Aý tutulmagy hemişe birmeňzeş tomaşa däl. Käte Aý diňe biraz garalýar; käte onuň ýüzünde garaňky egri çyzyk peýda bolýar; käte bolsa Aýyň tutuş diski gyzgylt gara reňke girýär. Tapawut Aýyň Ýeriň kölegesinden nähili geçýändigine bagly. Ýarym kölegeli, bölekleýin we doly diýen üç at Aýyň şol kölegäniň umbra diýlip atlandyrylýan iň garaňky bölegine näçeräk girýändigini görkezýär. Bu geometriýa düşünmek, aýratyn-da üýtgeşme örän pes bildirýän mahaly, bolup geçýän zady tanamagy aňsatlaşdyrýar. Aý tutulmalarynyň senelerini, kontakt wagtlaryny, dowamlylygyny we dürli ýerlerden görünýändigini bilmek üçin göni Aý tutulmalarynyň katalogyna serediň.
Ýer kölegäniň iki görnüşini döredýär
Gün nokat däl-de, giňişligi bolan ýagtylyk çeşmesidir. Şonuň üçin Ýer Gün şöhlesiniň göni düşmeýän merkezi zolagyny we Günüň diňe bir bölegi görünmeýän daşky zolagyny döredýär. Merkezi kölege umbra, has ýumşak daşky kölege bolsa ýarym kölege diýilýär. Olaryň arasyndaky araçäk geometriýa bilen kesgitlenýär: ýarym kölegedäki synçy Aýdan Günüň bir bölegini görüp biler, umbrada bolsa Ýer Günüň öňüni doly ýapar.
Aý tutulmagy diňe dolan Aý wagtynda, ýagny Ýer Gün bilen Aýyň arasynda ýerleşende bolup biler. Emma dolan Aýlaryň köpüsi Ýeriň kölegesiniň üstünden ýa-da aşagyndan geçýär, sebäbi Aýyň orbitasy Ýeriň Günüň daşyndan aýlanýan tekizligi bolan ekliptika görä 5.14 gradus gyşarandyr. Tutulma dolan Aý şol orbital tekizlikleriň kesişýän ýerine golaý bolanda ýüze çykýar. Aýyň fazalary barada gollanma Aýyň fazasynyň onuň Güne we Ýere görä ýerleşişine näme üçin baglydygyny düşündirýär; tutulmanyň görnüşi bolsa Aýyň Ýeriň kölegesinden geçýän ugruna baglydyr.
Ýarym kölegeli: giň, ýuwaş garalma
Ýarym kölegeli tutulmada Aý Ýeriň ýarym kölegesinden geçýär, ýöne umbra girmeýär. Aýyň diskiniň üstünden anyk gara araçäk geçmeýär. Onuň deregine Aýyň bir bölegi ýa-da tutuş özi göni Gün şöhlesini azrak alýar we, köplenç umbra golaý tarapynda, sähelçe kölegeli bolup görünýär. Bu täsiri, aýratyn-da wakanyň başynda ýa-da ahyrynda, Aýyň diňe kiçi bölegi ýarym kölegä düşende, aňsatlyk bilen duýman galmak bolýar.
Şonuň üçin ýarym kölegeli tutulma hakykatdan hem bolup geçýän, ölçäp bolýan deňleşme bolsa-da, ýalaňaç göz bilen täsirli görünmän biler. Ol çalt seredeniňden suratda has aýdyň görünmegi mümkin, ýöne kameranyň awtomatik ekspozisiýasy garalmanyň öwezini dolup, suratlary deňeşdirmegi kynlaşdyryp biler. Surat alýan bolsaňyz, kadrlaşdyrmany we ekspozisiýa sazlamalaryny üýtgetmän saklaň-da, tutulmadan öň ýa-da soň düşürilen surat bilen deňeşdiriň. Ýarym kölegeli tutulma Aýyň buludyň içinden geçmegi ýa-da özüniň ýagtylygyny üýtgetmegi däldir; bu Ýeriň Günüň Aýa düşýän şöhlesini bölekleýin kesmegi sebäpli döreýän ýuwaş-ýuwaşdan garalmadyr.
Mysal üçin, 20 February 2027 senesindäki ýarym kölegeli tutulma üçin ýarym kölegede bolmagyň dowamlylygy 241 minut diýlip görkezilýär. Bu uzak wagt Aýyň dört sagadyň dowamynda açyk-aýdyň garaňky görünjekdigini aňlatmaýar: kölegelenme ýuwaş-ýuwaşdan üýtgeýär, ýarym kölegäniň iň çuň bölegi onuň zordan bildirýän daşky gyrasyna garanyňda has aňsat saýgarylýar. Göni 2027-nji ýylyň fewral aýynyň senenamasy şol aý üçin Aý fazalarynyň takyk wagtlaryny görkezýär, tutulma katalogynda bolsa waka barada jikme-jiklikler bar.
Bölekleýin: garaňky egri çyzyk Aýyň ýüzünden süýşýär
Bölekleýin Aý tutulmagy Aýyň bir bölegi umbra girip, galan bölegi onuň daşynda galanda bolýar. Iň aýdyň alamat — Aýyň ýüzüne ýaýraýan, has garaňky egri bölekdir. Umbra gyrasynyň egri bolmagynyň sebäbi Ýeriň şar şekillidigidir; Aý tutulmalary synçylara kosmosdan Ýeri surata düşürýän enjamlar peýda bolmanka-da onuň şekilini tanamaga kömek edipdir.
Kölege Aýyň üstüne goýlan gaty bir zat däldir, onuň gyrasy hem doly ýiti bolmaýar. Ýeriň atmosferasyndan geçýän Gün şöhlesi araçägi ýumşadýar. Muňa garamazdan, umbranyň daşyndaky ýagty bölek bilen onuň içindäki has garaňky bölegiň arasyndaky tapawut, adatça, ýarym kölegeli tutulmanyň garalmagyndan has aýdyň görünýär. Bölekleýin tutulma wagtynda Aý ýitip gitmeýär, umbranyň daşynda galan bölegi bolsa göni Gün şöhlesi bilen ýagtylanmagyny dowam etdirýär.
Aýyň näçeräk böleginiň örtülýändigi tutulmanyň geçýän ugruna baglydyr. Umbranyň içine sähelçe girilende diňe kiçi garaňky bölek görünýär; has çuň geçişde diskiň hemmesi däl-de, köp bölegi örtülip biler. Tutulmanyň görnüşi Aýyň kölegedäki ornuna baglydyr, synçynyň wakany görüp-görmezligine däl. Ýerli gözýetim, gündiz ýagtylygy, howa we Aýyň asmandaky orny görünmegine täsir edýär. Londonyň Aý sahypasy ýaly şäher maglumat sahypasy ýerli Aý doguşyny we Aý batyşyny, beýikligini, azimutyny we howa ýagdaýyny görkezýär; bularyň ählisi asmany synlamagy meýilleşdirmäge ýardam edip biler.
Doly: Aý umbra bütinleý girýär
Doly Aý tutulmasynda Aýyň tutuş diski Ýeriň umbrasynyň içine girýär. Ýeriň atmosferasy Gün şöhlesiniň bir bölegini kölege tarap egýändigi üçin Aý görünmegini dowam etdirýär. Şol Gün şöhlesi atmosferadan geçende, gysga gök tolkun uzynlyklary gyzyl tolkun uzynlyklaryna garanyňda has güýçli ýaýraýar. Şonuň üçin Aýa ýetýän galan ýagtylyk köplenç gyzyl ýa-da mämişi reňkde bolýar, Aýyň ýüzi bolsa bu ýagtylygy Ýerdäki synçylara serpikdirýär.
“Ganly Aý” diýen meşhur söz aýratyn tutulma görnüşini ýa-da hökmany reňki däl-de, Aýyň gyzgylt bolup görünmegi mümkinçiligini aňladýar. Doly tutulma mis reňkli, kerpiç gyzyl, goýy goňur ýa-da örän garaňky görünmegi mümkin. Reňki we ýagtylygy bölekleýin Ýeriň atmosferasyndan näçe Gün şöhlesiniň geçýändigine baglydyr; dumanyň, bulutlaryň we atmosferadaky bölejikleriň hemmesi geçýän ýagtylyga täsir edip biler. Doly tutulma Aýyň ýitip gitjekdigini aňlatmaýar, ýöne kölege has garaňky ýa-da asman ýagty bolsa, ony görmek kynlaşyp biler.
Doly tutulma döwri — Aýyň bütinleý umbranyň içinde bolýan wagtydyr. Ondan öň we soň Aýyň diski iň garaňky kölege girip çykýarka, doly tutulma bölekleýin tapgyrlary hem öz içine alýar. Seneli bir mysal hökmünde, 31 December 2028 senesindäki doly Aý tutulmasynyň doly tutulma döwri 71.3 minut diýlip görkezilýär. Tutulmanyň tutuş tapgyry şol merkezi döwürden has uzaga çekýär, şonuň üçin wakanyň diňe bir bölegini görüp bilýän synçylar hem bölekleýin tapgyra gabat gelip bilerler.
Syn edeniňizde nämä üns bermeli
Aý tutulmasyna ýalaňaç göz bilen syn etmek howpsuzdyr; Gün tutulmasyndan tapawutlylykda, ýörite gorag süzgüçleri gerek däl. Binokl üýtgeýän kölegäni has ýakyndan synlamaga kömek edip biler, ýöne hökman däl. Aýy päsgelçiliksiz görüp boljak ýeri tapyň we tutulma wagtynda onuň ýerli gözýetimiňizden ýokary boljakdygyny anyklaň. Tutulma katalogynda dürli ýerlerden görünýändigi barada maglumat berilýär, Aý fazalarynyň senenamasy bolsa saýlan aýyňyzdaky fazalaryň wagtlaryny barlamaga kömek eder.
Ýarym kölegeli tutulmada aýdyň araçäk gözlemegiň ýerine, ýuwaş we birmeňzeş bolmadyk garalmaga üns beriň. Bölekleýin tutulmada umbranyň egri gyrasynyň diskiň üstünden nähili hereket edýändigine syn ediň. Doly tutulma wagtynda gözüňiziň garaňkylyga öwrenişmegine garaşyň we Aýyň birmeňzeş gara däl-de, reňkini hem-de jikme-jikliklerini saklap bilýändigine üns beriň. Bu tapawutlar asmana bir gezek seredeniňizden däl-de, tutuş tapgyra syn edeniňizden has aýdyň görünýär: tutulmanyň ýarym kölegeli, bölekleýin ýa-da doludygyny kölegäniň haýal hereketi görkezýär.