Super Aý — Aý Ýere görä has ýakyn wagty doly fazada bolmagydyr. Bu at bir wagtda bolup geçýän iki zady aňladýar: Aý doly fazada bolýar we öz orbitasynyň Ýere has ýakyn böleginde ýerleşýär. Bu Aýyň birden ulalýandygyny aňlatmaýar we ol Aý fazasynyň aýratyn görnüşi hem däldir. Aýyň fazalary gaýtalanýan bir düzgüne eýerýär; bu barada Aýyň fazalarynyň nähili döreýändigi baradaky gollanmadan okap bilersiňiz.
Bu adalga ajaýyp üýtgeşmäni wada berýär diýip düşünilmese, peýdaly bolup biler. Ýere ýakyn doly Aýyň görünýän diametri ulurak bolýar we ol has uzakdaky Aýdan ýagtyrak görünip biler, ýöne tapawut ýuwaş-ýuwaşdan ýüze çykýar. Synçynyň görýän zadyna Aýyň ýerleşişi, ýerli gözýetim, howa we kameranyň sazlamalary hem täsir edýär.
Perigeý bilen doly Aý — aýratyn wakalar
Aý Ýeriň daşyndan süýri görnüşli orbitada aýlanýar, şonuň üçin onuň aralygy üýtgäp durýar. Orbitadaky iň ýakyn nokada perigeý, iň uzak nokada bolsa apogeý diýilýär. Adaty aralyklar perigeýde takmynan 363,300 kilometre, apogeýde 405,500 kilometre deňdir; Ýer bilen Aýyň arasyndaky ortaça aralyk 384,400 kilometre deňdir. Bu aralyklar Ýeriň merkezinden Aýyň merkezine çenli ölçenýär, ýer üstünden Aýyň ýüzüne çenli däl.
Doly Aý bolsa fazadyr: Aýyň Ýere bakýan tarapy Günden diýen ýaly doly ýagtylanýar. Doly faza her 29.53059 günden bir gezek gaýtalanýar, Aý bolsa ýyldyzlara görä Ýeriň daşyndan 27.32166 günde aýlanýar. Bu döwürleriň tapawutly bolandygy sebäpli, doly Aý her gezek orbitanyň şol bir ýerinde ýüze çykmaýar. Käte ol perigeýe has ýakyn, käte bolsa has uzak bolýar.
Şonuň üçin her doly Aýyň awtomatik ýagdaýda super Aý däldigi düşnüklidir. Aýyň aralygy saýlanan kesgitlemä laýyk gelmegi üçin bu iki waka biri-birine ýeterlik ýakyn wagtda bolmaly. Mysal üçin, 24 December 2026 senesindäki doly Aýyň aralygy 356,927 kilometre deň diýlip görkezilýär; bu saýtyň super Aý üçin kesgitlän çägine girýär. Şu berk seneli mysaldan soňky seneleri görmek üçin Aý fazalarynyň senenamasyna serediň.
Ol näçe ulurak we ýagtyrak bolýar?
Aralyk görünýän ölçegi perspektiwanyň üsti bilen üýtgedýär. Ýakyndaky jisim görüş meýdanyňyzda şol bir jisimiň uzakdan görünýäninden has köp ýer tutýar. Perigeý we apogeý üçin adaty aralyklary ulanyp hasaplanyňda, Aýyň perigeýdäki görünýän diametri apogeýdäkiden takmynan 12% uludyr. Onuň görünýän diskiniň meýdany takmynan 24% uludyr. Bu deňeşdirmeler her bir doly Aý jübütiniň arasyndaky tapawudy däl-de, adaty orbital aralyklaryň çetki nokatlaryny görkezýär.
Ýere ýakyn doly Aýyň has ýagty görünmeginiň fiziki sebäbi hem bar: Aýdan serpigen Gün şöhlesi Ýere ýetýänçä has uly meýdana ýaýraýar, şonuň üçin aralyk artdygyça onuň az bölegi ýeriň belli bir bölegine düşýär. Ýeriň üstüniň ýagtylanyşyndaky we synlaýyş şertlerindäki üýtgeşmeleri hasaba almaýan ýönekeýleşdirilen deňeşdirmede ýagtylyk aralygyň kwadratyna ters proporsional üýtgeýär. Bu ýerde ulanylýan 360,000 kilometrlik çäkde doly Aýyň diametri 384,400 kilometrlik ortaça aralykdaky Aýyňkydan takmynan 7% giň we alýan ýagtylygy takmynan 14% köp bolardy.
Bu sanlar Aýyň ýalaňaç göz bilen 7% ulurak görünjekdigini kepillendirmeýär. Göni deňeşdirmezden super Aý bilen adaty doly Aýyň arasyndaky tapawudy görmek kyn bolup biler. Uzyn fokus aralygy bolan obýektiw, ýakyndaky öňdäki jisim ýa-da oýlanyşykly kadrlama suratda Aýy has täsirli görkezip biler. Kameranyň dürli sazlamalary bilen düşürilen suratlar Aýyň asmanda näçe ulurak görünendigine ygtybarly delil däldir.
Super Aýyň kesgitlemeleri näme üçin tapawutlanýar?
Super Aý — meşhur adalga, ýöne ol ähli ýerde birmeňzeş kesgitlemesi ulanylýan resmi astronomik kategoriýa däldir. Käbir düşündirişlerde perigeýe ýakyn doly Aýa üns berilýär; beýlekiler belli bir aralyk çägini belleýär ýa-da ýakynlygy Aýyň orbital aralyklarynyň belli bir bölegi hökmünde kesgitleýär. Şonuň üçin dürli senenamalar we makalalar Aýyň hakyky ýerleşişi barada jedelleşmän, dürli doly Aýlary super Aý diýip atlandyryp bilerler. Olar diňe dürli düzgünleri ulanýan bolmagy mümkin.
Yzygiderlilik üçin bu saýtda super Aý Ýeriň merkezinden 360,000 kilometrden az aralykda ýerleşýän doly Aý hökmünde kesgitlenýär. Bu anyk we deňeşdirilende berk çäkdir: perigeýdäki adaty aralyk takmynan 363,300 kilometre deň, şonuň üçin perigeýiň golaýyndaky her bir doly Aý bu kesgitlemä laýyk gelmeýär. Saýtyň şuňa laýyk kesgitlemesine görä, mikro Aý Ýerden 405,000 kilometrden uzakda ýerleşýän doly Aýdyr.
Şonuň üçin ulanylýan atdan Aýyň hakyky aralygy barada bilmek has peýdalydyr. Beýanatlary deňeşdireniňizde, olaryň doly Aý barada aýdýandygyna, aralygyň nähili ölçelýändigine we haýsy çägiň ulanylýandygyna göz ýetiriň. Hasyl Aýy ýa-da Awçy Aýy ýaly adaty doly Aý atlary aralygy däl-de, başga bir atlandyryş däbini aňladýar; bu aýratyn tema barada doly Aý atlary baradaky gollanmany okaň.
Super Aý Aý tutulmasy däldir
Super Aý tutulma döretmeýär. Bularyň ikisi hem Günüň, Ýeriň we Aýyň ýerleşiş geometriýasy bilen baglanyşykly, ýöne tutulma üçin goşmaça şert gerek: Aý Ýeriň kölegesinden geçmeli. Aýyň orbitasy Ýeriň Günüň daşyndaky orbitasynyň tekizligine görä takmynan 5.14 gradus gyşarýar, şonuň üçin doly Aýlaryň köpüsi şol kölegeden ýokarda ýa-da aşakda geçýär. Diňe orbital kesişmeleriň golaýynda ýerleşişler deňleşende Aý tutulmasy bolup biler.
Gerekli deňleşme ýüze çyksa, Ýere ýakyn doly Aý tutulma bilen gabat gelip biler, ýöne ýakynlygyň özi ýeterlik däldir. Edil şonuň ýaly, aralyga esaslanýan kesgitleme boýunça tutulma hem Aýy awtomatik ýagdaýda super Aýa öwürmeýär. Aý tutulmalarynyň yzarlaýjysy Aýy synlamagyň başga bir sebäbi bolan tutulma wakalaryny yzarlaýar.
Syn edeniňizde nämä üns bermeli
Aý gözýetimiň golaýynda bolanda köplenç adatdan daşary uly görünýär. Aý illýuziýasy diýlip atlandyrylýan bu tanyş täsir Aýyň agşamyň dowamynda ep-esli ýakynlaşandygyny aňlatmaýar. Onuň orbitasy sebäpli ýüze çykýan görünýän ölçeg üýtgemesi hakyky, ýöne gözýetim täsiri başga bir kabul ediş hadysasydyr. Syn etmegiň ýönekeý usuly — kiçijik bir jisimi eliňizi uzadyp tutup, dürli wagtlarda Aýyň görünýän giňligini deňeşdirmek; diňe ýatkeşlige daýanyp ölçeg barada netije çykarmakdan gaça duruň.
Netijeli deňeşdirme üçin bir ýerden, şol bir obýektiw we şol bir kadrlama bilen düşürilen iki doly Aýyň suratyna serediň ýa-da anyk ölçeg görkezijisi bolan bir yzygiderliligi deňeşdiriň. Maksadyňyz Aý diskiniň öz ölçegini kesgitlemek bolsa, deňeşdirmede gözýetimi we öňdäki jisimleri ulanmaň. Atmosferadaky ümür pesde duran Aýy mämişi ýa-da gyzyl reňkde görkezip biler, ýöne bu reňk Aýyň ýakynlygyndan däl-de, ýagtylygyň has köp howa gatlagyndan geçmeginden döreýär.
Iň esasly garaşylýan zat — Aýyň hakyky aralygy bilen kesgitlenýän we synlaýyş şertleriniň täsirini ýetirýän, görünýän ölçegdäki hem ýagtylykdaky ujypsyz üýtgeşiklikdir. Diňe ada bil baglaman, aralygy bilmek super Aýyň nämedigine düşünmegi aňsatlaşdyrýar hem-de orbital geometriýany suratlaryň we duýgy kabul edişiniň ulaldyp görkezýän täsirlerinden tapawutlandyrmaga kömek edýär.