’n Dun sekelmaan laag aan die aandhemel kan ’n groot verandering in die Islamitiese kalender aandui: die begin van Ramadan, die aanbreek van Eid al-Fitr of die begin van nog ’n maanmaand. Maar die sekelmaan is nie bloot ’n hemelse datumstempel wat almal op Aarde gelyktydig kan lees nie. Of dit sigbaar is, hang af van die Maan se posisie, die waarnemer se ligging, atmosferiese toestande en die reëls wat ’n gemeenskap volg.
Die Islamitiese kalender, ook die Hijri-kalender genoem, het 12 maanmaande. Anders as kalenders wat maande in pas met die seisoene hou, voeg dit nie gereeld ’n ekstra maand in om met die sonjaar by te hou nie. Twee afsonderlike idees bepaal dus die datums: die sekelmaan help om die maand vas te stel, terwyl die korter maanjaar die maande deur die seisoene laat beweeg. Sterrekunde verklaar die onderliggende ritme, maar godsdienstige en administratiewe gebruike bepaal hoe dié ritme ’n kalender word.
Nuwemaan is nie die eerste sigbare sekelmaan nie
In sterrekunde is nuwemaan die oomblik van konjunksie, wanneer die Son en Maan, soos van die Aarde af gesien, dieselfde ekliptiese lengtegraad het. Omstreeks hierdie belyning wys die verligte halfrond van die Maan meestal van ons af weg. Die Maan verskyn ook naby die Son aan die hemel, wat dit uiters moeilik of onmoontlik maak om sy smal verligte rand te onderskei.
Die sekelmaan waarmee ’n Islamitiese maand begin, is ’n ander verskynsel: die jong, wassende Maan wat ná konjunksie sigbaar word en gewoonlik ná sonsondergang in die westelike hemel gesoek word. Hierdie sekelmaan word algemeen die hilal genoem. Konjunksie is ’n berekende oomblik wat wêreldwyd dieselfde is; die sigbaarheid van die sekelmaan is ’n plaaslike waarnemingstoestand wat daarna ontwikkel.
Hierdie onderskeid is belangrik wanneer jy ’n maanfasekalender met presiese nuwemaan-tye lees. ’n Aangeduide nuwemaan-tyd beteken nie dat ’n sekelmaan daardie aand sigbaar sal wees nie, en bepaal op sigself ook nie die eerste dag van ’n godsdienstige maand nie. Die gemiddelde tyd tussen opeenvolgende astronomiese nuwemane is 29.53059 dae. Kalendermaande moet uit heel dae bestaan, dus het Islamitiese maande 29 of 30 dae eerder as ’n breukdeel van ’n dag.
Waarom sommige jong sekelmane moeiliker sigbaar is
Die tyd sedert konjunksie, wat dikwels die Maan se ouderdom genoem word, vertel net ’n deel van die verhaal oor sigbaarheid. Namate die Maan ooswaarts relatief tot die Son beweeg, word ’n groter deel van sy sonverligte gesig sigbaar en neem die skynbare afstand tussen hulle toe. Maar die waarnemer moet ook die sekelmaan duidelik genoeg bo die horison kan sien terwyl die aandhemel donkerder word.
Die hoek van die Maan se baan met die horison maak ’n groot verskil. By een geleentheid kan ’n sekelmaan relatief hoog bo die sonsondergangspunt lê, maar by ’n ander byna teen die horison wees. Breedtegraad en seisoen verander hierdie geometrie. Twee sekelmane van soortgelyke ouderdom kan dus baie verskillende waarnemingsuitdagings bied, nog voordat wolke in die prentjie kom.
Daar is ook ’n wedloop tussen die kwynende skemering en die Maan se ondergang. Net ná sonsondergang kan die lug te helder wees; later kan die sekelmaan in wasigheid verdwyn of ondergaan. Die tyd tussen sonsondergang en maanondergang is nuttig, maar waarborg nie sigbaarheid nie. Stof, humiditeit, dun wolke, atmosferiese helderheid en die waarnemer se ervaring speel alles ’n rol. Daar is geen enkele drempel vir die Maan se ouderdom wat ’n waarneming met die blote oog oral waarborg nie.
’n Aandgrens en verskillende begindatums
Vir godsdienstige gebruike begin ’n Islamitiese datum met sonsondergang, nie om middernag nie. Die aand waarop die eerste dag van Ramadan begin, kom dus voor daardie dag se vas van dagbreek tot sonsondergang. Net so het ’n aankondiging ná ’n waarneming van die sekelmaan in die aand betrekking op ’n dag wat volgens dié sonsonderganggebaseerde berekening reeds begin het, al verander die burgerlike kalender eers middernag van datum.
In ’n algemeen gevolgde waarnemingspraktyk soek waarnemers ná sonsondergang op die 29ste dag van die maand wat eindig na die nuwe sekelmaan. As ’n aanvaarde waarneming die nuwe maand bevestig, begin dit daardie aand. Indien nie, word die maand wat eindig tot 30 dae voltooi. Die presiese vereistes vir die aanvaarding van getuienis en die toepassing van hierdie reël verskil tussen owerhede.
Gemeenskappe kan ook verskil oor watter geografiese gebied se waarneming tel. Sommige gebruik plaaslike of streekswaarnemings; ander aanvaar ’n waarneming van verder weg volgens hul vasgestelde reëls. Hulle kan ook verskil oor optiese hulpmiddels of die rol van berekeninge. Verskillende begindatums beteken dus nie noodwendig dat iemand die Maan verkeerd bereken het nie. Die groepe kan verskillende standaarde toepas op verskillende waarnemingstoestande.
Waarom Ramadan deur die seisoene beweeg
Die seisoenale verskuiwing volg direk uit die kalender se rekenkunde. Volgens die gemiddelde maansiklus is 12 × 29.53059 gelyk aan 354.36708 dae. Werklike Islamitiese kalenderjare bevat 354 of 355 heel dae, afhangend van die volgorde van hul maande en die kalendermetode. Hoe dit ook al sy, hulle is korter as ’n sonjaar, wat ongeveer 365¼ dae lank is.
Die verskil is sowat 11 dae per sonjaar. Gevolglik begin Ramadan gewoonlik met elke volgende voorkoms ongeveer 10 of 11 dae vroeër op die Gregoriaanse kalender. Oor ongeveer 33 sonjare beweeg dit deur die volle seisoensiklus. Die patroon is geleidelik, nie ’n skielike sprong nie: op ’n Ramadan wat in die somer val, volg ’n Ramadan wat effens vroeër in die sonkalender val.
Die rede is dat daar geen seisoenale aanpassing deur die invoeging van ’n maand is nie. Lunisolêre kalenders voeg in sekere jare ’n ekstra maand by om hul maande naby bepaalde seisoene te hou; die Islamitiese godsdienstige kalender doen dit nie. Sy maande bly eerder aan die Maan gekoppel.
Dit het ’n geografiese gevolg. Wanneer Ramadan in die somer van die Noordelike Halfrond val, val dit in die winter van die Suidelike Halfrond. Dieselfde maand kan dus lang dagvaste in een streek en korter dagvaste in ’n ander behels. ’n Maanmaand het ’n vaste plek in die kalender se volgorde, nie ’n permanente seisoen nie.
Waarnemingskalenders en berekende kalenders
Die uitdrukking “Islamitiese kalender” kan verwys na verskeie maniere om datums binne dieselfde struktuur van 12 maande toe te ken. Waarnemingsbenaderings berus op aanvaarde waarnemings van die sekelmaan. Ander benaderings gebruik astronomiese berekeninge, soms om te voorspel of ’n sekelmaan sigbaar behoort te wees en soms om ’n bepaalde reël toe te pas wat konjunksie, sonsondergang of maanondergang betrek. Hierdie metodes is nie almal dieselfde nie.
’n Tabulêre Islamitiese kalender volg ’n ander benadering: dit gebruik ’n rekenkundige patroon van maandlengtes en skrikkeldae, eerder as om elke maand deur ’n nuwe waarneming te bepaal. Sulke kalenders is nuttig vir datumomskakeling en historiese navorsing, maar ’n omgeskakelde datum is nie outomaties die datum wat ’n bepaalde gemeenskap waargeneem het nie. Historiese rekords kan ook onsekerheid bevat oor die ligging of gebruiklike metode.
Berekeninge en waarnemings hoef nie as teenoorgesteldes beskou te word nie. Astronomiese berekeninge kan bepaal waar die Maan behoort te wees en help om ’n gerapporteerde waarneming te beoordeel. Die godsdienstige vraag is watter getuienis ’n owerheid as voldoende aanvaar om ’n maand te begin.
Daarom beantwoord ’n Hijri-datum in ’n kalenderprogram, ’n voorspelde sigbaarheidskaart en ’n aankondiging deur ’n gemeenskap verwante maar afsonderlike vrae. Bepaal, voordat jy hulle vergelyk, of elkeen ’n rekenkundige omskakeling, ’n astronomiese maatstaf of ’n aanvaarde waarneming weergee.
Beplan ’n waarneming van die sekelmaan sonder om te veel te beweer
Begin by die waarnemingsplek, nie by ’n algemene fase-ikoon nie. Gebruik die stadsoektog vir ’n plaaslike Maan-kontrolepaneel om maanondergang, hoogte, asimut en die uitsig op die hemel met plaaslike weerstoestande na te gaan. Dit help met praktiese vrae: in watter rigting moet jy kyk, is die Maan bo die horison en kan toestande die sig belemmer? Dit is nie ’n amptelike uitspraak oor die sigbaarheid van die sekelmaan nie.
Die Maan-kontrolepaneel vir Londen verskaf byvoorbeeld hierdie plaaslike kykbesonderhede vir Londen. Moenie aanvaar dat die geometrie daarvan ook vir ’n verafgeleë stad geld nie. ’n Goeie waarnemingsplek het ’n onbelemmerde westelike horison, sonder nabygeleë geboue of heuwels wat die lae hemel verberg. Wag totdat die Son heeltemal onder is voordat jy begin soek, en moet nooit ’n verkyker of teleskoop na die Son rig nie.
As jy meer wil weet oor waarom die verligte vorm verander, verduidelik die gids oor Maanfases die siklus. Teken jou ligging, waarnemingstyd, lugtoestande en of jy optiese hulpmiddels gebruik het aan wanneer jy ’n waarneming rapporteer. Hierdie besonderhede maak die waarneming betekenisvoller as ’n foto sonder konteks.
Laastens moet jy persoonlike hemelkyk van die vasstelling van ’n godsdienstige datum onderskei. ’n Mislukte poging bewys slegs dat jy die sekelmaan onder daardie toestande nie gesien het nie. ’n Moontlike waarneming moet steeds volgens die betrokke gemeenskap se prosedures beoordeel word. Volg die aankondiging van die owerheid of gemeenskap wie se kalender jy volg om die begin van ’n vas of fees te bepaal.