Ɣleti ƒe akpa si le ŋdiƒe dzi kpuie la ate ŋu aɖe tɔtrɔ gã aɖe si le Islam ƒe kalenda me gɔme: Ramadan ƒe gɔmedzedze, Eid al-Fitr ƒe vava, alo Ɣleti ƒe ɣleti bubu ƒe gɔmedzedze. Gake Ɣleti ƒe akpa la menye ɣeyiɣiŋkɔ aɖe si ame sia ame le anyigba dzi ate ŋu axɔ le ɣeyiɣi ma ke me o. Ne wòate ŋu akpɔe la le Ɣleti ƒe nɔƒe, ame si le kpɔm la ƒe nɔƒe, dziƒo ƒe nɔnɔme kple ɖoɖo si dukɔ aɖe zua la gbɔ.
Islam ƒe kalenda, si woyɔna hã be Hijri kalenda, li kple Ɣleti ƒe ɣleti 12. Le kalenda siwo ɖoa ɣletiwo ɖe ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo nu la tɔgbi o; mewɔa ɣleti bubu ɖe eme zi geɖe be wòagbugbɔ ɖo ɣletiwo ɖe ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo nu o. Eya ta nu eve siwo vovõ ɖoa eƒe ŋkekewo: Ɣleti ƒe akpa la kpe ɖe ɣleti la gɔmedzedze ŋu, eye Ɣleti ƒe ƒe si kplɛ la tsɔa ɣleti mawo to ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo me. Ɣletinyawo fiaa ƒeƒe tɔxɛ si le eŋu, gake subɔsubɔ kple dɔdzikpɔkpɔ ƒe ɖoɖowo wɔa nu si tsɔa ƒeƒe tɔxɛ ma zu kalenda.
Ɣleti yeye la menye Ɣleti ƒe akpa si wòanya le ŋgɔ o
Le Ɣletinyawo me la, Ɣleti yeye nye ɣeyiɣi si ɣe kple Ɣleti ƒe longitude si le ecliptic la me sɔ, ne wole wo kpɔm tso anyigba dzi. Le ɣeyiɣi sɔsɔ ma teƒe la, Ɣleti ƒe akpa si ɣe ɖo la ɖe mía ŋgɔ hafi o. Ɣleti la hã le ɣe la gbɔ le dziƒo, eye esia wɔa be wòasusu nu le eƒe akpa si ɣe ɖo la ŋu vevie, alo wòagbe nu le eŋu.
Ɣleti ƒe akpa si wozua Ɣleti ƒe ɣleti Islam tɔ gɔmedzedze la nye nɔnɔme bubu: Ɣleti yeye si le dzodzo me la dzea ŋgɔ le ɣe kple Ɣleti ƒe ɣeyiɣi sɔsɔ megbe, eye wodi ɖe ŋdiƒe le ɣeɖoɣi megbe. Woyɔa Ɣleti ƒe akpa sia le nya geɖewo me be hilal. Ɣe kple Ɣleti ƒe ɣeyiɣi sɔsɔ nye ɣeyiɣi si ŋutinyaŋutinunya ate ŋu aɖo ɖe go, si sɔna le xexeame blibo me; ke Ɣleti ƒe akpa la wòanya le nɔƒe geɖewo, eye wòava eme le eŋgɔ.
Esia vevie ne míele Ɣleti ƒe ɣeyiɣiwo ƒe kalenda si fia Ɣleti yeye ƒe ɣeyiɣi vevitɔwo la xexlẽm. Ɣleti yeye ƒe ɣeyiɣi si wogblɔ le kalenda me la mefia be Ɣleti ƒe akpa ana wòanya le ŋdi ma me o, eye menye eya koe ɖoa subɔsubɔ ƒe ɣleti ƒe ŋkeke gbãtɔ ɖo o. Ɣleti yeye eve siwo dze ɖe wo nɔewo ŋu ƒe ɣeyiɣi sɔna la nye ŋkeke 29.53059. Kalenda ƒe ɣletiwo ate ŋu anɔ kple ŋkeke blibo ko, eya ta Islam ƒe ɣletiwo li kple ŋkeke 29 alo 30, ke menye ɣeyiɣi ŋuɖoɖo si le ŋkeke me o.
Nu si ta Ɣleti yeye ƒe akpa aɖewo zɔna le ŋku ŋu vevie
ɣeyiɣi si va yi tso Ɣleti kple ɣe ƒe ɣeyiɣi sɔsɔ me, si woyɔna zi geɖe be Ɣleti ƒe ɣleti si wòyi la, ƒoa nu si wòanye la ƒe akpa ɖeka ko. Ɣleti la zɔa ɣe la gbɔna le ɣetoɖoƒe, eye ɣe si ɖo Ɣleti ƒe ŋutilã la ƒe akpa si míekpɔna la zɔa ŋgɔ, eye eƒe ɣeyiɣi sɔsɔ kple ɣe la hã le ŋgɔ. Gake ame si le kpɔm la hã hiã be Ɣleti ƒe akpa la nɔ teƒe si dzi wòate ŋu akpɔe le ŋgɔ, le ɣeyiɣi si ŋdiƒe la le viviti ge ɖem la me.
Ɣleti ƒe mɔ si dzea ɖe ŋgɔ le ŋgɔgbe la ƒe gɔmeɖoɖo le ŋgɔgbe la ŋu wɔa nuxaxa gã. Ɣleti ƒe akpa la ate ŋu anɔ ɖe ŋgɔ le ɣe si ɖo teƒe la dzi le ɣeyiɣi aɖe me, gake le ɣeyiɣi bubu me la, woate ŋu akpɔe be yele ŋgɔgbe ƒe li la ƒom. Teƒe si dzɔ gbeɖeka le eƒe ƒe me la kple ɣeyiɣi ƒe ŋkekeawo trɔa nɔnɔme sia. Eya ta Ɣleti ƒe akpa eve siwo ƒe ɣleti siawo le abe wo nɔewo ene la ate ŋu ana dɔwɔwɔ ƒe nuxaxa siwo vovõ, hafi amaɣiwo nava eme gɔ̃ hã.
Dɔwɔwɔ bubu hã le ɣeƒe viviti kple Ɣleti ƒe ɖiɖi nɔƒe dome. Le ɣeɖoɣi megbe ko la, dziƒo ate ŋu anye klẽ akpa; le eme la, Ɣleti ƒe akpa la ate ŋu aɖi le hɔ̃tɔ me alo aɖi. ɣeyiɣi si le ɣeɖoɣi kple Ɣleti ƒe ɖiɖi dome la kpena, gake mekpɔ Ɣleti ƒe akpa la kpɔna ɖe edzi o. Avu, dɔdzɔ, amaɣi si le dziƒo, dziƒo ƒe kekeli kple ame si le kpɔm la ƒe numeɖeɖe siaa le vevie. Ɣleti ƒe ɣleti si wòyi la ƒe ŋkeke aɖeke meɖo ƒe ŋkuvi si fia be ame sia ame ate ŋu akpɔ Ɣleti ƒe akpa la le xexeame blibo me o.
Fiẽ ƒe mɔa kple gɔmedzedze ƒe ŋkeke siwo vovõ
Le subɔsubɔ me la, Islam ƒe ŋkeke dzea gɔme le ɣeɖoɣi, ke menye zãdzivɔ o. Eya ta fiẽ si dzea Ramadan ƒe ŋkeke gbãtɔ gɔme la va do ŋgɔ na ŋkeke ma ƒe ŋdi tso ɣeɖoɣi va se ɖe ɣeɖoɣi. Le mɔ ma ke nu la, ɣleti ƒe akpa si wopɔ le fiẽ me megbe ɖeɖe la ƒe nya gblɔa ŋkeke si dze gɔme xoxo le ɣeɖoɣi ƒe ɖoɖo sia nu, togbɔ be civil kalenda la meɖo ŋkeke yeye va se ɖe zãdzivɔ o.
Le Ɣleti ƒe akpa kpɔkpɔ ƒe ɖoɖo si ame geɖewo zua la, amewo le Ɣleti ƒe akpa yeye la dim le ɣeɖoɣi megbe le ŋkeke 29 me, hafi ɣleti si le nuwuwu la nava. Ne kpɔkpɔ si woaxɔ la ɖo Ɣleti ƒe ɣleti yeye la, ekema edzea gɔme le fiẽ ma me. Ne womekpɔe o, ekema wòna ɣleti si le nuwuwu la ƒe ŋkeke 30. ɖoɖo siwo dzi wole ɖeɖoɖo le kpɔkpɔ ƒe ŋu, eye ale si woazã ɖoɖo sia la trɔna le ame siwo le ɖoɖo la dzikpɔm la dome.
Dukɔwo ate ŋu ase nu vovõ hã tso teƒe si ƒe kpɔkpɔ wotsɔna. Aɖewo zua woƒe nɔƒe alo teƒe siwo ƒo xlã wo la ƒe kpɔkpɔ; bubuwo xɔa kpɔkpɔ si woɖo le teƒe si le adzɔge, le ɖoɖo siwo wode dzi la nu. Woate ŋu ase nu vovõ hã tso nuɖoɖo ƒe dɔwɔwɔ kple ŋusẽ si ŋutinyaŋutinunya ƒe nusiwo wɔna la le ŋu. Eya ta, ŋkeke siwo dzea gɔme le ɣeyiɣi vovowo me mefia be ame aɖe wɔ Ɣleti ƒe ɣeyiɣi ƒe akpa ƒe nuŋlɔŋlɔ ƒe vodada o. Dukɔwo ate ŋu azã ɖoɖo vovowo ɖe kpɔkpɔ ƒe nɔnɔme vovowo ŋu.
Nu si ta Ramadan zɔna le ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo me
ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo me ƒe tɔtrɔ la tso kalenda ƒe nuxexlẽme me. Ne míezã Ɣleti ƒe ɣleti ƒe ɣeyiɣi sɔsɔ la, 12 × 29.53059 ana ŋkeke 354.36708. Islam ƒe ƒe ƒe kalenda ƒe ŋkeke ƒe blibowo nye 354 alo 355, le ɣletiwo ƒe ɖoɖo kple kalenda ƒe mɔ si wozua la nu. Aleke sia aleke, woƒe ɣeyiɣi suku vie wu ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣi, si nye ŋkeke 365¼ hafi.
Tɔtrɔ la nye ŋkeke 11 abe ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣi ɖeka ene. Eya ta, le Gregorian kalenda me la, Ramadan dzea gɔme le ŋgɔ ƒe ɣeyiɣi si me wòva la, eye wòna ŋkeke 10 alo 11 le ŋgɔ ɖe eŋu. Le ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣi si le ŋkeke 33 abe ene me la, etsoa ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣi blibo la me. Esia dzɔna ɖe dzidzim, ke menye tɔtrɔ gã aɖe le ɣeyiɣi ɖeka me o: Ramadan si wotsɔ ƒe ɣeɖoɣi le ɣeɖoɣi la megbe la, etso ŋgɔ kpuie le ƒe ƒe vɔsa ƒe kalenda me.
Nu si ta esia dzɔna nye be womekɔa ɣleti bubu ɖe eme be woakpe ɖe ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo ŋu o. Kalenda siwo tsɔ Ɣleti kple ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣiwo ƒo ƒu la ɖea ɣleti bubu ɖe eme le ƒe aɖewo me, be woalé woƒe ɣletiwo ɖe ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣi aɖewo gbɔ; Islam ƒe subɔsubɔ kalenda mewɔa esia o. Eƒe ɣletiwo le Ɣleti la gbɔ.
Esia na teƒe si dukɔwo le hã wɔa nɔnɔme vovõ. Ne Ramadan va le ɣeƒe ɣeyiɣi me le Ŋutitotoƒe si le dziƒo la, ekema wòva le dzogbe ƒe ɣeyiɣi me le Ŋutitotoƒe si le anyigba la te. Eya ta, ɣleti ma si ŋkɔ sue la ate ŋu ana amewo naɖu ŋkeke ƒe ŋdi ƒe nunana siwo didi le teƒe ɖeka, eye wòana woƒe nunana siwo didi vie le teƒe bubu. Ɣleti ƒe nɔƒe le kalenda ƒe ɖoɖo me la le ɖoɖoɖe nɔƒe, ke menye ƒe ƒe vɔsa ƒe ɣeyiɣi si nɔa ɖeka o.
Ɣleti ƒe akpa kpɔkpɔ ƒe kalenda kple kalenda si ŋutinyaŋutinunya ƒe nuxexlẽme wɔ
Nya si nye Islam ƒe kalenda ate ŋu akɔ ɖe mɔ geɖe siwo zua ɣleti ƒe ɖoɖo 12 ma ke ƒe ŋkekewo ɖoɖo ŋu. Mɔ siwo zua Ɣleti ƒe akpa kpɔkpɔ la lɔ̃a Ɣleti ƒe akpa kpɔkpɔ siwo woxɔ. Mɔ bubuwo zua ŋutinyaŋutinunya ƒe nuxexlẽme, zi aɖewo be woatsɔ anya ne Ɣleti ƒe akpa la ate ŋu anya, zi aɖewo hã be woatsɔ ɖoɖo si wode kple ɣe kple Ɣleti ƒe ɣeyiɣi sɔsɔ, ɣeɖoɣi alo Ɣleti ƒe ɖiɖi la azã. Mɔ siawo katã mesɔ o.
Islam ƒe kalenda si wogblɔ ɖe ŋkeke ƒe ɖoɖo nu la zua mɔ bubu: ezãa ɣletiwo ƒe ŋkeke kple ƒe aɖewo ƒe ŋkeke siwo woɖe ɖe eme ƒe ɖoɖo, ke menye Ɣleti ƒe akpa kpɔkpɔ yeye si wòva la sia la o. Kalenda siawo kpena le ŋkeke tɔtrɔ kple ŋkɔwo ƒe dɔwɔwɔ me, gake ŋkeke si wotsɔ tɔtrɔ la te ŋu menye ŋkeke si dukɔ aɖe kpɔ la o. Ŋutinya ƒe ŋɔŋlɔawo hã ate ŋu akpɔ nɔnɔme siwo meka ɖe edzi o le teƒe alo ɖoɖo si wozu la ŋu.
Womele ŋutinyaŋutinunya ƒe nuxexlẽme kple kpɔkpɔwo ɖe teƒe siwo ɖoa wo nɔewo ŋu o. Ŋutinyaŋutinunya ƒe nuxexlẽme ate ŋu aɖo teƒe si Ɣleti la le, eye wòakpe ɖe kpɔkpɔ si ame aɖe gblɔ la ɖoɖo me. Subɔsubɔ ƒe nya nye be nu si dze be ɖoɖo aɖe axɔe abe nu si kpe ɖe ɣleti yeye ƒe gɔmedzedze ŋu ene la nye nu kae.
Esia ta, Hijri ŋkeke si kalenda ap si wozãna la fia, Ɣleti ƒe akpa si wogblɔ be woate ŋu akpɔe ƒe mapi, kple dukɔ aɖe ƒe ŋutinya ƒe nyagblɔɖi la ƒoa nya siwo sɔ gɔme, gake wobia nya vovowo. Hafi woade woƒoƒo, ɖo ŋku ɖe nu si wo dometɔ sia dometɔ fia: ŋkeke ƒe ɖoɖo si wotsɔ xexlẽme tsɔ, ŋutinyaŋutinunya ƒe ɖoɖo, alo kpɔkpɔ si woaxɔ.
Ɣleti ƒe akpa la kpɔkpɔ, eye nàgblɔ nu si wònya ŋutɔ
Dze egɔme tso teƒe si wòle le kpɔkpɔ me, ke menye Ɣleti ƒe nɔnɔme ƒe dzesi si wòkpɔ le teƒe sia teƒe o. Zã du me ŋkɔ dim le Ɣleti ƒe nyadzɔdzɔ le nɔƒe dzi la be nàkpɔ Ɣleti ƒe ɖiɖi ɣeyiɣi, eƒe gɔmeɖoɖo, azimuth kple dziƒo ƒe nɔnɔme kple nɔƒe ma ƒe ya me nɔnɔme. Nu siawo kpena be woabia nya siwo wòhiã le dɔwɔwɔ me: afi ka nàkpɔ, Ɣleti la le ŋgɔgbe dzi, eye nɔnɔme aɖe ate ŋu aɖe wò ŋku le eŋu? Menye Ɣleti ƒe akpa wòanya ƒe nuŋlɔŋlɔ si ŋusẽ le eme o.
Le kpɔɖeŋu me, London Ɣleti ƒe nyadzɔdzɔ le nɔƒe dzi na London ƒe nɔƒe ƒe kpɔɖeŋuwo. Womagblɔ be eƒe Ɣleti ƒe nɔnɔme sɔ na du aɖe si le didi la o. Nɔƒe si dze na Ɣleti ƒe akpa kpɔkpɔ la nye teƒe si ŋgɔgbe ƒe afi si Ɣleti ɖo kɔ, eye xɔwo alo towo mele Ɣleti ƒe nɔƒe ɖe ŋgɔ gbe ɖem le o. Lala va se ɖe esime ɣe la ɖo blibo, eye mètsɔ binocular alo telescope kpɔ ɣe la o.
Ne èdi nu si ta ŋutilã si ɣe ɖo la ƒe nɔnɔme trɔna la ƒe gɔmeɖeɖe, Ɣleti ƒe nɔnɔmewo ƒe kplɔɖeŋu la ɖe ɣeyiɣi la gɔme. Ne èle kpɔkpɔ ƒe nyagblɔɖi aɖe ŋlɔm la, ŋlɔ teƒe si nèle, ɣeyiɣi si nèkpɔ, dziƒo ƒe nɔnɔme kple ne èzã nuɖeɖe aɖe ƒe dɔwɔwɔ. Nu siawo na kpɔkpɔ la nyo wu foto si me nu si wɔ wò la ƒe gɔmeɖeɖe mele o.
Le nuwuwu me la, ɖo ŋku ɖe le ɣe ƒe kpɔkpɔ kple subɔsubɔ ƒe ŋkeke ɖoɖo dome. Ne mèkpɔ Ɣleti ƒe akpa la o, esia fia be mèkpɔe le nɔnɔme mawo me ko. Ne èkpɔe abe wòanyi la, ekema ɖoɖo si dukɔ si nèle me la zua la hiã be wòakpɔ kpɔkpɔ la le eƒe ɖoɖowo nu. Ne Ramadan ƒe nunana alo dzudzɔŋkeke ƒe gɔmedzedze le eme la, de dzi ɖe ɖoɖo si dzikpɔla alo dukɔ si wòkpɔna eƒe kalenda la gblɔ.