Uru taypin ch’uxña alaxpachana Phaxsi uñjañax janiw amuykañjamäkaspati: Intix alaxpachan utjchi ukhaxa, kunats Phaxsisti uñjasi? Jisa, Phaxsix qhantayañatakix ch’amaka pachanakanïñapax janiw wakiskiti. Intin qhanap kutt’ayi, ukat Intimpi chika pachpa uraqpacharuw uñtaspa. Uñjasmati janicha ukax Phaxsin utjataparjama, uñnaqaparjama, alaxpachan qhanaparjama, ukat qhana Phaxsi ajanumpi muyuntki uka alaxpachamp chikthapir mayjt’awiparjamawa.
Ukham uñjañatakix juk’amp yanapt’iri amuyt’awix Phaxsimpi Intimpi taypinkki uka ángulowa. Phaxsi phaxsik mamapachanx uka ángulo mayjt’i, ukat Phaxsin uñnaqapsa, urun kuna pachansa suma uñjañjamäñapsa mayjt’ayi. Uka geometría amuyt’añ tukuyasaxa, urupachana Phaxsi uñjañax janiw muspharkañäxiti, jan ukasti amuyumpiw thaqsna.
Phaxsix qhanawa, ukatwa yaqha alaxpachat mayjawa
Phaxsix Intjam janiw qhan uñstaykiti. Intin qhanapax qala ajanup qhantayi, uka qhanat mä juk’aw Uraqir kutt’i. Pachpa urun alaxpachax qhanarakiwa, kunattix wayran moléculanakapax Intin qhanap walja tuqinakar ch’alljayi. Uka ch’alljat qhanaw Phaxsi uñjañatakix qhipäx alaxpachäkixa.
Mä suma uñacht’äwix qhana pirqar uñtasit mä janq’u yän uñjañawa: qhanañchasiñjamawa, qhanapax wakiskirïchi ukat qhana muyu thiyapax utjchi ukhaxa. Phaxsin jach’a uñtasir muyupa ukat Intin qhantata ajanupax ukham mayjt’äwi churapxi, juk’ampis wayrax qhanäki ukat Phaxsix horizonte patxan wali alayankki ukhaxa. Chhullunkhaynaka, llamp’u phuyunaka ukat lliphipi qhanax uka mayjt’äwi pisiyaspawa; Phaxsix aynachankki ukhaxa, atmosférat juk’amp thuru capa taypit uñjasi.
Uñnaqapax wakiskiriwa, ukampis janiw ukakïkiti. Mä jisk’a kurwawa, lunthata Phaxsix junt’u Phaxsit sipansa juk’amp jisk’a qhantata chiqaniwa, ukatwa urupachana alaxpachan juk’amp ch’amäspawa uñjañaxa. Qhana uñnaqanakansa, horizonte jak’ankchi jan ukax phuyun qhantataxa, juk’amp ch’amäspawa uñjañaxa. Maysa tuqitxa, chikat Phaxsix qhan alaxpachan wali alayankki ukhaxa, urupachana wali sum uñjasi.
Phaxsin uñnaqapax Phaxsimpi Intimpi taypinkki uka ángulo ukawa
Phaxsin uñnaqanakapax Uraqin ch’amakap layku janiw utjkiti. Phaxsix Uraqi muyuntki ukat Intix Phaxsin mä chikap qhantayki ukatwa uñnaqanakapax uñstapxi. Uraqi patatxa, uka qhantata chikatat sapa kuti mayja jach’anak uñjtanxa. Machaq Phaxsix Intin niya pachpa tuqinkiwa, ukampis phuqhat Phaxsix niya Intin uñis tuqinkarakiwa. Nayrïri ukat qhipïri cuarto pachanakanxa, Phaxsimpi Intimpi alaxpachan niya 90 grados ukch’a jayankapxi, ukat Phaxsin mä chikat qhantata muyupa uñjtanxa.
Uka ángulo ukaw Phaxsin uñnaqapampi urupachana uñjañapampix mayachasi. Phaxsix kurwawa jan ukax junt’u uñnaqankki ukhaxa, Intit janiw chiqak uñis tuqinkiti, ukatwa urun mä qhawqha pachanakax horizonte patan utjaspa. Nayrïr cuarto pachanxa, Phaxsix Intit inti jalsu tuqinkiwa; chika uru qhipat uñjañatakix wali askiwa, ukat arumkamaw uñjaskarakispa. Qhipïr cuarto pachanxa, Intit inti jalanta tuqinkiwa, ukat alwaw walja kuti uñstani. Uñjañatakix kuna pachäni ukax urupampita ukat kawkhans jikxatast ukampita mayjt’i.
Mä machaq Phaxsit yaqha machaq Phaxsir puriñkamax 29.53059 urunakawa. Uka pachanxa, Phaxsin utjatapax sapa kutiw mayjt’i, ukatwa uñnaqapax Intimpi kunjam jikxatasi uk uñacht’ayi, ukampis janiw mä pachan uñjañjamäñap sañ munkiti. Qhantata uñnaqanak kunjam mayjt’ip uk juk’amp sum amuyañatakix, Phaxsin uñnaqanakapax kunjam sarnaqapxi uka uñxatt’am.
Nayrïri ukat qhipïri cuarto pachanakax aski thaqhañawa
Urupachana nayraqat Phaxsi thaqhañatakix nayrïri jan ukax qhipïri cuarto pachanak jak’ankir urunakaw wali aski. Chikat qhantata Phaxsix jach’a, qhana uñnaqaniwa, ukat Intit jayar jikxatasi, ukatwa wali jisk’a kurwawata sipansa jasak jikxatasi. Nayrïr cuarto pachax chika uru qhipat ukat aruma qallta uñjañatakix askiwa; qhipïr cuartox alwa ukat alwa tukuyañkamaw aski. Akax uñacht’äwinakakiwa, janiw pachpa reloj pachatakïkiti: horizonte local, mara pachapa ukat Phaxsin utjatapaw kuna pachans Phaxsix alaxpachan uñjasi ukarux mayjt’ayapxi.
Junt’u uñnaqanakax urupachana thaqhañatakix askirakiwa. Phaxsix jilxattaski uka junt’u uñnaqax chika uru qhipat alaxpachan utjaspawa, Phaxsix jisk’achaski uka junt’u uñnaqasti alwaw uñjaspa. Juk’amp jach’a qhantata muyupax uñt’añatakix jasakïspawa, ukampis chhullunkhaya jan ukax phuyu taypin uñjasiñapxa janiw ch’amapax arxatkiti. Intix uñtasi uka tuqit yaqha tuqir uñtasina, qhana alaxpach chiqanak uñakipañax jikxatañ yanapt’aspawa.
Kurwawanakax juk’amp ch’amäspawa. Phaxsix jilxattaski uka kurwawax aruma alaxpachana Inti jak’ankiwa, Phaxsix jisk’achaski uka kurwawasti alwa alaxpachana jak’ankarakikiwa. Uka llamp’u qhantata kurwawax wali suma uñnaqt’aspawa, ukampis jisk’a qhantata chiqapampi Intin lliphipi jak’ankatapampix juk’amp ch’amäñapatakiw uñji. Binoculares jan ukax telescopio taypit Intir janipuni uñtamti, ukat Inti jak’an kurwawa thaqkasax juk’amp amuyumpi uñjam.
Kunatsa phuqhat Phaxsix chika urun juk’a kuti uñjasi
Phuqhat Phaxsi pachanxa, Phaxsix alaxpachan Intir uñis tuqinkiwa. Uka uñstapa laykux aruma pachan walja horanakaw horizonte patan utji; inti jalantx jalsu, inti jalsu pachasti jalanti. Uka urunakana qalltaparu jan ukax tukuyaparux urupachana uñjasispa, ukampis chika urunxa juk’ampirus horizonte manqhan jikxatasi. Ukhamasti, phuqhat Phaxsix wali qhantki ukax janiw inti qhantat chika urun alaxpachan utjañap sañ munkiti.
Machaq Phaxsinxa, uñstapax ukar uñis tuqiru tuku: Phaxsix Intin uñtasit tuqip jak’ankiwa, ukat jiwasar uñtasir ajanupax niya jan qhantatäkiti. Intin lliphipip taypin chhaqtatawa, urun horizonte patan utjkchisa. Machaq Phaxsit mä juk’a qhipat jan ukax mä juk’a nayraqat mä wali jisk’a kurwawax inti jalant jan ukax inti jalsu jak’an uñjaspa, ukampis wali ch’amäñapuniwa. Janis urupachakïkchi, Inti jak’ankatapaw juk’amp amuyasiñ munaraki.
Ukatwa “Phaxsix urupachana alaxpachan utji” sasin sañax janiw mä uñnaqap sapak uñt’aykiti. Walja uñnaqanakaw Intimp chik alaxpachan utjaspa. Phaxsin uñnaqapax jiwasar uñtasir ajanupat kawkha qhantatäki uk uñacht’ayi; ángulo jayankatapax Intit kuna jayankäwinsa thaqhañaxa uka uñacht’ayi; ukat kawkhantï jikxatast uka horizonte localax Phaxsix utjiti janicha uk amtayi.
Jumankki uka chiqamat urupachana Phaxsi thaqhañataki wakicht’asi
Phaxsi thaqhañax kawkharus uñtañasa ukat kuna pachasa uk ajllkasaw qalltañapa, janiw inaki amuyt’añakïkiti. markanakan Phaxsit uñacht’ayi uka panelanak taypix kawkhantï jikxataskta uka chiq ajllasin Phaxsin jichha uñnaqapa ukat qhantata chiqapa, jalsu ukat jalanta pacha, alayankatapampi azimutapa, jayankatapampi alaxpach uñjañap local pachamp chika uñakipañatakiw yanapt’apxi. Urupachana uñjañatakix alayankatapax wali askiwa: Phaxsix alaxpachan juk’amp alayankki ukhaxa, horizonte jak’an chhullunkhayat sipansa juk’amp jasaw uñjasi. Azimutax kawkïr brújul tuqinkisa uk uñacht’ayi, ukatwa Intir uñtasir tuqir jan qhathatisa alaxpachan chiqap chiq thaqhañax wakisispa.
Mä wakicht’äwi uñjañatakix, nayrïri cuarto pachan mä qhana chika uru qhipa ur ajllam. Local panel uñakipam, Phaxsix horizonte patankiti janicha ukat alaxpachan kawkhankani uk yatxatam, ukat Intit jayar ch’uxña alaxpach chiqana chikat qhantata muyup thaqham. Jank’ak jan jikxatkäta ukhaxa, juk’amp alayankkani ukhama jan ukax phuyumpi chhullunkhayampi mayjt’kani ukhama wasitat uñjam. Yaqha uñnaqatakix Phaxsin uñnaqanakapan calendario apnaqam, nayrïri ukat qhipïri cuarto urunak jikxatañataki, ukat uñjañatakix local pachanak uñakipam.
Mä urumpi mayachata thaqhätax kuntï uñjaski uka mä urumpi mayachañ yanapt’aspa: urupax Phaxsi yanapiri ukax mä urutak Phaxsin uñnaqapa, qhantata chiqapa ukat Phaxsin marapa uñacht’ayi. Uka yanapirinakax mayja jiskt’anakaruw qhanañchapxi, ukampis mayacht’ataxa alaxpachan uñjkañ geometría uk juk’amp jasaw yatichapxi. Uñjañatakix aka amtäwiw wakisi: qhantatañapax mayja uñjañatakix wakiskirïñapawa, ukat Intit jayarankañaparak mä suma ukat jan kuna usuni thaqhañataki.