Ɣleti yɔ ate ŋu axɔ ŋkɔ geɖe, eye ŋkɔ siwo amewo nya le Eŋlisigbe me la menye ŋkɔ siwo wotsɔna le teƒe sia teƒe o. Wotsɔa Wolf Moon, Snow Moon kple Worm Moon ƒo xlã ɣeyiɣi ƒe nɔnɔmewo alo lãwo ƒe wɔnawo, gake Harvest Moon ŋutɔ la le kalenda me ŋkɔɖoɖe si gɔmeɖeɖe de ŋgɔ wu. Woƒe nyawo nye nu siwo amewo kpɔ, aṣa kple nu siwo wogblɔna le eme—menye ɣleti ŋkɔɖoɖe si wode anyi na amewo katã o.
Esia le vevie elabena nya si sesẽ be woaɖo ŋku edzi la, menye nu si woɖo kpe edzi be nye ŋkɔ la ƒe dzɔdzɔme o. Ŋkɔ aɖewo ƒe gɔmeɖeɖe siwo wodo ɖo la sɔ gbɔ, eye ŋkɔ si wɔha aɖe alo almanak aɖe tsɔna me la mate ŋu aƒo nu na ameawo katã siwo le xexeme sia ƒe teƒe ma dzi o. Ne míekpɔ ŋkɔawo abe aṣa ƒe dzesiwo ene, eye menye ɣedzeŋu ƒe nuɖoɖowo ene o la, woƒe vovototoa sesẽ vi wu be míese.
Ɣleti ɖeka, ŋkɔdodo aṣa geɖe
Ɣleti ƒe nɔnɔmewo zɔa ɖe ɖoɖo ɖeka dzi, gake kalenda ƒe ɣletiwo menye nenema o. Ɣleti yɔ gbugbɔna le ŋkeke 29.53059 megbe, eye ta esia ŋuti la, ɣleti la ƒe ŋkeke ɖea asi le ɣleti sia ɣleti me. Eya ta, woate ŋu agblɔ ɣleti nɔnɔmɛ ɖeka be ɣeyiɣi ƒe ŋkɔ, kalenda ƒe ɣleti ŋkɔ, subɔsubɔ alo aṣa ƒe dzesi, alo teƒe aɖe ƒe ŋkɔ si wotsɔna ɖe nu siwo amewo kpɔna le anyigba dzi ŋu.
Ŋkɔ ƒe ŋkɔgbalẽ siwo woŋlɔ le Eŋlisigbe me la tsɔa ŋkɔwo le nuƒoƒoƒe geɖe, eye wotsɔna ɖe ɖoɖo bɔbɔe me, ŋkɔ ɖeka na ɣleti ɖe sia ɖe. Mɔ nuŋlɔɖoɖo sia nyo, gake ate ŋu ana aṣa siwo vovoa wo nɔ abe nu ɖeka ene. Ŋkɔwo ate ŋu avovo le amewo dome, eye woate ŋu aɖe ŋkɔ ɖeka me gɔmeɖeɖe vovovowo. ɣeyiɣi ƒe ŋkɔwo hã le teƒe ŋu: ziɖoɣi ƒe dzesiwo le ƒuƒoƒe ɖeka me la, ziɖoɣi-vɔvɔ̃ ƒe nyawo le ƒuƒoƒe bubu me.
Ɣleti yɔ ƒe ŋkɔwo ƒe kpeɖeŋu la tsɔa ŋkɔwo ɖo ɣleti ɣleti, le aṣa vovovowo me, siwo dome le Colonial American, Celtic, Chinese, Hindu, Japanese, Islamic, Ojibwe kple Cree. Ne míekpɔ ŋkɔdodo ɖoɖo geɖe ɖe te ɖeka la, ekpena ɖe ŋku dzi be Eŋlisigbe me ŋkɔ ƒe ŋkɔgbalẽ si amewo nya la nye aṣa ɖeka ƒe nukpɔkpɔ ko, menye ɣleti kalenda si wotsɔna le xexeme katã o.
Wolf Moon: ziɖoɣi ƒe ŋkɔ si ƒe dzɔdzɔme menya ɖeɖe o
Le Eŋlisigbe me ŋkɔ ƒe ŋkɔgbalẽwo me la, wotsɔa Wolf Moon na January ƒe ɣleti yɔ. Gɔmeɖeɖe si amewo nya na ŋkɔ la tsɔa eƒe ŋkɔ ɖe avuwo siwo wosea woƒe ɣli le ziɖoɣi me ŋu. Nukpɔkpɔ sia ate ŋu anyo abe ɣeyiɣi ƒe nyaŋutinya ene: ziɖoɣi ƒe zãwo sesẽ, eye avuwo nye lã siwo amewo kpɔna le ziɖoɣi teƒe geɖewo. Ke gɔmeɖeɖe si le vevie la meɖo kpe eŋu be ŋkɔ la ƒe dzɔdzɔme ŋutɔŋutɔ le ŋkeke si wogblɔe ɖi me, alo be amewo katã siwo zã ŋkɔ aɖe si sɔ kple esia gɔmeɖeɖe ɖeka koe wotsɔe na o.
Ɣleti yɔ mena avuwo ɖi be woaɣli o. Ɣliɣli nye mɔ si lãwo zãna le woƒe nyametsotso me, eye ɣleti ƒe nɔnɔme menye nu si ɖoa lã la ƒe wɔnawo ɖe te abe ŋkɔ la ƒe gɔmeɖeɖe ate ŋu ana míebu ene o. Nyonyo wu be míekpɔ ŋkɔ la abe amewo ƒe ɣeyiɣi ŋuti nuŋɔŋlɔ ene—mɔ si amewo zãna tsɔa ɣleti kalenda ƒe ɣeyiɣi si gbugbɔna la ƒo kple gbe alo nyaŋutinya siwo wotsɔna ɖe ziɖoɣi ŋu.
Mɔ nyo sia ate ŋu akpe ɖe mí ŋu be míese ɣleti ƒe ŋkɔwo le gbogbome. Woate ŋu aɖe nu si amewo kpɔ, vɔvɔ̃ na, dzidzɔ le, alo woele be woaɖo ŋku edzi fia, ne nɔnɔme si tso nya xoxo me yi gɔmeɖeɖe si wozãna fifia la medze teƒe nyui me o hã. Ne míekpɔ Wolf Moon abe aṣa ƒe ŋkɔ ene, eye menye nu si ɖoa nuŋɔŋlɔ ɖe lãwo ƒe wɔnawo ŋu ene o la, míele eƒe veviwo ɖe asi, eye míele folclore me nya aɖe trɔm wòzu lãwo ƒe wɔnawo ŋu nyateƒe o.
Snow kple Worm Moon ɖea ɣeyiɣi ƒe trɔtrɔ fia
Wotsɔa Snow Moon ƒo xlã February kple yameƒoƒo sesẽ le ƒuƒoƒe ŋutɔŋutɔ aɖewo le Ŋutifo ƒe ƒuƒoƒe. Ŋkɔ la ɖea ɣeyiɣi ƒe nɔnɔme si wole mɔ kpɔm fia, menye yame ƒe nyagblɔɖi o: Snow Moon ate ŋu asi le zã dzadzɛ, dzoɖoɖo me, eye ŋkɔ la megblɔa nu aɖeke tso yame ƒe nɔnɔme le du aɖe me ŋu o. Abe ɣleti ƒe ŋkɔ geɖe ene la, eƒe gɔmeɖeɖe sesẽ wu ne míeɖe eŋu le eƒe teƒe ƒe yame nɔnɔme kple aṣa me.
Wotsɔa Worm Moon ƒo xlã March. Gɔmeɖeɖe si amewo nya la dometɔ ɖeka gblɔ be eƒe ŋkɔ tso anyigba-nyɔnuwo siwo doa go ne anyigba ƒe kɔkɔe la nɔa. Gɔmeɖeɖe bubu la tsɔa ŋkɔ la ɖe ɣeyiɣi trɔtrɔ ƒe dzesiwo ŋu, siwo dome le xeviwo ƒe gbɔgblɔ va kple lãwo siwo doa nu le anyigba si woɖe eŋu la dzi. Nya siawo ɖea nu fia, gake womedze be woagblɔ wo abe ŋkɔ ƒe dzɔdzɔme ŋutɔŋutɔ ɖeka si woɖo kpe edzi ene o. Ŋkɔ ate ŋu axɔ gɔmeɖeɖe geɖe ne wogblɔe, trɔe eye wozãe edziedzi.
Ŋkɔ siwo tso sno me yi anyigba-nyɔnuwo gbɔ la ɖea nu fia abe nyaŋutinya si ɖe ziɖoɣi ƒe nɔnɔme ƒe mɔna ɖe ŋutitoto ŋu le Ŋutifo ƒe teƒe siwo yame ƒe nɔnɔme le eme ene. Menye ɣeyiɣi ƒe ɖoɖo si le xexeme katã o. Le Ɣedzeƒe ƒuƒoƒe me la, March le dzome, eye teƒe ƒe ɣeyiɣiwo, yame nɔnɔmewo kple kalenda wɔa ŋkɔ siwo do ŋgɔ na amewo ɖe asi. Le teƒe ɖeka hã, ŋkɔ ate ŋu anye nuŋɔŋlɔ si le gɔmeɖeɖe me wu be wòanye nu si ɖe ɣleti yɔ ƒe zã la ƒe nɔnɔme ŋutɔŋutɔ fia.
Harvest Moon ƒe gɔmeɖeɖe le kalenda me
Harvest Moon vovoa ŋkɔ siwo ɖea ɣeyiɣi alo anyigba ƒe dzesi ko fia la. Le eƒe gɔmeɖeɖe si le site la me la, enye ɣleti yɔ si te ɖe September ƒe equinox ŋu wu. Wotsɔa ŋkɔ la ƒo xlã kuɖeɖe si le eŋu kple nuɖaŋudɔ: ɣeyiɣi sia ŋu la, ɣleti yɔwo doa tso ɣedzeƒe gbɔ le zã siwo kplɔa wo nɔa eŋu, eye wotsɔa ɣeɣi yeye na dɔwɔwɔ le ŋdi megbe. Ɣleti ƒe ɣeɣi sia ƒe ɣeyiɣi kple eƒe vevie le teƒe kple ŋkeke ŋu, gake ɣleti ƒe ɣeɣi kple zãme dɔwɔwɔ ƒe kpekpeɖeŋu nye nu si na ŋkɔ la nɔ vevie.
Harvest Moon menye September ƒe ɣleti yɔ la tututu ɣesiaɣi o. Ne ɣleti yɔ bubu te ɖe September equinox ŋu wu la, ɣleti ma xɔa ŋkɔ la le gɔmeɖeɖe sia nu. Ŋkɔ la hã megblɔa be agblemenu aɖe si woɖana le teƒe sia teƒe ɣesiaɣi o. Etsɔa ɣedzeŋu ƒe nu si dzɔ kple kalenda ƒe ɣeyiɣi aɖe ƒoa ɖe ɖeka, gake nuɖaŋudɔ ƒe gɔme le teƒe kple agblewɔwɔ ƒe aṣa ŋu.
Ɣleti nɔnɔme ƒe kalenda la na ɣeyiɣi ŋutɔŋutɔ na ɣleti yeye, ɣleti ƒe afã gbãtɔ, ɣleti yɔ kple ɣleti ƒe afã mamlɛtɔ le ɣleti sia ɣleti me. Ne míetsɔ ɣeyiɣi siawo sɔ kple teƒe ƒe nɔnɔmewo la, ekpena ɖe ŋku dzi be ŋkeke si amewo kpɔa ɣleti yɔ si wode ŋkɔ na la ate ŋu avovo le teƒe siwo le mɔ vovovowo nu, eye ŋkɔ la ŋutɔ menye nu si gblɔa ɣeyiɣi si ɣleti la doa tso le teƒe si nèle o.
Zã ŋkɔawo abe dzesiwo ene, menye ɣedzeŋu ƒe nyagblɔɖiwo ene o
Ŋkɔ ate ŋu akpe ɖe ŋku dzi be nàkpɔ ɣleti la, gake mate ŋu agblɔ na wò be ɣleti la anɔ wò ɣedzeƒe dzi, ale si wòadi te, alo ne yame kɔtɔwo aɖa eŋu o. Nu siawo le ŋkeke kple teƒe ŋu. Ne èdi ŋkeke si dzi woɖe ame alo ŋkeke siwo va yi, ŋkeke dzi dzɔ ɣleti kpɔkpɔ la ɖea ɣleti ƒe nɔnɔme, ɣeɣi si le ɣleti la dzi kple ɣleti ƒe ŋkeke siwo va yi na ŋkeke siwo le 1900 va se 2100 me. Ne èdi yame ƒe nyawo le teƒe si nèle la, London ƒe ɣleti dashboard la ɖea ɣleti ƒe nɔnɔme kple ɣeɣi si le eŋu fifia, ɣleti-ɖoɖo kple ɣleti-gbɔgbɔ, ɣleti ƒe dzi kple eƒe ɖoɖo ɖe dzogbe, ɣleti ƒe didime, eye yame ƒe nɔnɔme kple teƒe ma ƒe yame nɔnɔme.
Fotaɖela kple ƒomewo ate ŋu azã aṣa ƒe ŋkɔ abe nu si wòatsɔ ɖo ŋkume na ɣleti kpɔkpɔ zã ene, eye woakpɔ teƒe ma ŋutɔ ƒe yame nɔnɔmewo le nuŋɔŋlɔ ŋu, evɔ womagblẽ wo ɖe ŋkɔ la dzi ko o. Ɣleti yɔ ƒe ŋkeke kple ɣleti ƒe ɖoɖo ɖe dzogbe ate ŋu adze ŋkeke vovovowo dzi le teƒe vovovowo me, ɖe ɣeyiɣi ƒe vovototo ŋu, eye ɣleti la ƒe ɣeɣi sesẽ ate ŋu aɖa ɣletivi suewo, ne yame kɔ hã. Ŋkɔ la na amewo ƒe nyaŋutinya; kalenda kple teƒe ma ƒe nukpɔkpɔ na nu siwo wòawɔ la.
Kpekpeɖeŋu sia—nyaŋutinya, teƒe kple nukpɔkpɔ—nye nu si na ɣleti yɔ ƒe ŋkɔwo le vevie, ne woƒe dzɔdzɔme ŋu nya doa nya hã. Wolf, Snow kple Worm ɖea kpekpeɖeŋu siwo amewo tsɔna ɖe ɣeyiɣi siwo gbugbɔna ŋu fia. Harvest Moon hã ɖea kuɖeɖe si le ɣleti yɔ kple September equinox dome ŋutɔŋutɔ fia. Wo dometɔ aɖeke metrɔa ɣleti ƒe ɖoɖo o, gake wo katã na mɔ si amewo ate ŋu atsɔ kpekpe ɣedzeŋu ƒe ɖoɖo si gblẽna o kple mɔ vovovowo si amewo kpɔa xexeme ƒe ɣeyiɣiwo.