Ай тотылуы һәрвакыт бертөрле тамаша түгел. Кайчак Ай бераз гына тоныклана; кайчак аның өслегендә караңгы кәкре сызык барлыкка килә; ә кайчак Айның бөтен дискы тонык кызыл төскә керә. Аерма Айның Җир күләгәсен ничек кичүенә бәйле. Өч төрнең — ярымкүләгәле, өлешчә һәм тулы тотылуның — атамалары Айның шул күләгәнең умбра дип аталган иң караңгы өлешенә никадәр керүен тасвирлый. Бу геометрияне аңлау нәрсә булганын танырга ярдәм итә, бигрәк тә үзгәрешләр сизелер-сизелмәс булганда. Тотылу даталарын, күләгәгә керү һәм чыгу вакытларын, дәвамлылыгын һәм урыннар буенча күренүчәнлеген белү өчен, даими яңартылып торучы Ай тотылулары каталогын карагыз.
Җир ике төрле күләгә төшердэг
Кояш — нокта түгел, ә зурлыгы булган яктылык чыганагы. Шуңа күрә Җир үзәк өлкәдә кояш нурларын тулысынча каплый, ә тышкы өлкәдә Кояшның бер өлешен генә каплый. Үзәк күләгә умбра дип атала; тышкы, йомшаграк күләгә — ярымкүләгә. Алар арасындагы чик геометриягә бәйле: ярымкүләгәдә Айдагы күзәтүче Кояшның бер өлешен әле дә күрер иде, ә умбрада Җир Кояшны тулысынча каплар иде.
Ай тотылуы тулы Ай фазасында гына була ала, чөнки бу вакытта Җир Кояш белән Ай арасында урнаша. Әмма күпчелек тулы Айлар Җир күләгәсеннән өстә яки аста үтә, чөнки Ай орбитасы эклиптикага — Җирнең Кояш тирәли орбитасы яссылыгына — карата 5.14 градуска авышкан. Тотылу тулы Ай орбита яссылыклары кисешкән урынга якын булганда була. Ай фазалары турында белешмәлек Ай фазасының аның Кояш һәм Җиргә карата торышына бәйле булуын аңлата; ә тотылуның төре Айның Җир күләгәсе аша нинди юлдан узуына бәйле.
Ярымкүләгәле тотылу: сизелер-сизелмәс, киң таралган тоныклану
Ярымкүләгәле тотылу вакытында Ай Җирнең ярымкүләгәсе аша үтә, ләкин умбрага керми. Ай дискы буйлап ачык күренә торган караңгы чик узмый. Аның урынына Айның бер өлеше яки бөтен дискы кояш нурларын бераз кимрәк ала һәм, еш кына умбрага якынрак ягында, аз гына күләгәләнгәндәй күренә. Бу күренешне җиңел генә сизмәскә мөмкин, бигрәк тә вакыйга башында яки ахырында, Айның кечкенә өлеше генә ярымкүләгәдә булганда.
Шуңа күрә ярымкүләгәле тотылу чын һәм үлчәп була торган төгәлләнеш булса да, коралсыз күзгә бик тәэсирле булып күренмәскә мөмкин. Ул тиз генә карап алуга караганда фотода ачыграк күренергә мөмкин, ләкин камераның автоматик экспозициясе тоныклануны компенсацияләп, рәсемнәрне чагыштыруны кыенлаштыра ала. Фото төшерсәгез, кадрны һәм экспозиция көйләнмәләрен үзгәртмәгез, аннары аларны тотылуга кадәр яки аннан соң төшерелгән рәсем белән чагыштырыгыз. Ярымкүләгәле тотылу Айның болыт аша узуы яки үз яктылыгын үзгәртүе түгел; бу — Җирнең Кояшны Айдан өлешчә каплавы нәтиҗәсендә кояш нурларының әкренләп кимүе.
Мәсәлән, 2027 елның 20 февралендәге ярымкүләгәле тотылу өчен ярымкүләгәдә булу вакыты 241 минут дип күрсәтелә. Бу озын вакыт Ай дүрт сәгать буе ачык караңгыланып торачак дигәнне аңлатмый: күләгә әкренләп үзгәрә, һәм ярымкүләгәнең иң тирән өлешен сизү аның тышкы, тонык чигенә караганда җиңелрәк. 2027 елның феврале календаре шул ай өчен Ай фазаларының төгәл вакытларын күрсәтә, ә тотылулар каталогында вакыйга турында тулырак мәгълүмат бар.
Өлешчә тотылу: караңгы кәкре сызык Ай өстеннән узганда
Өлешчә Ай тотылуы Айның бер өлеше умбрага кереп, калган өлеше аннан тышта калганда була. Иң ачык билге — Ай өслегендә үсә барган, ачык күренә торган караңгы кәкре өлкә. Умбра чиге кәкре, чөнки Җир шар рәвешендә; Ай тотылулары күзәтүчеләргә Җирнең бу формасын космик аппаратлар Җирне галәмнән фотога төшерә башлаганчы ук танырга ярдәм иткән.
Күләгә Ай өстенә куелган каты җисем түгел, һәм аның чиге бөтенләй үткен булмый. Җир атмосферасы аша узган кояш нурлары бу чикне йомшарта. Шулай да, умбрадан тыштагы якты өлеш белән аның эчендәге тоныграк өлеш арасындагы аерма гадәттә ярымкүләгәле тотылудагы тоныклануга караганда күпкә яхшырак күренә. Өлешчә тотылу вакытында Ай юкка чыкмый, ә умбрадан тышта калган өлеше туры кояш нурлары белән яктыртылуын дәвам итә.
Айның күпме өлеше каплануы тотылу юлына бәйле. Умбрага аз гына керү Айда кечкенә караңгы уем калдыра; тирәнрәк керү дискның бөтенесен түгел, күп өлешен капларга мөмкин. Төрне билгеләгәндә Айның күләгәдәге урыны исәпкә алына, ә күзәтүченең вакыйганы күрә алу-алмавы түгел. Җирле офык, көн яктысы, һава торышы һәм Айның күктәге урыны күренүчәнлеккә тәэсир итә. Лондон өчен Ай бите кебек шәһәрләр панеле Ай чыгу һәм бату вакытларын, биеклеген, азимутын һәм һава торышын күрсәтә, бу күкне күзәтүне гомуми планлаштыруда ярдәм итә ала.
Тулы тотылу: Ай умбрага тулысынча керә
Тулы Ай тотылуы вакытында Айның бөтен дискы Җир умбрасына керә. Җир атмосферасы кояш нурларының бер өлешен күләгәгә бөгеп юнәлткәнгә, Ай әле дә күренеп тора. Бу нурлар атмосфера аша узганда, зәңгәр төстәге кыска дулкынлы нурлар кызыл нурларга караганда көчлерәк тарала. Шуңа күрә Айга җиткән нурлар еш кына кызыл яки кызгылт сары төстә була, ә Ай өслеге бу яктылыкны Җирдәге күзәтүчеләргә чагылдыра.
«Канлы Ай» дигән популяр гыйбарә шушы мөмкин булган кызгылт төскә карый, ул тотылуның аерым төрен аңлатмый һәм төстәшнең нәкъ шулай булачагына гарантия бирми. Тулы тотылу бакыр төсле, кирпеч-кызыл, карасу көрән яки бик караңгы булып күренергә мөмкин. Төс һәм яктылык өлешчә Җир атмосферасы аша фильтрланып узган кояш нурларының күләменә бәйле; атмосферадагы томан, болытлар һәм кисәкчекләр узган яктылыкка тәэсир итә ала. Тулы тотылу Ай бөтенләй юкка чыга дигән сүз түгел, әмма күләгә аеруча караңгы яки күк якты булганда аны күрү кыенлашырга мөмкин.
Тулы фаза — Айның бөтен дискы умбра эчендә булган вакыт аралыгы. Аңа кадәр һәм аннан соң, Ай иң караңгы күләгәгә кергәндә һәм аннан чыкканда, тулы тотылуда өлешчә фазалар да була. Датасы күрсәтелгән мисал итеп, 2028 елның 31 декабрендәге тулы Ай тотылуы өчен тулы фаза 71.3 минут дип күрсәтелә. Тотылуның тулы эзлеклелеге бу үзәк вакыт аралыгыннан озаграк дәвам итә, шуңа күрә вакыйганың бер өлешен генә күрә алган күзәтүчеләр дә өлешчә фазасын тотып алырга мөмкин.
Күзәткәндә нәрсәгә игътибар итәргә
Ай тотылуын коралсыз күз белән карау куркынычсыз; Кояш тотылуыннан аермалы буларак, саклагыч фильтрлар кирәкми. Бинокль күләгәнең үзгәрүен яхшырак күрергә ярдәм итә ала, ләкин аны куллану мәҗбүри түгел. Айны ачык күреп була торган урын табыгыз һәм вакыйга вакытында аның сезнең җирле офык өстендә булачагын тикшерегез. Тотылулар каталогында урын буенча күренүчәнлек турында мәгълүмат бар, ә Ай фазалары календаре сайланган ай өчен фазалар вакытын тикшерергә ярдәм итә.
Ярымкүләгәле тотылу вакытында ачык чик көтмичә, әкрен һәм тигез булмаган тоныклануны эзләгез. Өлешчә тотылуда умбраның кәкре чиге диск буйлап ничек хәрәкәт итүен күзәтегез. Тулы фаза вакытында күзләрегез караңгылыкка күнексен һәм Айның бертөрле кара булып китмичә, төсен һәм детальләрен саклап калуын күрегез. Бу аермалар күккә бер генә тапкыр карауга караганда, вакыйганың барышын күзәткәндә яхшырак аңлашыла: тотылуның ярымкүләгәле, өлешчә яки тулы булуын күләгәнең әкренләп күчүе күрсәтә.