orbitasy we ýerleşýän ýeriňiz wagtlara hem-de onuň asmandaky ýoluna täsir edýär. Atlandyrylan fazalaryň özara baglanyşygyny öwrenmek üçin sahypadaky Öwren bölüminiň makalalar sanawyndan peýdalanyň.
Aý näme üçin gök asmanda görünýär?
Aý köp günlerde gündiz gorizontdan ýokary bolýar, sebäbi onuň orbitasy Güne görä dürli orunlardan geçýär. Ol diňe garaňky wagtyň asmanynda bolmaýar. Täze Aý döwründen başga wagtlarda, gorizontdan ýokary bolan Aýyň Günden ýagtylanýan böleginiň haýsydyr bir tarapy, adatça, asman açyk bolsa görünmäge ýeterlik derejede ýagty bolýar.
Gündiz görünmek, esasan, kontrast meselesidir. Gün atmosferany ýagtylandyryp, asmany ýagty edýär; Aý bolsa ýagtylanan tegelegi şol fonuň garşysynda ýeterlik derejede ýagty görünende saýgarylýar. Güberçek ýa-da çärýek Aý, adatça, inçe oraga garanyňda gündiz görmäge has amatly nyşandyr. Inçe oragy görmek kyn bolup biler, sebäbi onuň ýagtylan meýdany kiçi we ol Günüň ugruna görä golaý ýerleşýär. Aýy gözlän wagtyňyz hiç haçan Günüň ýanyna seretmäň; ilki onuň ýerleşýän ýerini anyklaň we Günüň gözüňize düşmegine ýol bermäň.
Aýyň “gijeki asman jisimi” diýen tanyş düşünjesi, onuň diňe gijelerine dogýandygyndan däl-de, garaňkylykda has aýdyň görünýändiginden gelip çykýar. Gündizki Aýy asmanda ýokary bolanda, howa dury wagty we asmanyň haýsy bölegine seretmelidigiňizi bilýän bolsaňyz, tapmak has aňsatdyr.
Aýyň dogýan wagty näme üçin gijä galýar?
Ýer aýlanýarka, Aý öz orbitasy boýunça gündogar tarapa hereket edýär. Ýer üstündäki bir nokadyň ýene şol bir ýere gelmegi üçin Ýer ýeterlik aýlanandan soň, Aý hem asmanda ýerini üýtgedýär. Şonuň üçin Aýyň şol bir gorizont nokadyna ýetmegi üçin Ýeriň ýene biraz aýlanmagy gerek bolýar. Aýyň dogýan wagtynyň yzygiderli günleriň köpüsinde gijä galmagynyň sebäbi şudur.
Ortaça hasap bilen, Aý her gün takmynan 50 minut giç dogýar. Aýyň bir täze Aýdan beýlekisine çenli dowam edýän faza döwri takmynan 29.53 gün sürýär. Şol wagtyň içinde ol Güne görä asmany doly aýlanyp geçýär. Doly aýlawy bu döwre bölsek, Aýyň gündogara tarap ortaça günde takmynan 12 gradus süýşýändigini görýäris. Ýeriň aýlanmagy asmany sagatda takmynan 15 gradus süýşürýär, şonuň üçin bu süýşmäniň öwezini dolmak üçin takmynan 50 minut gerek bolýar.
Bu san takmynan görkeziji bolup, her gün üçin ygtybarly jaň sagady däldir. Aýyň orbitasy gyşyk we kämil tegelek däl, üstesine-de onuň ýolunyň gorizont bilen emele getirýän burçy ýerleşýän ýeriňize we möwsüme görä üýtgeýär. Şonuň netijesinde, Aýyň yzygiderli doguşlarynyň arasyndaky wagt ortaça ululykdan gysga ýa-da uzyn bolup biler. Käbir ýokary giňişliklerde bu üýtgeşiklik has-da deňölçegsiz bolup biler. 50 minut goşup hasaplamagyň deregine, ýerli doguş we ýaşýyş wagtlaryny barlaň.
Diňe sagady däl, nähili görnüş isleýändigiňizi saýlaň
Kraterleri we daglary aýdyň görmek üçin birinji ýa-da soňky çärýegiň töweregindäki günleri saýlaň. Şol wagt Aýyň gündiz we gijeki taraplarynyň araçägi — terminator — onuň ýüzünden geçýär. Pes burç bilen düşýän Gün şöhlesi şol araçäkde uzyn kölegeleri döredip, doly Aýyň has göni düşýän ýagtylygynda tekiz görünýän relýefi aýdyň görkezýär. Doly Aý ýalaňaç göz bilen haýran galdyryjydyr, ýöne Gün şöhlesi görünýän tarapa has göni düşýändigi üçin onuň ýüzündäki jikme-jiklikler az saýgarylýar.
Inçe oragy görmek üçin ulalýan fazasynda Günüň ýaşmagyndan kän wagt geçmänkä, kiçelýän fazasynda bolsa Günüň dogmagyndan öň serediň. Oraklar Günüň ugruna golaý bolansoň, olary görmek üçin wagt az bolýar; üstesine-de, olaryň gorizonta golaý pes beýikligi dumanyň, jaýlaryň ýa-da depeleriň aňsatlyk bilen örtmegine sebäp bolup biler. Gorizontyň açyk we päsgelçiliksiz bolmagy kömek edýär. Gündizki Aýy görmek üçin asmanyň has ýokary ýerinde bolýan wagtyny saýlaň; şol ýerde siziň bilen Aýyň arasynda atmosfera az bolýar.
Mysal üçin, Londonyň ýerli panelinde faza we ýagtylanma, Aýyň doguşy we ýaşýşy, beýikligi we azimuty, uzaklygy hem-de ýerli howa maglumatlary görkezilen asman görnüşi bar. Görkezijiler ýerleşýän ýeriňize görä üýtgeýär, şonuň üçin başga ýere degişli wagta daýanmagyň deregine, Aý panelleriniň sanawyndan öz şäheriňizi saýlaň.
Fazany synlamak meýilnamasyna öwüriň
Ilki bilen fazany we nähili görnüşi isleýändigiňizi saýlaň. Agşam synlamak üçin ulalýan Aý oragy ýa-da birinji çärýek amatly nyşandyr. Daňdan öň gezelenç etmek üçin kiçelýän Aý oragy ýa-da soňky çärýek amatly ýerde bolup biler. Aýyň doly tegelegini görmek isleýän bolsaňyz, meýilnamaňyzy doly Aý senesine görä düzüň, ýöne doly Aýyň takyk pursatynyň onuň iň ýokary nokatda bolýan ýa-da hatda ýerleşýän ýeriňizden görünýän wagty bolman biljekdigini ýatda saklaň.
Soňra ýerli doguş we ýaşýyş wagtlaryny barlaň we Aýyň beýikligine hem-de azimutyna serediň: beýiklik onuň gorizontdan näçe ýokarydygyny, azimut bolsa kompas boýunça haýsy ugurda ýerleşýändigini görkezýär. Howa maglumatyny barlaň we synlaýan ýeriňizdäki päsgelçilikleri göz öňünde tutuň. Täze dogan Aý uzakdaky gorizontyň golaýynda täsirli görünmegi mümkin, ýöne jaýlar, agaçlar we duman ony örtüp biler; has ýokarydaky Aýy köplenç aýdyň synlamak aňsat bolýar.
Aýma-aý senenama fazanyň senesini saýlamaga, şäher paneli bolsa şol senäni ýerli synlamak mümkinçiligine öwürmäge kömek edýär. Ilkinji seredeniňizde Aý görünmese, biraz soň ýene barlaň: ol dogup ýa-da ýaşyp barýan bolmagy, ýa-da gündizki asmanyň asla ýoklugy däl-de, diňe bulutlaryň aňyrsynda gizlenen bolmagy mümkin.