Кыска җавап исәп кайчан ясалганына һәм нәрсәне расланган иярчен дип санавына бәйле. Дата күрсәтелгән файдалы бер мәгълүмат — 2023 елгы исәп: анда сигез планета тирәсендә әйләнүче 285 билгеле табигый иярчен теркәлгән. Аларның күбесе Җир Айының кечкенә күчермәләре түгел. Алар кечкенә, тәртипсез формадагы объектлардан алып, Меркурийдан зуррак дөньяларга кадәр төрле; пейзажлары да, тарихлары да бер-берсенекенә охшамый. Астрономнар кечкенә иярченнәрне эзләүләрен һәм раслауларын дәвам иткәнгә, датасыз гомуми сан тиздән мәгънәсен югалтырга мөмкин.
2023 елгы саннар: һәр планета буенча
2023 елгы исәп буенча, Меркурий белән Венераның билгеле иярченнәре булмаган. Җирнең бер, Марсның ике, Юпитерның 95, Сатурнның 146, Уранның 27 һәм Нептунның 14 иярчене булган. Бу саннарны кушкач, 285 килеп чыга. Аларның диярлек барысы да гигант планеталарга туры килә: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептунның бергә 282 билгеле иярчене булган, ә эчке дүрт планетаның — өчәү.
Бу саннар — инвентаризация нәтиҗәләре; алар һәр планетаның иярченнәр саны үзгәрмәс һәм соңгы сан дигәнне аңлатмый. Күзәтүләр тонык объектларны ачыклаганда, өстәмә тикшеренүләр аларның орбитасын билгеләгәндә яки объектның статусы яңадан каралганда сан үзгәрергә мөмкин. Төрле исемлекләрдә соңгы исәп даталары яки иярченне расланган дип санау критерийлары да төрле булырга мөмкин. Шуңа күрә бу санны барлык булган иярченнәр саны түгел, ә «шушы датага карата инвентаризациядә билгеле һәм исәпкә алынган иярченнәр» дип аңлау дөресрәк.
Бу тигезсезлекнең физик аңлатмасы бар. Гигант планеталар Җирдән күпкә массиврак, шуңа күрә орбиталарында күп объектларны саклый ала; аларның ерак өлкәләрендә дә кечкенә иярченнәр күп. Аларның күбесе тәртипсез формада һәм ерак яки авыш орбиталар буйлап хәрәкәт итә. Иярченнәрнең күп булуы аларның һәркайсы Җирдән күренгән якты, түгәрәк Айга охшаган дигән сүз түгел.
Иң зур иярченнәр масштабны үзгәртә
Иң зур иярченнәр — үзләре аерым дөньялар. Юпитерның Ганимеды — Кояш системасындагы иң зур иярчен, диаметры якынча 5,268 километр. Ул диаметры якынча 4,879 километр булган Меркурийдан зуррак. Бу чагыштыру гаҗәпләндерергә мөмкин: Меркурий — планета, ә Ганимед — иярчен. Әмма зурлыкны тәннең үзе билгели, аның исеме яки нәрсә тирәсендә әйләнүе түгел.
Сатурнның Титаны зурлыгы буенча икенче урында, диаметры якынча 5,150 километр. Аның калын атмосферасы, өслегендә сыек углеводородлардан торган күлләре һәм диңгезләре бар. Ганимед белән Титан икесе дә диаметры якынча 3,475 километр булган Җир Айыннан зуррак. Димәк, төнге күгебездә өстенлек итүенә, календарьларга, диңгез күтәрелешләренә һәм кешелекнең космосны өйрәнүенә йогынты ясавына карамастан, Җир Айы зурлык рейтингында беренче урыннарга якын түгел.
Зурлык кына бөтен тарихны сөйләми. Юпитерның Иосы Җир Айыннан кечерәк, әмма вулкан активлыгы гаять көчле. Аннан кечерәк Европа — өслеге һәм эчке төзелеше зур фәнни кызыксыну уята торган бозлы дөнья. Ганимедның үз магнит кыры бар. Бу аермалар «иң зур иярченнәр» исемлеген фәнни әһәмият рейтингын түгел, ә файдалы башлангыч ноктаны гына күрсәтүен аңлата. Иярченнәрнең һәм планеталарның киңрәк системага ничек урнашуын күз алдына китерү өчен, сайттагы Кояш системасының интерактив картасын карагыз: анда планеталарның хәзерге урыннары күрсәтелә.
Юпитер һәм Сатурн: иярченнәре күп системалар
Юпитерның иң зур дүрт иярчене — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто — еш кына Галилей Галилейның 1610 елгы күзәтүләре хөрмәтенә Галилей иярченнәре дип атала. Аларның һәркайсы аерым дөнья булып танырлык зур: Ионың вулканлы өслеге, Европаның бозы, Ганимедның зурлыгы һәм Каллистоның кратерлар белән чуарланган җире бер үк планета системасының дүрт төрле тарихын күрсәтә. Алар Юпитерның билгеле иярченнәренең күпкә зуррак исемлегендәге аз санлы гына объектлар.
2023 елгы исәптә Сатурнның иярченнәре тагын да күбрәк булган, ләкин сан ягыннан өстенлек аның барлык иярченнәре дә зур дигәнне аңлатмый. Гомуми санның зур өлешен кечкенә иярченнәр тәшкил итә, шул исәптән боҗралар белән бәйле объектлар һәм иярченнәр төркемнәре дә. Сатурнның шулай ук калын атмосфералы күренекле дөньясы Титаны һәм көньяк поляр өлкәсеннән матдә атылып чыгуы белән билгеле булган кечерәк бозлы иярчене Энцелад бар. Исәптә һәр расланган иярчен аерым бер юл булып санала; бу исә аның зурлыгын, активлыгын яки фәнни кызыксыну тудыру дәрәҗәсен күрсәтми.
Ерак иярченнәр һәм Җирнең якын юлдашы
Уран белән Нептун планеталар иярченнәре исемлегенә дистәләгән иярчен өсти; алар арасында берничә зуррак һәм күп кенә кечкенә иярчен бар. Нептунның Тритоны Нептун әйләнгән юнәлешкә каршы юнәлештә әйләнүе белән үзенчәлекле. Бу гадәти булмаган орбита — галимнәрнең Тритон Нептун белән бергә хәзерге орбитасында барлыкка килмәгән, ә соңрак планета тарафыннан тотып алынган булырга мөмкин дип уйлавының бер сәбәбе. Уранның зур иярченнәре Ганимед белән Титаннан күпкә кечерәк, әмма алар арасында төрле бозлы һәм ташлы җисемнәр бар.
Планеталар буенча исәптә Җир Айының өлеше зур түгел, ләкин аның Җир белән бәйләнеше аеруча күренекле. Ул үз планетасы белән чагыштырганда зур, ә күзгә ачык күренеп, өслек детальләрен шәйләрлек дәрәҗәдә Җиргә якын. Ай фазаларының үзгәрүе Кояш яктысының Айның Җиргә караган ягының төрле өлешләренә төшүеннән барлыкка килә. Ай фазалары турында белешмәлек бу геометрияне аңлата; Ай фазалары календаре айлар буенча фазаларның төгәл вакытын күрсәтә.
Иярченнәрне санау нәрсә сөйли ала — һәм нәрсә турында сөйли алмый
Планетаның иярченнәре саны аның тирә-ягын тасвирлау гына түгел, ә күзәтүләр һәм классификация торышының да бер мизгелдәге күренеше. Кечкенә һәм ерак иярченнәрне ачыклау зурларын ачыклауга караганда авыррак; яңа күренгән объектның тотрыклы орбита буйлап хәрәкәт итүен раслау өчен дә җитәрлек күзәтүләр кирәк. Шуңа күрә таныш саннар таблицасында дата күрсәтелергә тиеш, ә яңа инвентаризациядәге аерма планета системаларының кинәт үзгәрүен аңлатмый.
Күзәтүләрне планлаштырганда, иярченнәрнең гомуми санына караганда, Айның сезнең урындагы хәле файдалырак. Аның фазасы, чыгу вакыты һәм күктәге урыны датага һәм күзәтү урынына бәйле; мәсәлән, Нью-Йоркның Ай панели фаза һәм яктыртылу дәрәҗәсен, шулай ук Айның чыгу һәм бату вакытларын, биеклеген, азимутын, ераклыгын, җирле һава торышы белән күк күренешен күрсәтә. Кояш системасы буенча исәп билгеле бер инвентаризациядә ничә иярчен саналганына җавап бирә. Ә өскә караганда бөтенләй башка җавап табасыз: бүген кич офык өстендә кайсысы тора?