Nu ka ta míekpɔ ɣleti ƒe afã ɖeka ko zi geɖe? Eɖe eme

Ke ŋuɖoɖo ɣleti dzi le ŋkeke geɖe me eye eƒe dzesi siwo míenya la akpɔ ɖe teƒe ma ke. Afã si ŋutɔ le ɣleti me, si nye teƒe gã siwo ƒe ŋkume le viviti, la do ŋgɔna anyigba. Esia ate ŋu ana ame susu be ɣleti la mele zɔzɔm o. Ke wòzɔa: ɣleti la zɔa ɖe eɖokui ŋu zi ɖeka le ɖoɖo ɖesiaɖe me si wòwɔna ɖe anyigba ŋu. Zɔzɔ eve sia ƒe ɖoɖo ɖeka, si woyɔna be tsi ƒe ŋusẽ ƒe ɖoɖo, tae míekpɔa eƒe afã geɖe ɖeka, eye míekpɔa afã sia afã ɖe teƒe siwo wòle o.

Afã si le anyigba ŋu ƒe megbe la, woyɔa be afã si le megbe. Menye viviti ɣesiaɣi o. ɣe ƒe kekeli ɖoa ɣleti ƒe anyigba ƒe akpa geɖe dzi le ɣleti ƒe ʋɔtruwo me, ke boŋ ɣleti ƒe kpɔli ƒe kaŋkɔ dzi ƒe xevi aɖewo nɔa viviti me ɣesiaɣi. ɣleti ƒe mɔ, eƒe zɔzɔ kple eƒe zɔzɔ si le ŋku me abe ƒeʋuʋu sue ene la katã ɖea nu si míate ŋu akpɔ me.

Zɔzɔ ɖeka le mɔ ɖeka me

ɣleti la ƒea 27.32166 ŋkeke be wòawɔ zɔzɔ ɖeka le eɖokui ŋu, le ɣleti siwo le didi ŋutɔ la ŋkume, eye wòƒea 27.32166 ŋkeke hã be wòakplɔ mɔ ɖeka ɖe anyigba ŋu. Esi ɣeyiɣi siawo sɔ la, ɣleti ƒe ŋkume si le ɖoɖo me la nɔa anyigba ŋu. Ne ɣleti la mewɔa zɔzɔ le eɖokui ŋu o la, eƒe teƒe si trɔna le mɔ la dzi la ana eƒe teƒe siwo wòle ɣleti me ɖe anyigba ŋu. Ke boŋ, wòzɔa ɣesiaɣi esi wòle zɔzɔm, eye wòzɔna ɖe eƒe mɔ dzi.

Nɔnɔme si ŋu ame geɖe sɔ lae nye be nàzɔ ŋutilãŋutsu aɖe gbɔ, eye nàɖe ŋku ɖe eŋu ɣesiaɣi. Ele be nàtrɔ zi ɖeka le mɔ la dzi, gake ame si le ŋku ɖem ɖe ŋuwò la kpɔa ŋuwò ƒe afã ɖeka ko le ɣeyiɣi blibo la me. ɣleti ƒe zɔzɔ la kpɔa dzo bɔbɔe, elabena mele dzesi aɖeke si le anyigba dzi si ana wòakpɔ eƒe zɔzɔ le zã sia zã me o.

27.32166-ŋkeke ƒe zɔzɔ ɣeyiɣi la menye ɣeyiɣi si le ɣleti blibo ɖeka kple evelia dome o. ɣleti ƒe ʋɔtruwo ƒe ɖoɖo la ƒea 29.53059 ŋkeke, elabena le ɣleti la zɔzɔm anyigba ŋu la, anyigba kple ɣleti ƒe ɖoɖo la hã zɔa ɣe ŋu. Ele be ɣleti la nazɔ mɔ sue aɖe wu le eƒe mɔ ɖeka wɔwɔ megbe, hafi eƒe ɖoɖo sɔ kple ɣe kple anyigba. ɣleti ƒe ʋɔtruwo ŋuti ɖoɖo ɖea ale si ɣe, anyigba kple ɣleti ƒe ŋkume ƒe didi trɔtrɔwo wɔa ʋɔtru siwo míekpɔ la me.

Ale si tsi ƒe ŋusẽ ɖo ɣleti ƒe zɔzɔwo ɖo

Tsi ƒe ŋusẽ si ɖoa zɔzɔ ɖo la nye nu si vaa esi dzodzo nɔa ŋusẽ wɔm ɖe nudzɔdzɔ si zɔna la dzi le ɣeyiɣi didi aɖe me. Anyigba ƒe dzodzo ƒoa ŋusẽ ɖe ɣleti ƒe afã si te ɖe anyigba ŋu la dzi wu eƒe afã si le megbe. Dzodzo ƒe esia ƒe vovototo na ɣleti la wòwɔ ɖe megbe sue aɖe, eye wòna wòƒe nɔnɔme trɔna. Esi ɣleti ƒe zɔzɔ le eɖokui ŋu kple eƒe mɔ dzi menye ɖeka o la, wòƒe nɔnɔme trɔtrɔ la menɔa anyigba kple ɣleti ƒe didi ƒe dzodzo gbɔ nyuie o. Dzodzo ƒe ŋusẽ si vaa esia me la trɔ ɣleti ƒe zɔzɔ, eye eƒe emeƒoƒo ƒe vɔvɔli na eƒe zɔzɔ ƒe ŋusẽ kpɔtsɔtsɔ.

Le ɣeyiɣi didi aɖe me la, esiawo wɔe be ɣleti ƒe zɔzɔ me kpɔtsɔtsɔ va se ɖe esime zɔzɔ ɖeka ƒe ɣeyiɣi sɔ kple mɔ ɖeka ƒe ɣeyiɣi. Le nɔnɔme si ƒoa ƒu la me la, ɣleti ƒe nɔnɔme trɔtrɔ la nɔa dzodzo kple anyigba dome ƒe teƒe gbɔ bɔbɔe, eye dzodzo ƒe ŋusẽ si trɔna ɣleti ƒe zɔzɔ la susɔa sue. Tsi ƒe ŋusẽ ƒe ɖoɖo menye ŋusẽ vevi aɖe si ɖoa ɣleti ƒe afã ɖeka ɖe teƒe ɖeka o; enye nɔnɔme si nye dzodzo, dzodzo ƒe ŋusẽ kple ŋusẽ ƒe bu le eme la ƒe nuwuwu.

Tsi ƒe ŋusẽ hã wɔa dɔ le anyigba kple ɣleti dome ƒe nɔnɔme me fifia. ɣleti la le ɖiɖim le anyigba gbɔ ɖe 3.8 cm ɖe ƒe sia ƒe me, eye tsi ƒe ŋusẽ ƒe nuwɔwɔ siwo tsɔ dzodzowo ƒe ŋusẽ le mɔ kple zɔzɔ dome lae na esia. Míekpɔa zɔzɔ sia o le kpɔkpɔ ɖeka ko me, gake wòde ɣleti ƒe zɔzɔ si ɖo ɖe anyigba ŋu kple mɔ kple zɔzɔ ƒe ŋusẽwo ƒe nuɖoɖo si le edzi yim la dome.

Afã si le megbe menye afã si nɔa viviti me o

Afã si le megbe lae nye afã si meɖo ŋku ɖe anyigba ŋu o. Eƒoa ɣe ƒe kekeli abe afã si le anyigba ŋu ene, le ɣleti la zɔzɔm anyigba ŋu. Le ɣleti blibo me la, ɣe ƒe kekeli ɖoa afã si le anyigba ŋu dzi, eye afã si le megbe la le ɣe ŋu ƒe megbe geɖe; le ɣleti yeye me la, kekeli ɖoa afã si le megbe dzi, eye afã si le anyigba ŋu la le viviti me geɖe. ɣleti la ƒe ʋɔtruwo trɔna le eƒe mɔ dzi.

Nya vevi aɖe le eme: menye teƒe ɖesiaɖe le ɣleti dzi ɖoa kekeli kple viviti le ɣeyiɣi ma ke me o. Le ɣleti ƒe kpɔli gbɔ la, ɣe nɔa ɖe anyigba ƒe ŋkume ʋuʋu sue. Xevi ƒe kaŋkɔ siwo ƒe agbɔwo léa kekeli si ɖoŋu ɖe eme la ɖe megbe ɣesiaɣi, eye wòna teƒe aɖewo nɔa viviti me ɣesiaɣi. Teƒe siawo ƒe nɔnɔme vevi la dzɔna ɖe anyigba ƒe nɔnɔme kple ɣe ƒe kekeli ƒe ŋkume sue ta, menye afã si le megbe ta o.

Esia ta, nya si nye “ɣleti ƒe afã si le viviti me” ate ŋu aƒo ame ƒe susu. Ame ate ŋu azãe le nyawo me be wòagbe afã si le megbe, gake menye afã si meɣea kekeli o la ŋuti nya o. Ne èdi be nàkpɔ ale si ɣleti ƒe ʋɔtruwo ƒe ŋkeke kple ɣeyiɣi trɔna le ɖoɖo la me la, zã ɣleti ƒe ʋɔtruwo ƒe ɣletiɣleti ƒe kalenda.

Zɔzɔ sue aɖe ɖea anyigba ƒe akpa bubuwo fia

Anyigba mekpɔa ɣleti ƒe afã si wòwɔ ɖe eve me la le ɣeyiɣi blibo la me o. ɣleti ƒe mɔ la menye ɖoɖo pɛpɛɛpɛ o, eye esia ta eƒe zɔzɔ ƒe vevie trɔna: wòzɔa kabakaba esi wòle anyigba gbɔ ŋutɔ, eye wòzɔa ɖeɖe esi wòle didi wu. Eƒe zɔzɔ le eɖokui ŋu nɔa ɖe teƒe ɖeka geɖe, eye mɔ dzi ƒe zɔzɔ ƒe vevie trɔtrɔ na wòfɔ abe wòle ƒoƒom ɖe axa sia kple axa la ene sue aɖe. Woyɔa zɔzɔ si le ŋku me sia be libration le mɔ ƒe dede me.

Libration le ŋkume kple ŋgɔgbe la ƒe mɔ vovototo bubu aɖe le. ɣleti ƒe zɔzɔ ƒe asi ɖe eɖokui ŋu la dze 1.54 degrees ɖe ecliptic ŋu, eye eƒe mɔ dze 5.14 degrees ɖe ecliptic ŋu. Ɖoɖo eve siawo le mɔ̃a ame tsitre ɖe ɣleti ƒe ŋgɔgbe alo ŋgɔgbe ƒe akpa aɖe dzi, le eƒe mɔ ƒe teƒe vovovowo me. ɣleti ƒe didi kple kpɔɖeŋu si ame ƒo tso anyigba dzi hã trɔa nɔnɔme la sue aɖe.

Libration meɖea ɣleti ƒe afã si le megbe blibo la fia ɖe zi ɖeka me o. Ena ame ŋku ƒoa ɣleti ƒe ʋuƒoƒo ŋu le ɣeyiɣi didi me. Ɖeɖeŋu la, ɣleti ƒe anyigba ƒe 59 percent abe ene ate ŋu akpɔ tso anyigba dzi le ɣeyiɣi aɖe me, gake afã si wòkpɔna le ŋkeke ɖeka me la mele afã la ƒe akpa ŋutɔ wu o. Afã bubu sia ƒe ɖeɖe fiafia le ɣeyiɣi didi me tae ɣleti ƒe anyigba ƒe mape kɔkɔwo to afã si míekpɔna le ŋkume si le ɣleti me la gbɔ.

Nu ka nàkpɔ tso anyigba dzi

Mɔ bɔbɔe aɖe si nàkpɔa zɔzɔ sia le nye be nàtsɔ dzesi si le ɣleti ƒe ʋuƒoƒo gbɔ la sɔ ɖe ŋkeke vovovowo me. Libration trɔa afã si le ŋku me, eye xevi alo teƒe viviti si te ɖe ʋuƒoƒo la ŋu la ate ŋu anɔ ɖe go bɔbɔe le ŋkeke ɖeka wu le ŋkeke bubu. Trɔtrɔ sia kpɔa dzo bɔbɔe ne mele telescope alo binoculars ŋu o, eye ɣleti ƒe nɔnɔme si trɔna le dziƒo hã ate ŋu awɔ be wòasɔa kpɔɖeŋuwo le vevesese me. Ɖo ŋku ɖe dzesi ma ke ŋu, eye nàtsɔ ŋkume siwo wòkpɔ le ɣleti ƒe ʋɔtruwo ƒe nɔnɔme sue aɖe me la sɔ ɖe eŋu.

Teƒe si nèle anyigba dzi hã wɔa ŋusẽ ɖe nu si nàkpɔ la ŋu, eye ɣeyiɣi si nàkpɔ hã le vevie. ɣleti ƒe dɔwɔnu na du na ɣleti ƒe ʋɔtruwo kple kekeli ƒe nɔnɔme, ɣleti ƒe ɖoɖo kple dzodzo, eƒe dzidzime kple azimuth, didi, kple anyi ƒe nɔnɔme si le ɣeyiɣi ma me kple eƒe yame ƒe nɔnɔme. Ne èle ɖoɖo wɔm la, ɣleti kpɔkpɔ ƒe ɣeyiɣi nyui ŋuti ɖoɖo ɖea ale si ɣleti ƒe ʋɔtruwo kple teƒe ma ƒe nɔnɔmewo wɔa ŋusẽ ɖe ɣeyiɣi si wòle yame la ŋu me. ɣleti ƒe zɔzɔ si ɖo ɖe anyigba ŋu ɖea nu ta eƒe ŋkume si míenya la nɔa mía gbɔ; libration na ame siwo ŋlɔa ŋku ɖe eŋu le ɣeyiɣi didi me kpɔna teƒe yeye aɖe si le eƒe megbe gbɔ.