Jayp’un alay tuqinkir jan sinti qhan k’uchu phaxsix Islam markana calendariox mayjt’añ qalltatap uñacht’ayaspa: Ramadan qallta, Eid al-Fitr puriniwi jan ukax yaqha phaxsi pachan qallta. Ukampis k’uchu phaxsix janiw uraqpachan taqinis mä kikpaki uñjapki uka alaxpachana urut uñacht’ayirjamäkiti. Uñjasiñapax Phaxsin kawkhankatapa, uñjir jaqin kawkhankatapa, alaxpachana kunjamätapa ukat comunidadan kunayman kamachinakaparjamaw amuyasi.
Islam markana calendario, Hijri calendario sutimp uñt’ata, 12 phaxsi pachaniwa. Phaxsi pachanakax mara pachanakamp chikachasiñapatakix yaqha phaxsi yapxatapki uka calendarior uñtasit janiwa. Ukhamasti, sutinakapax pä amuyumpiw uñstayata: k’uchu phaxsix phaxsi pachan qalltañap uñacht’ayi, ukat juk’amp jisk’a phaxsi marax uka phaxsinak mara pachanak taypin sarnaqayi. Astronomíax uka sarnaqäwina qalltapa qhanstaykchi, religión ukat administración tuqina luräwinakaw kunjamatsa calendariox uka sarnaqäwit uñstayatäni uk amtapxi.
Machaq phaxsix janiw nayr uñjkay k’uchu phaxsäkiti
Astronomía tuqinxa, machaq phaxsi ukax tantachasiwina janïr uñjkañ amtapawa; uka pachanxa, Uraqit uñjasaxa Inti ukat Phaxsix eclíptica tuqin kikpa longitudanïpxi. Uka alineación jak’anxa, Phaxsin qhananchata chuymapax jilpachax jiwasat jithiqtatawa. Phaxsix alaxpachan Inti jak’ankirjamaw uñjasi, ukatwa qhananchata q’ala ch’ipix wali ch’amampiki uñjasi jan ukax jan uñjaskaspati.
Islam markana phaxsi pach qalltañatak apnaqki uka k’uchu phaxsix yaqha uñstawawa: tantachasiwi pasatat, Phaxsi wayna jilxattasax uñjkayäxi, jilpachax Inti jalantat qhipat inti jalanta tuqinkir alaxpachan thaqatawa. Aka k’uchu phaxsixa hilal sutimp uñt’atawa. Tantachasiwix jakthapitäspa ukat uraqpachan kikpa pachawa; k’uchu phaxsi uñjasiñapax qhipat qalltaski ukat kawkhankataparjam mayj mayjawa.
Uka mayjäwix machaq phaxsi pachanakap chiqap uñacht’ayir phaxsi calendario ullkañatakix wakiskiriwa. Machaq phaxsi pachax qillqatäkchi ukaxa, uka jayp’u k’uchu phaxsi uñjasiñap sañ muniwa, ukat janiw uka kikpax religión tuqin phaxsi qalltañ urup amtkiti. Sapa pä astronómico machaq phaxsinak taypinxa, chikachasiñ pachax 29.53059 urunakawa. Calendario phaxsi pachanakax taqpach urunakaniñapawa, ukatwa Islam markana phaxsi pachanakax 29 jan ukax 30 urunakani, janiw chikat urunakaniñjamäkiti.
Kunatsa yaqhip wayna k’uchu phaxsinakax juk’amp ch’am uñjasi
Tantachasiwit pasat tiempo, juk’ampirus Phaxsin marap sasin uñt’ata, uñjasiñ tuqitxa mä chiqak qhanstayi. Phaxsix Intir uñtasax inti jalanta tuqir sarnaqkipana, inti qhananchata ajanupat juk’amp uñjkayäxi ukat Intit uñjkay jayarst’awipax jilxatti. Ukampis uñjir jaqix uka k’uchu phaxsixa inti jalantat qhipar ch’amakt’ki uka alaxpachan horizonte patat sum qhanstayañaparaki.
Phaxsin thakin horizonte tuqir uñtaski uka ángulux wal mayjt’ayi. Mä kutinxa, k’uchu phaxsix Inti jalantawit wali alayankaspawa, yaqha kutinxa horizonte jak’an k’uchuskaspawa. Latitud ukat mara pacha mayjt’awiw uka geometri mayjt’ayi. Ukhamasti, pachpa marani pä k’uchu phaxsix uñjañatakix wali mayja ch’amäpxaspawa, ukat qinayanakax janïraw uñjasiñ qalltkiti.
Ch’amakt’ki uka jayp’u ukat Phaxsi jalantawip taypinxa atipasiwiw utjaraki. Inti jalantat jank’akix alaxpachax sinti qhanäspawa; qhipatsti, k’uchu phaxsix ch’umimpi ch’amakt’ayaspa jan ukax jalantaspa. Inti jalantawit Phaxsi jalantawkamax yanapt’iriwa, ukampis uñjasiñap janiw chiqanchkiti. Laq’a, junt’u umani samana, llamp’u qinaya, samana qhanäwi ukat uñjir jaqina yatiñapax taqiniw wakiskirïpxi. Janiw mä kikpa Phaxsi marani umbralax taqi chiqan nayranakamp uñjañ garantizkiti.
Jayp’u tukuyawi ukat kunayman qallta urunak
Religión tuqin sarnaqäwitakix Islam markana urux Inti jalantat qallti, chika arumat janiwa. Ukhamasti, Ramadan nayr urut nayra jayp’ux uka urun Inti jalsut Inti jalantkam ayun qalltatap nayraqataniwa. Ukhamaraki, jayp’un k’uchu phaxsi uñjasin yatiyäwix apsutächi ukhax, uka urux Inti jalantat jakthapiñjamax qalltatäxiwa, ukampis calendario civil ukax chika arumkamaw urup mayjt’ayi.
Mä walja jaqinakan uñjañjam apnaqat sarawipanxa, uñjirinakax tukuyir phaxsin 29 uru urutat Inti jalantat qhipat machaq k’uchu phaxs thaqapxi. Iyawsat uñjawix machaq phaxs qalltap amtatächi ukhax, uka jayp’uw qallti. Jan ukhamäkchi ukhax, tukuyir phaxsix 30 urunak phuqhatawa. Qhanañchäwinak iyawsañataki ukat uka kamach apnaqañatakix kunayman autoridadanakax kunayman wakisirinakaniwa.
Markanakax kawkïr uraqi tuqina uñjawipax wakiskirïni uka tuqitsa mayj mayj amuyapxaspawa. Yaqhipanakax utjiri jan ukax jak’a suyuna uñjawip apnaqapxi; yaqhipanakax ajllit kamachiparjam wali jayar uñjat uñjawir iyaw sapxarakiwa. Óptico yanapt’äwinak apnaqañ tuqitsa jan ukax jakthapirinakan luräwip tuqitsa mayj amuyapxaspawa. Ukhamasti, qallta urunakax mayjächi ukhax janiw sapa kuti jaqix Phaxsi jan walt’ayasa jakthapïna sañ munkiti. Markanakax mayja uñjawinakarjam mayja kamachinak apnaqasipkaspa.
Kunatsa Ramadanax mara pachanak taypin sarnaqi
Mara pachanak taypin sarnaqawix calendario jakthapiwipat chiqak mistu. Chikachasiñ phaxsi muyu sarnaqäw apnaqasaxa, 12 × 29.53059 ukax 354.36708 uru ukhamawa. Islam markana calendario maranakax 354 jan ukax 355 taqpach urunakaniwa, phaxsi pachanakana sarnaqäwipar ukat calendario luräwjamaparjam. Mayninakax, inti marat sipan juk’amp jisk’akiwa, ukax niya 365¼ urunakawa.
Inti mara sapa marat niya 11 urunakaw mayjt’äwixa. Ukatwa, sapa Ramadan puriniwix calendario Gregoriano ukan niya 10 jan ukax 11 urunak nayraru qallti. Niya 33 inti maranak taypinxa, taqpach mara pachanak taypin sarnaqawayi. Mayjt’awix juk’at juk’atakiwa, janiw mäki salto ukhamäkiti: verano pachan Ramadan yatiqirix inti calendario tuqin juk’at nayraqat qalltir yaqha Ramadan uñjaraki.
Uka sarnaqäwix yaqha phaxsi yapxatasin mara pachanakarjam chiqachañan jan utjatapatwa. Lunisolar calendariunakanxa, yaqhip maranakan yaqha phaxsi yapxatapxi, ukhamat phaxsi pachanakapax kawkïr mara pachanak jak’ankañap amtatäk ukhamäñapataki; Islam markana religión calendariox ukham janiwa. Phaxsinakarjamaw phaxsi pachanakapax sarnaqaski.
Uka luräwix kawkhankataparjam mayjt’äw apani. Ramadanax Norte Hemisferio verano pachan uñstki ukhaxa, Sur Hemisferio invierno pachan uñsti. Ukhamasti, pachpa sutini phaxsi pachax mä suyuna jayp’u luz larga ayunäwi, yaqha suyunsti juk’a urunakani ayunäwi sañ munaspa. Phaxsi pachanax calendariuna sarnaqäwipan mä amtat chiqaniwa, janiw wiñayatak mä mara pacharu chint’atäkiti.
Uñjawirjam calendariunaka ukat jakthapita calendariunaka
“Islam markana calendario” arux pachpa 12 phaxsi pachani estructura taypin urunak amtañataki kunayman thakhinak sañ munaspa. Uñjawirjam apnaqat thakhinakax iyawsat k’uchu phaxsi uñjawinakaparjamawa. Yaqha thakhinakax astronómico jakthapiwinak apnaqapxi, yaqhip pachax k’uchu phaxsix uñjasiñapäniti uk yatiñataki, yaqhip pachax tantachasiwi, Inti jalantawi jan ukax Phaxsi jalantawimp chikt’at amtat kamach apnaqañataki. Taqi ukanakax janiw pachpa thakhinakäkiti.
Tabular Islam markana calendariox yaqha thakhi apnaqi: phaxsi pachanak sapa kuti machaq uñjawimp amtañat sipansa, phaxsi pachanakan urunakapat ukat leap day urunakat aritmético sarnaqäwi apnaqi. Ukham calendariux urunaka mayjt’ayañataki ukat nayra pacha yatxatañataki askïspawa, ukampis urut mayjt’ayatax janiw mä comunidadan uñjat urupäñap chiqanchkiti. Nayra qillqatanakaxa kawkhankatata jan ukax kunjam saraw apnaqatata jan qhanätapa apaspa.
Jakthapiwinakamp uñjawinakampix janiw maynit maynikam ch’axwañjamäpkiti. Astronómico jakthapiwinakax Phaxsix kawkhankaspäna uk qhanstayaspawa ukat yatiyata uñjawix chiqati janicha uk amuyt’añatak yanapt’arakispawa. Religión tuqit jiskt’awix mä autoridadax phaxsi qalltañataki kunjam yatiyawix wakiskirïtapat iyawsasp ukawa.
Ukatwa, calendario aplicación ukan Hijri urupax, uñjasiñapa yatiyir mapax ukat mä comunidadan yatiyäwipax maynit maynikam jak’ankir, ukampis mayja jiskt’awinakaruw kutiyapxi. Janïr ukanakax chikachkasaxa, sapa maynix aritmético mayjt’äwi, astronómico criterio jan ukax iyawsat uñjawi uñacht’ayiti uk qhanstayañamawa.
K’uchu phaxsi uñjañatak wakicht’asiña, jan sinti sañampi
Mä taqpach phaxsi uñacht’ayir iconot sipansa, uñjañ lugarat qalltañamawa. Ayllu ajllañ tuqiw jak’a Phaxsi dashboard ukar mantañama, ukat Phaxsi jalantawipa, alayankatapa, azimut ukat alaxpach uñjawipa, jak’a pacha uñakipañamp chik uñjañataki. Ukanakax luräwinakat jiskt’awinakaruw kutiyapxi: kawkiru uñtañasa, Phaxsix horizonte patankiti, kunas uñjasiñapatak jark’aspaspa? Ukanakax janiw oficial k’uchu phaxsi uñjasiñataki yatiyawi lurapkiti.
Amuyt’añataki, London Phaxsi dashboard ukax London markataki uka jak’a uñjañ tuqit yatiyäwinak churaski. Ukana geometríapax jaya markan apnaqaspa ukham amuyañax janiw wakiskiti. Uñjañatakix Inti jalanta tuqina qhana horizonte lugar ajlliñamawa, jak’a utanaka jan ukax qullunakax alayankir alaxpach qhant’awip imantapxañapataki. Phaxsi thaqañ qalltkasaxa Intix taqpach jalantatäñap suyt’am, ukat janipuniw binocular jan ukax telescopio Intir uñtayamti.
Qhant’ata uñstawix kunatsa mayjt’i uk yatxatañatakix, Phaxsi uñstawi pachanakat yatichäwix uka muyu sarnaqäw qhanstayayi. Uñjawit yatiyawinakatakixa, kawkhankatamasa, kunapachas uñjta, alaxpachax kunjamänsa ukat óptico yanapt’äwi apnaqtati janicha uk qillqt’am. Uka yatiyäwinakax jan kunjamätap qhanstayir jamuqat sipansa, uñjawirux juk’amp yatiñaniruw tukuyi.
Tukuyañatakix, alaxpach uñjaña ukat religión tuqin urut amtaña mayj mayjäp uk amuyt’am. Jan uñjasiñax uka pachan jan ukhamäkana ukat jumax k’uchu phaxs jan uñjktati sañak muni. Inas llamp’u qhan uñjatäkchixa, comunidadaman thakhinakapjam uñakipañaw wakisi. Ayun jan ukax fiest qalltañatakixa, calendario arkapkta uka autoridadana jan ukax comunidadana yatiyäwip arkam.