Mä urt'a phaxsix walja sutinïspawa, ukat inglés arunakan juk'amp uñt'atanakaxa janiw taqi chiqan apnaqaskiti. Lobo Phaxsi, Khunu Phaxsi ukat Laq'u Phaxsi sutixa sapa kuti pachan sarnaqäwipampi jan ukax animalanakan luräwipampi chikt'ayatawa, Yapu apthapiwi Phaxsix juk'amp chiqapa pacha-calendario amuyuniwa. Ukanakan sarnaqäwinakapaxa uñjañanaka, saräwinaka ukat qhipa kutinakan yatiyatäwinakan mayacht'äwipawa; janiw Phaxsiru sutichañatak mä oficial sistema sapakïkiti.
Mä amtañjama qhanañchäwixa janiw sapa kuti chiqapa qalltäwipa uñacht'aykiti, ukatwa uka mayjt'äwixa wakiskiri. Yaqhipa sutinakaxa walja amuyt'äwinakaniwa, ukat mä ayllu jan ukax almanacampi chikt'ata sutixa janiw uka pachpa suyu taypin jakiri taqi jaqinakar uñacht'aykaspati. Sutinakaru cultura uñacht'ayirinaka uñjañaxa, janiw astronomía kasta uñacht'ayirinaka uñjañakïkiti, ukhamatwa kunaymanïtapaxa juk'ampi amuyt'kaña.
Mä Phaxsi, walja sutichañ saräwinaka
Phaxsinakan mayjt'äwipaxa mä suma kuti saraski, ukampis calendario phaxsinakaxa janiw ukhamäkiti. Urt'a phaxsix niya 29.53059 urunakatwa wasitat uñstani, ukatwa urupaxa sapa phaxsita mayjt'i. Ukhamasti pachpa phaxsi uñstawixa pachaparu uñtasita sutimpi, calendario phaxsiru uñtasita sutimpi, religión jan ukax cultura uñacht'äwimpi, jan ukax jaqinakaxa anqan kunsa uñjapki ukaru chikt'ata markan sutimpi uñt'ayasispa.
Inglés arut qillqat sutinakan tantachäwinakapaxa walja qalltäwinakat sutinaka apthapi, ukat sapa phaxsiru mä suti churasaw suma sarayäwirjam uñacht'ayi. Uka uñacht'äwixa yanapt'kaspawa, ukampis kunayman saräwinakaxa juk'ampi kikpa uñstayaspa. Sutinakaxa ayllunakata aylluru mayj mayjäspawa, ukat pachpa sutixa kunayman qhanañchäwinakanïspawa. Pacharu uñtasitanakaxa kawkïr chiqansa ukarjamawa: mä inti jalanta taypin chhijchhiña uñacht'äwinakaxa yaqha taypin jallupacha uñacht'äwinakapampi pachpankiwa.
Urt'a phaxsinakan sutinakapa guía ukaxa Colonial Americana, Celtic, China, Hindu, Japón, Islámica, Ojibwe ukat Cree saräwinakana phaxsiru phaxsiru sutinaka uñacht'ayi. Walja sutichañ sistemanaka mayacht'ata uñjañaxa, inglés arunakan uñt'at lista ukaxa walja amuyt'äwinakat mä cultura uñjañakïtap amtañataki yanapt'i, janiw taqi jaqinakan apnaqat phaxsi-calendario ukäkiti.
Lobo Phaxsi: jan chiqapa qalltäwini thayapacha suti
Inglés arunakan sutinakan listapanxa Lobo Phaxsi sutiwa enero phaxsina urt'a phaxsita juk'ampi apnaqasi. Uka uñt'at qhanañchäwixa thayapachan awullirinakan ist'asitapampiwa sutxa chikt'ayi. Uka amuyuxa pacharu uñtasita sarnaqäwirjamaxa atiniskañawa: thayapachan arumanakapaxa jaya urunakaniwa, ukat walja alaya suyunakanxa lobonakaxa uñjkaya animalanakawa. Ukampis kusiskañ qhanañchäwixa janiw mä chiqapa nayra qalltäwi uñacht'aykiti, ni uka pachpa sutjam apnaqiri sapa aylluxa kikpa amuyatap uñacht'aykiti.
Urt'a phaxsix janiw lobonakar awullarayi. Awullañaxa aruskipäwi kasta luräwiwa, ukat animalanakan sarnaqäwipaxa janiw phaxsin mayjt'äwiparjam apnaqatäkiti, kunjamtï uka sutixa amuyt'ayaspa ukhama. Uka sutixa juk'ampi jaqinakan pacharu uñt'ayañjamawa: lunar calendario taypin wasitat purini uka pacha, thayapachampi chikt'ata ist'äwinaka jan ukax sarnaqäwinakampi mayachañataki amtañawa.
Akaxa phaxsinakan sutinakapata amuyt'añataki wali aski thakhiwa. Nayra arunakatsa jichha qhanañchäwir puriñaxa jan sum qillqt'atäkchisa, jaqinakaxa kunsa uñjapxäna, axsarapxäna, kusisipxäna jan ukax amtañ munapxäna ukwa yatiyaspa. Lobo Phaxsiru cultura sutjam uñjañaxa, ciencia uñt'ayäwi jan uñjañaxa, uka sutin wali askïtap imañataki yanapt'i, folklore ukxa animalanakan sarnaqäwipata mä amuyu uñstayasa jan tukuyañataki.
Khunu ukat Laq'u Phaxsinakaxa pachan mayjt'äwipa uñacht'ayi
Khunu Phaxsix febrero phaxsiru ukat alaya hemisferion yaqhip chiqanakan sinti khununtataparu chikt'ayatawa. Aka sutixa pachaparu suyt'äwi uñacht'ayi, janiw nayraqat yatiyäwikiti: Khunu Phaxsixa suma qhanani, junt'u aruman uñstaspa, ukat sutipaxa mä markan pachapa tuqita janiw kunsa sañ munkiti. Walja phaxsinakan sutinakapjamaxa, nayra pachapa ukat culturapa taypin uñjataxa juk'ampi yatiyiriwa.
Laq'u Phaxsix marzo phaxsiru chikt'ayatawa. Mä uñt'at qhanañchäwixa laq'unakaxa uraqi chullurkipan uñstapki ukwa sañ muni; yaqha qhanañchäwixa pachan mayjt'äwipan uñacht'äwinakampi, laq'unakampi manq'asiri jamach'inakan waña uraqinakar kutt'anitapampi chikt'ayi. Ukanakaxa amuyt'ayiri qhanañchäwinakawa, ukampis jan mä sapaki chiqapa qalltäwi ukham uñacht'ayañaw wakisi. Mä sutixa walja qhanañchäwinak katuqaspa, kutin kutin yatiyata ukat mayjt'ayata ukhama.
Khunut laq'unakar puriñaxa, alaya junt'u-thaya suyunakan thayapachata juyphipacharu sarnaqäwjamaxa amuyt'kañawa. Ukampis janiw taqi uraqiru wakt'iri pachan saräwikiti. Sur hemisferionxa marzo phaxsixa awtipachawa, ukat sapa chiqana pachanakapa, junt'u-thaya uñacht'äwinakapa ukat calendariopaxa kuna phaxsi amuyt'äwinakasa wakiskiri ukarjamawa. Mä suyu taypinsa suti amuyuxa juk'ampi chimpüspawa, janiw urt'a phaxsin arumapan pachapa chiqap uñacht'aykiti.
Yapu apthapiwi Phaxsixa calendario tuqita qhanañchatawa
Yapu apthapiwi Phaxsix juk'ampi pacharu jan ukax pachan uñacht'äwiparu amtañjam sutinakat mayjawa. Sitio ukan qhanañchäwiparjamaxa, septiembre equinoccio ukaru juk'ampi jak'ankiri urt'a phaxsiwa. Uka sutixa yapu apthapiñ irnaqäwimpi chikt'atawa sasaw sapa kuti qhanañchasi: uka pachanxa urt'a phaxsinakaxa sapa arumaru inti jalantat niya pachpa horanakan mistupxi, ukat urupaxa tukuyaskipan yaqha qhana churapxi. Uka qhanan chiqapa horapa ukat askïtapaxa kawkhankatasa ukat kuna urusa ukarjamawa, ukampis phaxsin qhanapa ukat aruman irnaqäwipa mayachäwixa uka sutiru wiñay munañjama tukuyi.
Yapu apthapiwi Phaxsix janiw sapa kuti septiembre phaxsina urt'a phaxsikipunïkiti. Yaqha urt'a phaxsix septiembre equinoccio ukaru juk'ampi jak'ankchi ukhaxa, uka phaxsiwa aka qhanañchäwiparjam sutxa katuqi. Uka sutixa janiw taqi chiqan mä yapu achuxa apthapiñatak wakicht'atäxi sañ munkiti. Astronomía uñacht'äwi mä calendario pachapampi mayachi, ukampis yapu apthapiñan wakiskir amuyupaxa suyu ukat yapuchäwi saräwirjamawa mayjäna.
Phaxsinakan mayjt'äwinakan calendario ukaxa machaq phaxsi, nayrïri cuarto, urt'a ukat qhipa cuarto phaxsinakan chiqapa horanakapa sapa phaxsina uñacht'ayi. Uka horanaka sapa chiqan pachapampi mayachañaxa kunatsa mä sutini urt'a phaxsix sapa chiqan mayj urun uñjasispa, ukat kunatsa sutipakix janiw kawkhantï jakaskta ukana Phaxsix kuna horasa mistu uk yatiykiti uka amuyañataki yanapt'i.
Sutinakaxa amtañataki apnaqaña, janiw uñjañatak nayraqat yatiyäwikiti
Mä sutixa kunapachas uñjañ amtañataki yanapt'istaspa, ukampis janiw Phaxsix horizonte patankani ukxa, kunja altosa uñjasini ukxa, ni qinayanakaxa imantani ukxa yatiykistaspati. Ukanakaxa ururu ukat kawkhankatasa ukarjamawa. Mä sapa urun yurïwipata jan ukax nayra urut yatxatañatakixa, yurïwi phaxsi thaqhawi ukaxa 1900 ukjat 2100 ukjakama urunakataki Phaxsin mayjt'äwipa, qhanapa ukat phaxsin marap uñacht'ayi. Sapa chiqan alaxpacha tuqita yatiyäwinakatakixa, London phaxsi tablero ukaxa jichha mayjt'äwipa ukat qhanapa, phaxsi mistuwipa ukat chhaqtawipa, alturapa ukat azimuthopa, jayankatap ukat sapa chiqan pachampi alaxpacha uñacht'äwipa ukat pachan yatiyäwip uñacht'ayi.
Fotógrafo jaqinakasa familiyanakasa nayra saräwina mä sutipa uñjañ arumapatak wakichäwjam apnaqapxaspawa, ukat sutir atinisiñat sipansa chiqapa sapa chiqan alaxpachan kunjamätapsa uñakipapxaspawa. Urt'a phaxsin urupasa mistuwipasa zona horaria ukarjam sapa chiqan calendario urunakapan mayj mayjäspawa, ukat qhana Phaxsix qhana alaxpachan uñjasiskasinxa juk'ampi ch'amaka warawaranak imantaspa. Sutixa jaqinakan sarnaqäwipa churistu; calendario ukat sapa chiqan uñjäwixa wakiskir yatiyäwinaka churistu.
Sarnaqäwi, chiqapa ukat uñjañanakan uka mayachäwipawa urt'a phaxsinakan sutinakapaxa qalltäwipata jiskht'äwinak utjkchisa kunatsa wali askïskaki ukxa qhanañchi. Lobo, Khunu ukat Laq'u sutixa jaqinakan wasitat puriri pachanakaru churat amuyunakapwa uñacht'ayi. Yapu apthapiwi Phaxsix yaparusa septiembre equinoccio ukarus mä chiqapa mayacht'äwi uñt'ayaraki. Janiw ukanakaxa Phaxsin muytañap mayjt'aykiti, ukampis sapa maynita pachan sarnaqäwipa kunayman amuyañampi mayachañataki yanapt'i.