Gysga jogap hasabyň haçan geçirilendigine we nämäniň tassyklanan Aý hasaplanýandygyna baglydyr. 2023-nji ýyldaky sanaw peýdaly, senesi belli bir pursatlaýyn maglumaty berýär: onda sekiz planetanyň daşyndan aýlanýan 285 sany belli tebigy hemra hasaba alyndy. Olaryň köpüsi Ýeriň Aýynyň kiçijik nusgalary däldir. Olar ownuk, nädogry şekilli jisimlerden başlap, Merkuriýden uly dünýäler aralygynda bolup, örän dürli keşplere we taryhlara eýedir. Astronomlar täze, kiçi Aýlary tapyp, tassyklaýanlygy sebäpli, senesi görkezilmedik umumy san tiz köne maglumat bolup biler.
2023-nji ýylda planetalar boýunça san
2023-nji ýyldaky şol sanawda Merkuriý bilen Wenusyň belli Aýlary ýokdy. Ýeriň bir, Marsyň iki, Ýupiteriň 95, Saturnyň 146, Uranyň 27, Neptunyň bolsa 14 Aýy bardy. Bu sanlary goşsaňyz, jemi 285 bolýar. Onuň tas ählisi äpet planetalara degişli: Ýupiteriň, Saturnyň, Uranyň we Neptunyň bilelikde 282 sany belli Aýy, içki dört planetanyň bolsa jemi üç Aýy bardy.
Bular her planetanyň Aýlarynyň üýtgemeýän, ahyrky sany däl-de, sanaw maglumatlarydyr. Gözegçilikler öçügsi jisimleri ýüze çykaranda, soňraky barlaglar olaryň orbitasyny kesgitlände ýa-da bir jisimiň derejesi täzeden gözden geçirilende san üýtgäp biler. Dürli sanawlarda Aýyň tassyklanan hasaplanmagy üçin dürli kesiş seneleri ýa-da ölçegler hem ulanylyp bilner. Şonuň üçin bu jemi ähli bar bolan Aýlaryň sany däl-de, “şu seneli sanawda belli bolan we hasaba alnan Aýlaryň sany” diýip düşünmek dogry bolar.
Bu deňagramsyzlygyň fiziki sebäbi bar. Äpet planetalar Ýerden has köp massaly we köp sanly jisimi orbitada saklap bilýärler; olaryň daşky sebitlerinde hem kiçi Aýlaryň toparlary bar. Olaryň köpüsiniň şekili nädogry bolup, uzak ýa-da egilen ýollardan hereket edýär. Aýlaryň sanynyň köp bolmagy olaryň hemmesiniň Ýerden görünýän ýagty, tegelek Aýa meňzeýändigini aňlatmaýar.
Iň uly Aýlar ölçeg düşünjesini üýtgedýär
Iň uly Aýlaryň her biri özbaşdak bir dünýädir. Ýupiteriň Ganimedi, diametri takmynan 5,268 kilometr bolup, Gün ulgamynyň iň uly Aýydyr. Onuň diametri takmynan 4,879 kilometr bolan Merkuriýiňkiden uludyr. Bu deňeşdirme geň galdyryp biler, sebäbi Merkuriý planeta, Ganimed bolsa hemradyr; ululyk babatda möhüm zat jisimiň özüdür, onuň ady ýa-da daşyndan aýlanýan jisimi däl.
Saturnyň Titany, ini takmynan 5,150 kilometr bolup, ondan sähelçe kiçidir. Onuň galyň atmosferasy, üstünde bolsa suwuk uglewodorodlardan emele gelen köller we deňizler bar. Ganimed hem, Titan hem diametri takmynan 3,475 kilometr bolan Ýeriň Aýyndan uludyr. Şeýlelikde, gijeki asmanymyzda esasy orun tutup, senenamalaryň, gelgitleriň we adamzadyň kosmos barlaglarynyň kemala gelmegine täsir eden hem bolsa, Ýeriň hemrasy ululyk sanawynda iň ýokarkylara ýakyn däl.
Diňe ululyk hemme zady aýdyp bilmeýär. Ýupiteriň Io Aýy Ýeriň Aýyndan kiçi, ýöne wulkan işjeňligi juda güýçlüdir. Ondan hem kiçi Europa buzly dünýä bolup, üstü we içki gurluşy ony ylmy gyzyklanmanyň esasy mowzuklarynyň birine öwürýär. Ganimediň öz magnit meýdany bar. Bu tapawutlar “iň uly Aýlar” düşünjesiniň ylmy ähmiýetiň sanawy däl-de, peýdaly başlangyç nokadydygyny görkezýär. Aýlaryň we planetalaryň has giň ulgamda nähili ýerleşýändigini göz öňüne getirmek üçin, saýtyň Gün ulgamynyň interaktiw kartasynda planetalaryň häzirki ýerleşişi görkezilýär.
Ýupiter we Saturn: Aýlardan doly ulgamlar
Ýupiteriň iň uly dört Aýy — Io, Europa, Ganimed we Kallisto — Galileo Galileýiň 1610-njy ýyldaky gözegçilikleriniň hormatyna köplenç Galileý Aýlary diýlip atlandyrylýar. Olaryň her biriniň özboluşly aýratynlyklary bar: Ionynyň wulkanly üsti, Europanyň buzy, Ganimediň ululygy we Kallistonyň kraterlerden doly ýerüsti şol bir planetalar ulgamynyň örän tapawutly dört taryhyny açyp görkezýär. Olar Ýupiteriň belli hemralarynyň has uly sanawyndaky sanlyja Aýdyr.
2023-nji ýyldaky sanawda Saturnyň Aýlarynyň sany has-da köpdi, ýöne bu san taýdan öňdelik onuň Aýlarynyň ählisiniň uludygyny aňlatmaýar. Jemiň uly bölegi halka bilen baglanyşykly jisimleri we Aý toparlaryny öz içine alýan kiçi hemralardan ybarat. Saturnyň galyň atmosferaly, görnükli dünýä bolan Titany hem-de günorta polýar sebitinden materialyň atylyp çykýandygy bilen tanalýan, has kiçi buzly Aý Enselady hem bar. Sanawda her bir tassyklanan Aý bir ýazgy hökmünde hasaba alynýar; bu bolsa onuň ululygyny, işjeňligini ýa-da ylmy gyzyklanma döredýändigini görkezmeýär.
Uzakdaky Aýlar we Ýeriň ýakyn hemrasy
Uran bilen Neptun planetalaryň sanawyna onlarça Aý goşýar; olaryň arasynda birnäçe ulusy we köp sanly kiçi hemrasy bar. Neptunyň Tritony Neptunyň aýlanýan ugruna ters ugurda aýlanýandygy bilen tapawutlanýar. Bu adaty bolmadyk ýolyň bolmagy alymlaryň Tritony häzirki orbitasynda Neptun bilen bile emele gelmän, eýsem soňra Neptun tarapyndan tutulyp alnan bolmagy mümkin diýip çaklamagynyň bir sebäbidir. Uranyň esasy Aýlary Ganimedden we Titandan has kiçidir, ýöne olaryň arasynda buzly we daşly dürli jisimler bar.
Planetalar boýunça sanawda Ýeriň Aýynyň sany kän däl, ýöne onuň Ýer bilen gatnaşygy aýratyn ähmiýetlidir. Ol öz planetasy bilen deňeşdirilende uludyr we ýalaňaç göz bilen ýagty, jikme-jik görünmäge ýeterlik derejede ýakyndyr. Aýyň şekiliniň üýtgemegi, Ýerden görünýän ýarysynyň dürli böleklerini Günüň ýagtylandyrmagynyň netijesidir. Aý fazalary baradaky gollanmada bu geometriýa düşündirilýär; Aý fazalarynyň senenamasynda bolsa her aý üçin fazalaryň takyk wagtlary görkezilýär.
Aýlaryň sany nämäni aýdyp biler we nämäni aýdyp bilmez
Planetanyň Aýlarynyň umumy sany onuň daş-töweregini beýan etmek bilen bir hatarda, gözegçiligiň we toparlara bölmegiň hem pursatlaýyn netijesidir. Kiçi we uzakdaky Aýlary ýüze çykarmak ululary ýüze çykarmakdan kyn; ýaňy tapylan jisimiň durnukly orbitada hereket edýändigini kesgitlemek üçin ýeterlik gözegçilik gerek. Şonuň üçin tanyş san tablisasynda senäniň görkezilmegi möhüm, täze sanawyň bolsa planetalar ulgamlarynyň birden üýtgänligi sebäpli däl-de, başgaça bolup biljekdigini ýatdan çykarmaly däl.
Gözegçilik meýilnamasy üçin umumy san Ýeriň belli bir ýerinden Aýy synlamakdan has az peýdalydyr. Aýyň fazasy, dogýan wagty we asmandaky orny senä hem-de ýerleşýän ýeriňize baglydyr; meselem, Nýu-Ýork şäheriniň Aý panelinde faza we ýagtylanma bilen birlikde Aýyň dogýan we ýaşýan wagty, belentligi, azimuty, uzaklygy, şeýle-de ýerli howa maglumaty bilen asman görnüşi berilýär. Gün ulgamynyň sanawy belli bir sanawda näçe Aýyň hasaba alnandygyny aýdýar. Emma asmana seretseňiz, başga bir soraga jogap taparsyňyz: şu gije gözýetimiňiziň üstünde haýsy Aý bar.