Walja arumanakax Phaxsir uñtañäni ukhaxa, uñt’at chimpunakapax kikpankkaspa ukhamaw uñjasi. Phaxsin ch’amaka pampanakan wali jach’a chiqanakapax Uraqi tuqir uñtatawa, ukat Phaxsix jan muykaspas ukham amuyayistaspa. Ukampis muytiwa: Phaxsix Uraqi muyxkasax sapa muytañatakix mä kuti eje ukar muyti. Aka mayacht’asiñaxa, quta jalsu ch’amampi mayacht’asiña satawa, ukatwa niya pachpa chikata uñjtanxa, taqi tuqinakap mäkipt’asa jan uñjktanti.
Uka mayni chikataxa walja kuti jaya tuqi satawa. Janiw wiñay ch’amakäkiti. Phaxsin muytañap taypinxa Inti qhanax Phaxsin niya taqi uraqiparuw puri, ukampis yaqhip manqha thaya tuqinkir qutanakax wiñay ch’amakan jikxatasi. Phaxsin muytañapa, muytañapampi ukat mä juk’a uñnaqaw muyuwix kunsa uñjsna uk qhanañchañataki yanapt’i.
Mä kuti muyti, mä kuti Uraqi muyi
Phaxsix jayankir warawaranakampi chikachasa mä kuti muytañatakix 27.32166 urunak munaraki, ukhamaraki Uraqi muyxañatakis 27.32166 urunak munaraki. Aka pachanakax kikpakiwa, ukatwa niya pachpa ajanu planeta Uraqi tuqiru uñtata qhipari. Phaxsix jan kunäkipans muykaspäna ukhaxa, muytañap taypin mayjt’ir chiqawjapax sapa kuti yaqha longitudenak uñacht’ayaspäna. Ukampis sarnaqkasax sapa kuti muyti, ukhamat muytañapamp chikachasiñataki.
Mä jaqir uñtat ajanu uñjasax muykatasa jupampix ajanumamp uñkataskakiñataki sarnaqañampi chikachasiñax yäqañjamawa. Mä muytañ tukuykasax mä kuti muytañamawa, ukampis jumaru uñch’ukir jaqix taqpach sarnaqäw taypinxa p’iqimat pachpa tuqik uñji. Phaxsin muytañapax juk’amp amuyasiñjamawa, kunatix arumata arumar Uraqin jan kuna chimpus utjkiti uka muytañap uñjañ facilchañataki.
27.32166 urunakani muytañ pachax mä phaxsi uñtatañat mä phaxsi uñtatañkamax janiw pachpäki. Uka uñtatanakax 29.53059 urunakawa, kunatix Phaxsix Uraqi muykasax Uraqi-Phaxsi tantachawix Inti muyuraki. Phaxsix mä kuti muytaña tukuyasax juk’amp juk’a sarnaqañapawa, Intimpi Uraqimp mayacht’ata uñstawir wasitat puriñataki. Phaxsin uñtatanakapat yatichäwix Inti-Uraqi-Phaxsi ángulonakan mayjt’awipax kunjamsa uñjtan uka uñtatanak apani uk qhanañchi.
Kunjamsa quta jalsu ch’amax Phaxsi mayacht’ayäna
Quta jalsu ch’amampi mayacht’asiñax, gravedad ch’amax muykiri janchir walja pachanak apnaqatapjamaw utji. Uraqin gravedad ch’amapax Phaxsin Uraqi jak’ankir tuqiparux jaya tuqipat sipansa juk’amp ch’amampiw irpi. Uka mayjt’awix Phaxsir mä juk’a sayt’ayi, ukat quta jalsu sayt’äwi utayi. Phaxsin muytañapa ukat muytañapax jan mayacht’askäna ukhaxa, uka sayt’äwix Uraqi-Phaxsi uñtañ tuqimpix janiw chiqak mayacht’askänti. Ukat utjiri gravedad torque ch’amax Phaxsin muytañaparux mayjt’ayäna, ukat manqha fricción ch’amax muytañ energia chhaqtayäna.
Pachax sarantaskän ukhaxa, uka luräwinakax Phaxsin muytañap juk’at juk’at thayt’ayäna, ukhamat mä muytañatak munat pachax mä muytañatak munat pachamp kikpäkama. Aka mayacht’ata uñstawinx quta jalsu sayt’äwix Uraqi tuqirux niya chiqak uñtata qhipari, ukatwa muytañap mayjt’ayir kutikipstir torque ch’amax juk’amp jisk’akëxaraki. Quta jalsu ch’amampi mayacht’asiñax janiw mä ch’amakiti, ukax mä ajanup sayt’ayañataki; muytaña, gravedad ch’ama ukat energia chhaqtawit utjir suma qhiparañawa.
Quta jalsu ch’amax Uraqi-Phaxsi tantachawinx jichhas wakiskiriwa. Phaxsix sapa marax niya 3.8 cm Uraqi jayst’aski, ukax tantachaw taypin angular momentum apnaqir quta jalsu ch’amampi mayjt’ayatapan amuyt’äwiwa. Uka chiqap sarnaqawix mä uñjañampix janiw uñjkaspati, ukampis Phaxsin mayacht’ata muytañapax muytaña ukat muytañ taypin sarantaskiri mayacht’asiñampi chikt’atätap uñacht’ayi.
Jaya tuqix janiw ch’amaka tuqikiti
Jaya tuqix Uraqi tuqit uñakipäwix jan uñtkani chikatawa. Phaxsix Uraqi muyxkasax uka tuqix Inti qhan katuqaraki, jak’a tuqjam. Phaxsi phuqhantat urunxa, jak’a tuqix qhananchatawa, jaya tuqix jilpachax Intit yaqha tuqir uñtatawa; Phaxsi machaq urunxa, jaya tuqix qhananchatawa, jak’a tuqix jilpachax ch’amakankiwa. Phaxsix uñtatanakap taypin sarantki ukhax uka pachax kutt’asi.
Mä wakiskir amuyt’äwix utji: Phaxsin janiw taqi chiqanakapax Inti qhanampi ch’amakamp sapa kuti mayj mayj uñjasiñakiti. Polonakan jak’anxa, Intix alaxpach tuqirux jisk’a alayaruw sayt’i. Yaqhip manqha qutanakan pamparux janiw Inti qhanax purkaspati, quta thiyanakapaw wali imantat uñjayi, ukatwa wiñay ch’amakan chiqanakax utji. Aka muspharkañ chiqanakax kawkhankir uraqi uñstawit ukat Intin jisk’a alayat qhanatap layku utji, janiw jaya tuqin jikxatasitapat utjkiti.
“Phaxsin ch’amaka tuqi” uka arunakax pantjayspawa. Jaya tuqit parlkasax jan formaljam apnaqasispa, ukampis Inti qhan janipuni katuqir chikata sasax janiw chiqäkiti. Uñtatanakan urunakapa ukat pachanakapax ciklo taypin kunjamsa mayjt’i uk uñjañatakix sapa phaxsitaki Phaxsin uñtatanak calendario apnaqam.
Mä juk’a uñnaqaw muyuwix juk’amp uraqi uñacht’ayi
Pachax sarantki ukhax Uraqix janiw Phaxsin chiqap chikatap uñjkiti. Phaxsin muytañapax mä juk’a elíptico ukhamawa, ukatwa muytañan sarnaqawipax mayjt’i: Uraqit wali jak’ankki ukhax juk’amp jank’aki sarnaqi, jayarst’ata ukhax juk’amp k’achaki. Phaxsin muytañapax niya pachpakïskiwa, ukatwa muytañan sarnaqawipan mayjt’awipax Phaxsix mä juk’a ladot ladotu liq’irjam uñjayi. Aka uñnaqaw muyuwix longitudinal libración satawa.
Latitudinal libración ukax yaqha tuqit jutiriwa. Phaxsin muytañ eje ukax eclíptica ukarux 1.54 grados inklinatawa, ukat muytañapax eclíptica ukarux 5.14 grados inklinatawa. Uka pä ángulo ch’amaw, muytañan yaqhip pachanakana, uñjir jaqinakarux Phaxsin alay polot jan ukax aynach polot juk’a juk’amp uñjañapatak yanapt’i. Phaxsin Uraqit jayankatapa ukat Uraqin kawkhans uñjir jaqix jikxatasi ukas uñjañaparux mä juk’a mayjt’ayi.
Libración ukax taqpach jaya tuqir mä kuti qhanstaykiti. Pachax sarantki ukhax uñjirinakarux uñnaqaw thiyanakat juk’a uñjañapataki yanapt’i. Taqpach amuyt’asaxa, Phaxsin uraqipat niya 59 percent Uraqi patxat mä pachan uñjasispa, ukampis mä sapak pachanxa niya chikatax jan juk’amp uñjkaspati. Aka k’achata uñacht’ayaw laykuw Phaxsin uraqipat mapa detallanakax, sapa kuti uñjañan taypinkir uñnaqapat sipansa juk’amp jayaruw puri.
Uraqit kunsa uñjañasa
Aka uñnaqaw mayjt’äwi uñjañatakix, Phaxsin thiyapan uñt’at chiqap mä fecha ukat yaqha fecha uñjañaw askixa. Libración ukax uñnaqaw muyup thiyap mayjt’ayi, ukatwa mä quta jan ukax ch’amaka pampax thiy jak’ankasax mä fecha juk’amp uñjaskaspas yaqha fechan juk’amp jist’antatäspas ukham uñjasi. Telescopio jan ukax binoculares jan utjkipanxa uka mayjt’awix juk’amp amuyasiñjamawa, ukat alaxpachan Phaxsin mayjt’ir uñnaqapax kikpa uñjañanak mayjt’ayaspa. Pachpa chiqap amtasim ukat niya pachpa uñtatanak taypin lurata uñjañanak kikpachasim.
Kawkhantï Uraqin jikxataskta ukas, kuna pachans uñjta ukjam uñjañarux mayjt’ayi. Mä marka Phaxsi panel ukax markaman uñtata ukat qhananchäwipa, Phaxsi jalsu ukat chhaqtäwi, alayapampi azimutapampi, jayankatapa ukat pachamamarjam alaxpach uñjañanak churani. Amtañatakix Phaxsir uñjañatak wali askïki uka pachapat yatichäwi ukax uñtata ukat kawkhankatam pachamama uñstawipax alaxpach patxan kawkha pachkam Phaxsix uñjasiñapax uk qhanañchi. Phaxsin mayacht’ata muytañapax kunatsa uñt’at ajanupar jiwasamp chik qhipari uk qhanañchi; libración ukax amuyt’as uñjir jaqinakarux jupat juk’a aksa tuqir sapa kuti uñjañapataki churani.