আমি সদায় চন্দ্ৰৰ একেটা ফালেই কিয় দেখোঁ

কেইবাটাও নিশা ধৰি চন্দ্ৰলৈ চাই থাকিলে তাৰ চিনাকি দাগবোৰ একে ঠাইতে থকা যেন লাগে। চন্দ্ৰৰ বহল ক’লা সমভূমিবোৰৰ একেটা ফালেই পৃথিৱীৰ মুখামুখি হৈ থাকে, যাৰ ফলত চন্দ্ৰই ঘূৰ্ণন নকৰে যেন লাগিব পাৰে। কিন্তু চন্দ্ৰই ঘূৰে: পৃথিৱীক এবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰাৰ প্ৰতিবাৰতে ই নিজৰ অক্ষৰ চাৰিওফালে এবাৰ ঘূৰে। জোৱাৰীয় আবদ্ধতা বুলি কোৱা এই সমন্বয়ৰ বাবেই আমি পাল পাতি প্ৰতিটো ফাল দেখাৰ সলনি প্ৰায় একেটা অৰ্ধগোলক দেখোঁ।

বিপৰীত অৰ্ধগোলকটোক প্ৰায়ে দূৰৱৰ্তী ফাল বুলি কোৱা হয়। ই স্থায়ীভাৱে আন্ধাৰত নাথাকে। চন্দ্ৰৰ চক্ৰৰ বিভিন্ন সময়ত সূৰ্যৰ পোহৰ চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ অধিকাংশ ঠাইতে পৰে, যদিও কিছুমান গভীৰ মেৰু অঞ্চলৰ গহ্বৰ চিৰদিনৰ বাবে ছাঁত থাকে। চন্দ্ৰৰ কক্ষপথৰ জ্যামিতি, ইয়াৰ ঘূৰ্ণন আৰু সামান্য আপাত দোলনে আমি কি দেখোঁ সেয়া ব্যাখ্যা কৰাত সহায় কৰে।

এটা ঘূৰ্ণন, এটা কক্ষপথ

দূৰৱৰ্তী তৰাৰ তুলনাত চন্দ্ৰই এটা ঘূৰ্ণন সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ 27.32166 দিন সময় লয়, আৰু পৃথিৱীক এবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈও 27.32166 দিন সময় লয়। এই দুয়োটা সময় একে হোৱাৰ বাবে একেটা সাধাৰণ ফাল আমাৰ গ্ৰহৰ দিশে থাকে। চন্দ্ৰই যদি একেবাৰেই ঘূৰ্ণন নকৰিলেহেঁতেন, তেন্তে কক্ষপথত ইয়াৰ অৱস্থান সলনি হোৱাৰ লগে লগে বিভিন্ন দ্ৰাঘিমাংশ আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ হ’লহেঁতেন। তাৰ সলনি ই কক্ষপথত আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে নিৰন্তৰ ঘূৰে আৰু কক্ষপথৰ গতিৰ সৈতে খাপ ৰাখে।

ইয়াৰ এটা চিনাকি তুলনা হ’ল কাৰোবাৰ ফালে মুখ কৰি তেওঁৰ চাৰিওফালে খোজ কাঢ়ি যোৱা। এপাক সম্পূৰ্ণ কৰোঁতে আপুনি এবাৰ ঘূৰিব লাগিব, যদিও আপোনাক চাই থকা ব্যক্তিজনে গোটেই সময়ছোৱাত আপোনাৰ মূৰৰ একেটা ফালেই দেখে। চন্দ্ৰৰ ঘূৰ্ণন লক্ষ্য কৰাটো সহজ নহয়, কিয়নো পৃথিৱীত এনে কোনো চিনাকি অৱস্থান নাই যাৰ সহায়ত ৰাতিৰ পৰা ৰাতিলৈ ইয়াৰ ঘূৰ্ণন সহজে ধৰিব পাৰি।

27.32166 দিনৰ ঘূৰ্ণনকাল এটা পূৰ্ণিমাৰ পৰা পৰৱৰ্তী পূৰ্ণিমালৈ হোৱা সময় নহয়। সেই কলাচক্ৰৰ সময় 29.53059 দিন, কাৰণ চন্দ্ৰই পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰি থকাৰ সময়তে পৃথিৱী-চন্দ্ৰ ব্যৱস্থাটোৱেও সূৰ্যক প্ৰদক্ষিণ কৰে। এটা প্ৰদক্ষিণ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পাছত সূৰ্য আৰু পৃথিৱীৰ সৈতে আগৰ একেটা সজ্জালৈ উভতি আহিবলৈ চন্দ্ৰই অলপ বেছি দূৰ যাব লাগে। চন্দ্ৰৰ কলাৰ নিৰ্দেশিকাই সূৰ্য-পৃথিৱী-চন্দ্ৰৰ এই সলনি হোৱা কোণবোৰে আমি দেখা কলাবোৰ কেনেকৈ সৃষ্টি কৰে সেয়া ব্যাখ্যা কৰে।

জোৱাৰীয় বলে চন্দ্ৰৰ গতি কেনেকৈ সমন্বিত কৰিলে

জোৱাৰীয় আবদ্ধতা হৈছে সময়ৰ লগে লগে ঘূৰ্ণনশীল বস্তু এটাৰ ওপৰত মাধ্যাকৰ্ষণৰ প্ৰভাৱৰ ফল। পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণে চন্দ্ৰৰ পৃথিৱীৰ ওচৰৰ ফালটোত দূৰৱৰ্তী ফালতকৈ অধিক জোৰেৰে টানে। এই পাৰ্থক্যৰ ফলত চন্দ্ৰটো সামান্য দীঘল হয় আৰু জোৱাৰীয় বিকৃতিৰ সৃষ্টি হয়। চন্দ্ৰৰ ঘূৰ্ণন আৰু কক্ষপথৰ গতিৰ মাজত সমন্বয় নথকা সময়ত এই বিকৃতিটো পৃথিৱী-চন্দ্ৰৰ দিশৰ সৈতে নিখুঁতভাৱে একে শাৰীত নাছিল। ইয়াৰ ফলত হোৱা মাধ্যাকৰ্ষণীয় টৰ্কে চন্দ্ৰৰ ঘূৰ্ণন সলনি কৰিছিল, আৰু আভ্যন্তৰীণ ঘৰ্ষণে ঘূৰ্ণন শক্তি অপচয় কৰিছিল।

সময়ৰ লগে লগে এই প্ৰভাৱবোৰে চন্দ্ৰৰ ঘূৰ্ণন লেহেমীয়া কৰিলে, যেতিয়ালৈকে এটা ঘূৰ্ণনৰ সময় এটা প্ৰদক্ষিণৰ সময়ৰ সমান নহ’ল। এই সমন্বিত অৱস্থাত জোৱাৰীয় বিকৃতিটো পৃথিৱীৰ সৈতে প্ৰায় একে শাৰীত থাকে, ফলত ঘূৰ্ণন সলনি কৰা পুনৰাবৃত্ত টৰ্ক বহুত কমি যায়। জোৱাৰীয় আবদ্ধতা কোনো বিশেষ বল নহয়, যিয়ে এটা ফালক স্থিৰ কৰি ৰাখে; ই ঘূৰ্ণন, মাধ্যাকৰ্ষণ আৰু শক্তি হেৰুৱাৰ এক সুস্থিৰ ফল।

পৃথিৱী-চন্দ্ৰ ব্যৱস্থাত জোৱাৰীয় প্ৰভাৱ এতিয়াও গুৰুত্বপূৰ্ণ। জোৱাৰীয় পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফলত ব্যৱস্থাটোৰ মাজেৰে কৌণিক ভৰবেগৰ আদান-প্ৰদান হয় আৰু চন্দ্ৰ প্ৰতি বছৰে প্ৰায় 3.8 চে.মি.কৈ পৃথিৱীৰ পৰা আঁতৰি গৈ আছে। এটা পৰ্যবেক্ষণতে এই নিৰ্দিষ্ট গতি দেখা নাযায়, কিন্তু ই চন্দ্ৰৰ আবদ্ধ ঘূৰ্ণনক কক্ষপথ আৰু ঘূৰ্ণনৰ মাজত চলি থকা আদান-প্ৰদানৰ সৈতে সংযোগ কৰে।

দূৰৱৰ্তী ফালটো আন্ধাৰৰ ফাল নহয়

দূৰৱৰ্তী ফালটো হৈছে কেৱল পৃথিৱীৰ পৰা বিপৰীত দিশলৈ মুখ কৰা অৰ্ধগোলক। চন্দ্ৰই আমাৰ গ্ৰহক প্ৰদক্ষিণ কৰাৰ সময়ত এই ফালতো সূৰ্যৰ পোহৰ পৰে, ঠিক ওচৰৰ ফালটোৰ দৰেই। পূৰ্ণিমাৰ সময়ত ওচৰৰ ফালটো পোহৰিত হয় আৰু দূৰৱৰ্তী ফালটো বেছিভাগেই সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশলৈ থাকে; অমাৱস্যাৰ সময়ত দূৰৱৰ্তী ফালটো পোহৰিত হয় আৰু ওচৰৰ ফালটো বেছিভাগেই আন্ধাৰত থাকে। চন্দ্ৰই নিজৰ কলাৰ মাজেৰে আগবাঢ়িলে এই চক্ৰটো ওলোটা হয়।

কিন্তু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা মনত ৰাখিব লাগিব: চন্দ্ৰৰ প্ৰতিটো স্থানতে পোহৰ আৰু আন্ধাৰ পাল পাতি নাহে। মেৰুৰ ওচৰত সূৰ্য দিগন্তৰ ওপৰত সদায় নিচেই কম উচ্চতাত থাকে। কিছুমান গভীৰ গহ্বৰৰ তলভাগ ইয়াৰ প্ৰাচীৰে ইমানেই ঢাকি ৰাখে যে তাত সূৰ্যৰ পোহৰ কেতিয়াও নপৰে, আৰু ফলত স্থায়ীভাৱে ছাঁ পৰা অঞ্চলৰ সৃষ্টি হয়। এই ব্যতিক্ৰমী স্থানবোৰ স্থানীয় ভূখণ্ড আৰু সূৰ্যৰ কম উচ্চতাৰ ফল, দূৰৱৰ্তী ফালে থকাৰ ফল নহয়।

সেয়ে “চন্দ্ৰৰ আন্ধাৰ ফাল” কথাষাৰে বিভ্ৰান্ত কৰিব পাৰে। ইয়াক অনানুষ্ঠানিকভাৱে দূৰৱৰ্তী ফাল বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব পাৰে, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এনে এটা অৰ্ধগোলক নহয় য’ত কেতিয়াও সূৰ্যৰ পোহৰ নপৰে। চক্ৰটোৰ মাজেৰে কলাৰ তাৰিখ আৰু সময় কেনেকৈ সলনি হয় জানিবলৈ মাহে-মাহে চন্দ্ৰকলাৰ কেলেণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰক।

সামান্য দোলনে পৃষ্ঠৰ অধিক অংশ দেখুৱায়

সময়ৰ লগে লগে পৃথিৱীৰ পৰা চন্দ্ৰৰ ঠিক আধা অংশ দেখা নাযায়। চন্দ্ৰৰ কক্ষপথ সামান্য উপবৃত্তাকাৰ, সেয়ে ইয়াৰ কক্ষীয় গতি সলনি হয়: পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰ চাপিলে ই বেছি বেগেৰে আৰু দূৰত থাকিলে লেহেমেৰে চলে। ইয়াৰ ঘূৰ্ণনৰ হাৰ প্ৰায় স্থিৰ থাকে, সেয়ে কক্ষীয় গতিৰ এই পৰিৱৰ্তনে চন্দ্ৰটোক কাষে কাষে অলপ দুলি থকা যেন দেখুৱায়। এই আপাত গতিক দ্ৰাঘিমাংশীয় লিব্ৰেচন বোলা হয়।

অক্ষাংশীয় লিব্ৰেচনৰ কাৰণ বেলেগ। চন্দ্ৰৰ ঘূৰ্ণন অক্ষ ক্ৰান্তিবৃত্তৰ প্ৰতি 1.54 ডিগ্ৰী হেলনীয়া, আৰু ইয়াৰ কক্ষপথ ক্ৰান্তিবৃত্তৰ প্ৰতি 5.14 ডিগ্ৰী হেলনীয়া। এই কোণ দুটাৰ মিলিত প্ৰভাৱত কক্ষপথৰ বিভিন্ন অৱস্থাত পৰ্যবেক্ষকে চন্দ্ৰৰ উত্তৰ বা দক্ষিণ মেৰুৰ ওপৰেৰে অলপ বেছি দূৰলৈ চাব পাৰে। চন্দ্ৰৰ দূৰত্ব আৰু পৃথিৱীত পৰ্যবেক্ষকৰ অৱস্থানেও দৃশ্যটো সামান্য সলনি কৰে।

লিব্ৰেচনে গোটেই দূৰৱৰ্তী ফালটো একেলগে উন্মুক্ত নকৰে। সময়ৰ লগে লগে ই পৰ্যবেক্ষকক দৃশ্যমান সীমাৰ কাষেৰে অলপ জুমি চাবলৈ দিয়ে। মুঠতে, কোনো এটা সময়ত চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ প্ৰায় 59 শতাংশ পৃথিৱীৰ পৰা দেখা যাব পাৰে, যদিও একেটা মুহূৰ্তত প্ৰায় আধাতকৈ বেছি দেখা নাযায়। এই লাহে লাহে উন্মোচন হোৱাৰ বাবেই চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ বিস্তৃত মানচিত্ৰবোৰ সাধাৰণ দৃশ্যত কেন্দ্ৰত দেখা ফালটোৰ সিপাৰলৈও বিস্তৃত।

পৃথিৱীৰ পৰা কি লক্ষ্য কৰিব

এই প্ৰভাৱটো লক্ষ্য কৰাৰ এটা উপযোগী উপায় হ’ল বিভিন্ন তাৰিখত চন্দ্ৰৰ কিনাৰৰ ওচৰৰ চিনাকি বৈশিষ্ট্য এটাৰ তুলনা কৰা। লিব্ৰেচনে দৃশ্যমান সীমাৰ অৱস্থান সলনি কৰে, সেয়ে কিনাৰৰ ওচৰৰ কোনো গহ্বৰ বা ক’লা সমভূমি এদিন আন দিনতকৈ বেছি উন্মুক্ত যেন লাগিব পাৰে। দূৰবীণ বা বাইন’কুলাৰ নোহোৱাকৈ এই পৰিৱৰ্তন সূক্ষ্ম, আৰু আকাশত চন্দ্ৰৰ সলনি হোৱা অভিমুখেও তুলনা কৰাটো কঠিন কৰি তুলিব পাৰে। একেটা বৈশিষ্ট্য মনত ৰাখি একে ধৰণৰ কলাৰ সময়ত তোলা দৃশ্যৰ তুলনা কৰক।

দৃশ্যটো আপুনি পৃথিৱীৰ ক’ত আছে তাৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে, আৰু কেতিয়া চাইছে তাৰ ওপৰতো। চহৰভিত্তিক চন্দ্ৰ ডেশ্বব’ৰ্ডে স্থানীয় কলা আৰু পোহৰৰ পৰিমাণ, চন্দ্ৰোদয় আৰু চন্দ্ৰাস্ত, উচ্চতা আৰু দিশ, দূৰত্ব, লগতে স্থানীয় বতৰৰ সৈতে আকাশৰ দৃশ্য দেখুৱায়। পৰিকল্পনাৰ বাবে চন্দ্ৰ চোৱাৰ উত্তম সময়ৰ নিৰ্দেশিকাই কলা আৰু স্থানীয় পৰিস্থিতিয়ে দিগন্তৰ ওপৰত চন্দ্ৰ কেতিয়া থাকে সেয়া কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে ব্যাখ্যা কৰে। চন্দ্ৰৰ সমন্বিত ঘূৰ্ণনে বুজায় কিয় ইয়াৰ চিনাকি ফালটো আমাৰ ফালে থাকে; লিব্ৰেচনে ধৈৰ্যশীল পৰ্যবেক্ষকক তাৰ ঠিক সিপাৰে থকা অংশৰ সলনি হৈ থকা আভাস দিয়ে।