Nu ka ta Anyigba ƒe ɣleti la lolo ŋutɔ le eƒe planet ŋuti

Anyigba ƒe ɣleti la ƒe kekeɖeɖe le Anyigba ƒe kekeɖeɖe ƒe afã ƒe afã. Esia ate ŋu adze abe nu si va se ɖe eme ene, va se ɖe esime nètsɔ planet bubuwo ɖo woƒe ɣletiviwo ŋuti: Jupiter kple Saturn ƒe ɣletivi gãwo hã ƒe kekeɖeɖe sue ŋutɔ le woƒe planetwo ƒe kekeɖeɖewo ŋuti. Planet enyi la dome, Anyigba koe le ɣletivi si lolo wu le eƒe planet la ŋuti.

Nu sia ƒe nyateƒe la mehiã be woatsɔ nya eve aɖe ɖe eŋu o. Míaƒe ɣleti la menye ɣletivi si lolo wu le gogloɖo la me o, eye Anyigba kple ɣleti la hã menye ɖoɖo si ƒe lolome dze ɖe ɖeka ŋuti wu si dwarf planetwo hã le eme o. Pluto kple eƒe ɣletivi Charon ƒe dzidzedze lolo wu. Eya ta biabia si le vevie la menye “Aleke ɣleti la lolo?” ko o, ke boŋ “Lolo le nu ka ŋuti?”

Lolome ƒe dzidzedze ate ŋu awɔ biabia sia wòanye vevi na tsɔtsɔ ɖe eme. Esi hã ana míatsɔ nya etɔ̃ siwo zãa ɖeɖe ɖe ɖeka me la afia: lolome, ŋusẽ si wòle le amegbetɔ ƒe ŋutete me, kple lolome si wòle le dziƒo la me. Ɣe ƒe ɖoɖo ƒe nɔnɔme ƒe mapu si wòawɔ la fia planetwo ƒe nɔnɔme fifia; nu siwo le ete la ɖe ɖoɖo sia ƒe akpa bubu aɖe gɔme—ale si planetwo kple woƒe ɣletiviwo ƒe lolomewo toa vovo le wo dome.

Ɣleti la lolo wu Anyigba ƒe kekeɖeɖe ƒe afã

Ɣleti la ƒe radius nye 1,737.4 km. Ne míazã Anyigba ƒe radius si le afã me, si nye 6,371 km, eye míama ɣleti la ƒe radius la kple esi Anyigba ƒe la, míaxɔ 0.273 hafi. Eya ta, ɣleti la ƒe kekeɖeɖe le Anyigba ƒe kekeɖeɖe ƒe 27.3% ene. Dzidzedze ma ke wòanye radius alo kekeɖeɖe elabena ne wòatsɔ nɔnɔme evea siaa ƒe lolome aɖo ɖe teƒe eve, woƒe dzidzedze la makpɔ vɔ o.

Bu eŋu be Anyigba nye bɔlɔ 30 cm ƒe kekeɖeɖe. Le nɔnɔme ma me la, ɣleti la ƒe kekeɖeɖe anɔ 8.2 cm: edze ɖe amɛgbã gã aɖe ŋuti wu nu sue aɖe. Esia nye ɣletivi si le eƒe planet la ŋuti gã ŋutɔ. Gake nɔnɔme sia hã ɖe nu si ame geɖewo wɔa le nɔnɔmeƒoƒo me la fia. Anyigba kple ɣleti la ƒe dzidzedze si le afã me, si nye 384,400 km, me la, bɔlɔ eveawo ƒe teƒe siwo wotsɔa ɖo ƒe adzɔgbe anɔ 9.1 m. Foto si fia wo abe wole ɖekae ene ate ŋu aɖe woƒe lolomewo ƒe dzidzedze la ɖe edzi, gake adzɔgbe si le wo dome la ate ŋu adze abe wòsu sue ene.

Kekeɖeɖe menye ale si ɖeka koe míate ŋu atsɔ akpɔ ɖoɖoa o. Ɣleti la ƒe masa le Anyigba tɔ ƒe 1/81 ene, alo 1.2% ɖoɖoɖo, menye 27.3% o. Volume le lolome ƒe cube nu wòtsɔa ɖo: nu si ƒe kekeɖeɖe le 0.273 ene la, eƒe volume anɔ 0.020 ene ko, ne eƒe dzɔdzɔme le ɖeka me. Esia nye 2% ɖoɖoɖo.

Densiti ƒe vovototoe na lolome ƒe vovototo si susɔ la. Ɣleti la ƒe densiti le sue wu Anyigba tɔ le afã me, elabena Anyigba ƒe dzõ si ƒe nu geɖe nye iron la tsɔa nu vevi aɖe kpea eƒe masa ŋu. Eya ta ɣletivi ate ŋu adze abe wòle gã ŋutɔ le eƒe planet la ŋuti, gake menye be eƒe ŋusẽ si wòle le ɖoɖo la me sɔ kple planet la tɔ o. Vevie ŋutɔ be míatsɔ kekeɖeɖe kple masa me vovototo akpɔ, ne míele biabia la ŋu be Anyigba kple ɣleti la sɔa ɖe planet eve ƒe ɖoɖo ŋuti.

Ɣletivi gãwo ate ŋu awɔ ɖekakpui suewo

Jupiter ƒe Ganymede nye ɣletivi si lolo wu le Ɣe ƒe ɖoɖo me, eye eƒe kekeɖeɖe nye 5,268 km ɖoɖoɖo. Saturn ƒe Titan le eŋu, eye eƒe kekeɖeɖe nye 5,149 km ɖoɖoɖo. Wo eveawo ƒe kekeɖeɖe wu Mercury tɔ, eye woƒe kekeɖeɖe wu míaƒe ɣleti, si nye 3,474.8 km, ŋutɔ. Gake wo dometɔ ɖeka hã mewɔa be eƒe planet la nadze abe sue ene o.

Ne míazã kekeɖeɖe si le afã me la, Ganymede ƒe kekeɖeɖe le Jupiter tɔ ƒe 3.8% ene ko. Titan ƒe lolome le Saturn tɔ ƒe 4.4% ene. Eya ta Anyigba ƒe 27.3% dzidzedze la wu dzidzedze eve siawo dometɔ ɖeka ƒe esi la zi 6 wu. Esia menye be míaƒe ɣleti lolo wu woƒe ɣletiviwo zi 6 o; egɔme nye be eƒe lolome si le eƒe planet la ŋuti lolo wu wo tɔ zi 6.

Neptune hã ana tsɔtsɔ ɖe eme bubu. Eƒe ɣletivi si lolo wu, Triton, le Neptune ƒe kekeɖeɖe ƒe 5.5% ene. Esia le Ganymede alo Titan tɔ ŋuti gã, gake esusɔ alea geɖe ɖe Anyigba kple ɣleti ƒe dzidzedze la te. Mars le esi to vovo: eƒe ɣletivi eve siwo sue eye woƒe nɔnɔme mesɔ o la, sue ŋutɔ le planet la ŋuti.

Tsɔtsɔ ɖe eme siawo ɖe nu si ta ɣletiviwo ƒe lolome ƒe dzidzedze mekpɔ biabia la ŋu o la gɔme: planet ƒe ɖoɖo ka ƒe ɣletivi de ŋku me wu. Míaƒe ɣleti la nye ɣletivi ƒe lolome nu 5th le Ɣe ƒe ɖoɖo me, gake le planet enyiwo dome la, eya koe le lolome dzidzedze si lolo wu le eƒe planet la ŋuti. Ne èdi ɣletiviwo ƒe nudzɔdzɔ blibo la, kpɔ ɣeyiɣi ƒe ɖoɖo me ɣletiviwo ŋuti nunana la; nu vevi si míele gbɔna afi siae nye vovototo si le lolome ƒe dzidzedze blibo kple dzidzedze ƒe nɔƒe dome.

Esia wɔna be Anyigba kple ɣleti la nye planet eve ƒe ɖoɖo a?

“Planet eve ƒe ɖoɖo” nye nya si dzea ame ŋu, gake eƒe gɔmeɖeɖe si amewo katã xɔ ɖe asi mekpɔ o. Nufiaɖeɖe aɖe si wòɖo la bia teƒe si ƒe masa si wotsɔa ɖo la le. Nɔnɔme eveawo katã zɔa ɖe teƒe sia ŋuti, si woyɔna be barycenter; nu sue la meɖoa ɖe nu gã la si le ɖe anyi la ŋuti o.

Anyigba kple ɣleti la ƒe barycenter le Anyigba me. Àte ŋu akpɔ eƒe teƒe ɖo le masa ƒe dzidzedze la nu. Ne Anyigba ƒe masa le ɣleti la tɔ ƒe zi 81 ene la, barycenter la anɔ woƒe teƒe dzidzedze ƒe 1/82 ƒe didime tso Anyigba ƒe teƒe la. Ne míazã woƒe afã me ƒe dzidzedze si nye 384,400 km la, esia anɔ 4,700 km ɖoɖoɖo. Esia le Anyigba ƒe radius si nye 6,371 km la te, eye le nuŋlɔ ɖeɖe sia me la, teƒe la anɔ anyigba ƒe 1,700 km ɖoɖoɖo.

Azɔ tsɔ Pluto kple Charon ɖo ɖe eme. Charon ƒe kekeɖeɖe le Pluto tɔ ƒe afã ene, eye eƒe masa le Pluto tɔ ƒe 1/8 ene. Woƒe barycenter la le Pluto ƒe go do, esia wɔa be woanye nɔnɔme si fia binary ƒe ɖoɖo gã aɖe. Wotsɔ Pluto ɖo dwarf planetwo dome, eya ta esia meɖea Anyigba ƒe dzidzedze si le planet enyiwo dome la ɖe anyi o.

Barycenter la ƒe test la nye nu vevi aɖe, gake menye nu si wòate ŋu awɔ classification blibo o. Eƒe nɔƒe ɖoa ɖe woƒe dzidzedze kple woƒe masa ŋu: ne nɔnɔme eve ma keawo le ɖe wo ɖokuiwo ŋu la, barycenter la adzɔ adidi ɖe woƒe teƒe siawo katã. Eya ta, teƒe si le nu gã la ƒe go do la, maɖo “planet eve ƒe ɖoɖo” ƒe nɔnɔme si amewo katã xɔ ɖe asi me ɖe eŋu o. Wotsɔa Anyigba kple ɣleti la kpɔna abe planet kple eƒe ɣletivi si dzɔ le eŋu ene, togbɔ be ɣleti la ƒe lolome le Anyigba la ŋuti lolo ŋutɔ hã.

Kpɔɖeŋu aɖe si ɖe ɣleti la ƒe dzɔdzɔme gɔme

Ɣleti la ƒe lolome lolo ŋutɔ la nye nuwo dometɔ ɖeka si dzɔdzɔme ƒe nufiaɖeɖe aɖe da asi ɖe eŋu. Nufiaɖeɖe si woxɔa ɖe asi wu la nye dɔme gã ƒe nyawo: le Anyigba ƒe dzɔdzɔme ƒe ŋkeke gbãtɔwo me la, dɔme gã aɖe wɔ nu, eye eɖo nu ɖe Ɣe ƒe ɖoɖo me; ɣleti la dzɔ tso nu siwo ɖo ɖe dɔme la me. Nya gã la kple eƒe susuwo le kpekpe ɖe ŋu ŋutɔ, gake dɔme la ƒe nuŋɔŋlɔ si wɔe kple nu si va eme le megbe la le susu wɔwɔ me fifia hã.

Lolome ko mate ŋu aɖo nya sia ɖe eme o. Nyemenyala hã le ɖoɖo la ƒe angular momentum, ɣleti la ƒe kɔƒe si me metallic la sue, kple ɣleti la kple Anyigba ƒe nuƒoƒo ƒe chemical kple isotopic ƒe dzidzedzewo ŋu. Nufiaɖeɖe si dze la ele be woƒo nya siawo katã nu ɖe ɖeka me, eye menye be wòatsɔ ɣletivi gã aɖe ko ana wòadzɔ le simulation me o.

Esia to vovo le nu si míenya le ɣletivi gã, siwo ƒe nɔnɔme sɔ le planet gãwo gbɔ la ŋuti. Woƒe nɔnɔme wotsɔa akpɔna be woɖɔ le gas kple nu siwo ɖo ɖe woƒe planet siwo le tsi ge me ŋuti, le esime planetwo le ɖɔɖɔ me. Dzɔdzɔme ƒe nɔƒe siwo to vovo ate ŋu ana planetwo kple woƒe ɣletiviwo nadzɔ kple lolome ƒe dzidzedze siwo to vovo. Mehiã be planet ƒe ɖoɖo ɖesiaɖe nanye esi bubuwo ƒe nɔnɔme ƒe nɔnɔme kple lolome ɖeka o.

Ele be míatsɔ dzɔdzɔme kple nu si va eme le megbe la aɖe vovo hã. Tidal ƒe nuwɔwɔwo trɔ Anyigba kple ɣleti ƒe ɖoɖoa le ɣeyiɣi me, eye ɣleti la le Anyigba ŋuti didim le 3.8 cm ɖesiaɖe le ɣleti ƒe ɣeyiɣi me. Esia trɔa woƒe didime, menye woƒe lolome ƒe dzidzedze o. Nu siawo hã ɖea woƒe orbital kple rotational ƒe nɔnɔme si sɔa ɖe ɖeka ŋuti gɔme, si wòkpɔ le nu si ta míekpɔa ɣleti la ƒe go ɖeka ko.

Nu ka ta ɣletivi gã aɖe hã dze abe sue ene le dziƒo

Lolome ƒe dzidzedze si le Anyigba la ŋuti menye nu si dze abe wòle le Anyigba tɔ ŋuti ene na amesi le Anyigba dzi o. Nu si na míekpɔna la nye ɣleti la ƒe kekeɖeɖe si woma kple eƒe didime tso wò gbɔ. Ne míazã eƒe kekeɖeɖe si nye 3,474.8 km kple Anyigba kple ɣleti la ƒe afã me didime si nye 384,400 km la, eƒe angular diameter anɔ 0.52 degree ɖoɖoɖo. Esia nye numekuku si sɔ, menye nu si ɖea nɔnɔme si wòakpɔ le teƒe aɖe kple ɣeyiɣi aɖe me gɔme le nyateƒe me o.

Esia ta ɣletivi si ƒe lolome le Anyigba ƒe kekeɖeɖe ƒe afã ƒe afã wu la, ate ŋu adze abe nɔƒe sue aɖe ko le dziƒo ene. Nɔnɔme eveawo dome ƒe didime gã ŋutɔ le wo dometɔ ɖesiaɖe ƒe kekeɖeɖe ŋuti. Ne ɣleti la le didime geɖe la, wòadze abe wòsu sue ene, gake magasu sue le nyateƒe me o, eye Anyigba kple eƒe ɣleti ƒe lolome ƒe dzidzedze lolo la hã mava vovo o.

Vovototo sia ana wòakpɔ ɣleti la ƒe foto siwo woda ɖo ŋu le nu si dze la kpɔ. Foto siwo wɔ kple focal length, crop alo nu siwo le eŋu le ete siwo to vovo la mate ŋu aɖe be ɣleti la ƒe lolome le nyateƒe me trɔ la fia o. Ne èle be nèatsɔ wòƒe lolome si dze la akpɔ ɖe ɖeka ŋuti la, image scale la ele be wòasɔ. Ɣleti la ƒe dashboard siwo nye duwo tɔ naa didime, altitude kple azimuth, eye wotsɔ ɣleti la ƒe nɔnɔme kple ɣe si kplɔe yome la hã tsɔna, esia ana nàkpɔ nɔnɔme si le woƒe ɖoɖo ŋu ne èle dzɔdzɔme ƒe nɔnɔme aɖe ŋlɔm. Wɔ camera ƒe ɖoɖo la ɖeka, ŋlɔ didime la, eye àte ŋu akpɔ ɣleti la ƒe lolome si dze la ƒe trɔtrɔ ŋu, eye nàtsɔe aɖe vovo tso biabia si le vevie wu la ŋu—ale si míaƒe ɣletivi la lolo le Anyigba la ŋuti.