Peteĩ jasy renyhẽ ikatu oguereko heta téra, ha umi téra ojekuaavéva ingléspe ndaha’éi opa hendápe ojeporúva. Aguara Jasy, Róma Jasy ha Yso Jasy oñembojoaju jepi ára reko térã mymba rembiapo rehe, ha Ñemitỹ Jasy katu oguereko peteĩ he’ise porãvéva calendario-pe. Ko’ã mombe’upy oñondive oĩ ñema’ẽ, jepokuaa ha mombe’u oñembohasáva upe rire—ndaha’éi peteĩ sistema añónte oñemoneĩva jasy réra ome’ẽ hag̃ua.
Iñimportánte ñañemomandu’a peteĩ ñemyesakã ipukúva ndaha’eiha katuete peteĩ ypykue ojehechaukava. Oĩ téra oguerekóva heta ñemyesakã oñeñe’ẽha, ha peteĩ téra oñembojoajúva peteĩ tavaygua térã almanaque ndive ikatu ndoguerekói he’iséva opavave tapichápe g̃uarã oikóva upe regiónpe. Ñama’ẽramo ko’ã térare peteĩ arandupy rechaukaha ramo, ndaha’éi astronomía rehegua ñemohenda, hasy’ỹvéta ñantende hag̃ua mba’érepa iñambue.
Peteĩ jasy, heta téra me’ẽ jepokuaa
Jasy ra’ãnga oñemoambue peteĩ jere porã rupive, hákatu kalendario jasykuéra ndaupéichai. Jasy renyhẽ ojevy 29.53059 ára rire rupi, upévare iñambue ára oñemohenda hag̃ua peteĩ jasy ryepýpe. Upéicha peteĩ ra’ãnga peteĩchagua ikatu oñemombe’u peteĩ téra ára reko rehegua, peteĩ jasy réra, peteĩ arete jerovia térã arandupy rehegua, térã peteĩ téra upepegua oñembojoajúva umi mba’e ohechávare tapichakuéra okápe.
Téra lista ojeporúva ingléspe ombyaty jepi téra heta hendágui ha omoĩ peteĩ joajúpe, peteĩ téra káda jasy rehe. Ko’ãichagua ñemohenda iporã, péro ikatu ohechauka jepokuaa iñambuéva peteĩchaiteguáicha. Téra ikatu iñambue tavaygua apytépe, ha peteĩ téra ikatu oguereko ñemyesakã iñambuéva. Avei ára reko rehegua ñe’ẽjoaju odepende moõpa oĩ tapicha: peteĩ hemisferio-pe ohechaukáva ro’y, ambuépe ikatu ojehu ára haku.
Ko jasy renyhẽ réra rehegua guía ombohysýi téra jasy rehegua heta jepokuaa rupive, umíva apytépe Colonial American, Celtic, Chinese, Hindu, Japanese, Islamic, Ojibwe ha Cree. Jahechávo oñondive heta sistema de nombres, ñanemomandu’a ingléspe ojekuaáva ha’eha peteĩ arandupy rechapyre añónte, ndaha’éi peteĩ calendario jasy rehegua opavavépe g̃uarã.
Aguara Jasy: téra ro’y rehegua, ndajaikuaáiva porã moõguipa ou
Aguara Jasy ojeporu jepi inglés oñeñe’ẽhápe, enero jasy renyhẽ réra ramo. Umi ñemyesakã ojekuaavéva ombojoaju ko téra aguarakuéra oñehendu hag̃ua oñe’ẽvo ro’y aja. Ko joaju ikatu oiko peteĩ ára reko rehegua mombe’u ramo: ro’y pyhare ipuku, ha heta yvy nortepegua paisaje-pe jaguarete ojehechakuaa porã. Péro pe ñemyesakã iporãva ndaha’éi peteĩ ypykue teete ojehechaukáva térã ohechaukáva opavave tavaygua oipurúva peteĩ téra ojoguáva he’ise hague peteĩchagua.
Jasy renyhẽ nomoñe’ẽi aguarakuérape oñe’ẽ hag̃ua. Ñe’ẽngue ha’e peteĩ mba’e oñeikotevẽva oñemongeta hag̃ua, ha mymba reko ndojepytasói jasy ra’ãnga rehe, pe téra ikatu omyesakãháicha. Iporãve ñantende ko téra peteĩ jasy rehegua ñemombe’u ramo—tapicha ombojoaju jey jeýva peteĩ ára jasy calendario-pe umi tyapu térã mombe’u oñembojoajúva ro’y ndive.
Péicha ikatu ñama’ẽ jasy rérare oñondive. Ikatu ohechauka mba’épa tapichakuéra ohecha, okyhyje, ogueromandu’a térã oñeikotevẽ imandu’a, jepe ndojehai porãi pe tape peteĩ ñe’ẽ yma guive peteĩ ñemyesakã ko’ág̃aguápe. Ñantendévo Aguara Jasy peteĩ téra arandupy rehegua ramo, ndaha’éi peteĩ ñemohenda científica, ñañongatu iporãha ha ani jajapo folklore-gui peteĩ jereko mymba rehegua jekuaa’ỹva.
Róma ha Yso Jasy ohechauka ára reko ñemoambue
Róma Jasy oñembojoaju jepi febrero rehe ha heta róma ho’a ndive Hemisferio Norte pehẽnguépe. Ko téra omombe’u peteĩ mba’e ojeha’arõva ára reko rehegua, ndaha’éi peteĩ pronóstico: Róma Jasy ikatu omimbi peteĩ pyhare hesakã ha haku’ỹvape, ha pe téra nde’íri mba’éichapa ára oĩta peteĩ táva añóntepe. Heta jasy réraicha, oñentende porãve ojelee ramo upe ára reko ha arandupy ypykue ryepýpe.
Yso Jasy oñembojoaju jepi marzo rehe. Peteĩ ñemyesakã ojekuaavéva oñe’ẽ yso ojehecha hag̃ua yvy ro’ysãmbyre haku jey rire; ambue katu ombojoaju ko téra ára reko ñemoambue rehegua techaukaha ndive, umíva apytépe guyra jeju jey ho’úva yvy ári osẽva rehe. Ko’ã ñemyesakã ikatu ñanepytyvõ, péro ani ja’e peteĩ etimología añete ha peteĩva ramo. Peteĩ téra ikatu oguereko heta ñemyesakã oje’e ha oñemoambue aja.
Róma guive yso peve, ikatu jahecha mombe’u omombe’úva ro’y mbeguekatúpe ojehasaha arapoty peve umi tendáre oĩva norte gotyo ha oguerekóva ára reko mbytegua. Ndaha’éi peteĩ calendario opavavépe g̃uarã. Hemisferio Sur-pe, marzo oike arapoty rire, ha ára reko, yvy rehegua ha calendario upepegua ohechauka mba’e jasy rehegua joaju ikatúpa oiko he’ise porã ramo. Peteĩ región ryepýpe jepe, peteĩ téra ikatu omombe’u peteĩ mba’e rechaukaha ramo, ndaha’éi peteĩ ñemombe’u hekopete mba’éichapa oĩ ára jasy renyhẽ pyhare.
Ñemitỹ Jasy oguereko peteĩ definición calendario-pe
Ñemitỹ Jasy idiferente umi téra oñe’ẽvéva peteĩ ára reko térã peteĩ mba’e tekove rehegua techaukaha rehe. Ko sítio definición-pe, ha’e jasy renyhẽ hi’aguĩvéva septiembre equinoccio-gui. Ko téra oñemyesakã jepi ñemitỹ tembiapo ndive: ko’ã ára rupi, jasy renyhẽ osẽ kuarahy reike ypýrupi pyhare oúvape, ha péicha ome’ẽ tesape pyhareve mboyve, ára resape opa rire. Pe tesape aravo ha mba’éichapa ikatu oipytyvõ odepende moõpa oĩ ha araka’épa, péro jasy resape ha pyhare tembiapo joaju hína pe mba’e omboikovéva ko téra.
Ñemitỹ Jasy ndaha’éi katuete septiembre jasy renyhẽ voi. Oĩramo ambue jasy renyhẽ hi’aguĩvéva septiembre equinoccio-gui, upe jasy renyhẽ oñembohéra upéicha ko definición rupive. Pe téra nde’iséi peteĩ kokue ra’ỹi oĩmaha oñemono’õ hag̃ua opa hendápe. Ombojoaju peteĩ mba’e astronomía rehegua peteĩ ára reko calendaríope, hákatu ñemitỹ rehegua he’iseha iñambue región ha ñemitỹ jepokuaa rupi.
Ko jasy ra’ãnga calendario ome’ẽ aravo hekopete jasy pyahu, jasy mbytegua peteĩha, jasy renyhẽ ha jasy mbytegua paha rehegua, káda jasy. Ko’ã aravo oñembojoajúvo umi condición upepegua ndive, ojekuaa mba’érepa peteĩ jasy renyhẽ réra ikatu ojehecha ára iñambuévape táva iñambuévape, ha mba’érepa pe téra añoite nde’íri araka’épa osẽta Jasy nde reihápe.
Eiporu téra techaukaha ramo, ndaha’éi pronóstico oma’ẽ hag̃ua yvága rehe
Peteĩ téra ikatu nepytyvõ nemandu’a hag̃ua araka’épa rehecha, péro ndaikatúi he’i ndéve Jasy oĩtapa nde horizonte ári, mba’éichapa ijyvate ojehecháta, térã arai oñomíta chupepa. Ko’ã mba’e odepende ára ha tenda rehe. Peteĩ cumpleaños ára térã peteĩ ára yma guare rehe, ko cumpleaños jasy rehegua jeheka ohechauka Jasy ra’ãnga, hesakãha ha jasy edad umi ára 1900 guive 2100 peve. Yvága rehegua marandu nde reihápe g̃uarã, peteĩ London jasy rehegua tablero ohechauka ko’ág̃agua jasy ra’ãnga ha hesakãha, jasy osẽ ha oikeha, ijyvate ha azimut, mombyry, ha yvága ra’ãnga ára reko upepegua ndive.
Ta’ãngamýi apoha ha ogaygua ikatu oiporu peteĩ téra yma guare peteĩ pyhare oma’ẽ hag̃ua yvága rehe, upéi ohecha añetépa yvága upepegua, ndaha’éi ojerovia pe térare. Jasy renyhẽ ára ha osẽha aravo ikatu oike calendario local-pe ára iñambuévape, huso horario rupi; ha Jasy resape ikatu ombogue umi mbyja sa’ive omimbíva, jepe arai ndaipóri. Pe téra ome’ẽ peteĩ mombe’u tapicha rehegua; calendario ha yvága ojehecháva nde reihápe katu ome’ẽ umi marandu ojeporukuaáva.
Ko joaju—mombe’u, tenda ha ñema’ẽ—hína mba’érepa jasy renyhẽ réra oipytyvõ gueteri, jepe oñeñe’ẽ jepi moõguipa ou. Aguara, Róma ha Yso omombe’u umi joaju tapichakuéra omoĩva ára reko ojevy jeýva rehe. Ñemitỹ Jasy katu ohechauka avei peteĩ joaju hekopete jasy renyhẽ ha septiembre equinoccio apytépe. Ni peteĩva nomoambuéi Jasy jeguata, péro káda téra ikatu oipytyvõ oñembojoaju hag̃ua peteĩ ciclo yvagapegua ojekuaáva umi tape iñambuéva tapichakuéra ohasaháre ary.