Peteĩ jasy kã michĩva, ka'aru yvága rembe'ýpe, ikatu omarka peteĩ ñemoambue tuicha mba'éva arapapaha islámikope: oñepyrũ Ramadán, oguahẽ Eid al-Fitr térã oñepyrũ ambue jasýkue. Péro jasy kã ndaha'éi peteĩ arapapaha yvágagui, opavave ohecháva peteĩ jave ko Yvýpe. Ojehechakuaa hag̃ua odepende Jasy rendágui, omañáva rendágui, yvytu ha ára reko ha umi tekoha rembiapoukapy oiporúvagui.
Arapapaha islámiko, hérava avei arapapaha hiyri, oguereko 12 jasýkue. Umi arapapaha ojojáva umi jasýpe ára ro'y ndive ojoavy, ko arapapaha ndojoapy jasy peteĩve ojapo hag̃ua arýpe ára ro'y rehegua. Upévare mokõi mba'e omoheñói hína ára: jasy kã oipytyvõ omopyenda hag̃ua jasýkue, ha ary jasy rehegua mbykyve ogueraha umi jasýpe ára ro'y rupi. Astronomía omyesakã mba'éichapa ko ritmo, péro umi jepokuaa religioso ha ñangareko rehegua omoañete mba'éichapa upe ritmo oiko peteĩ arapapahágui.
Jasy pyahu ndaha'éi jasy kã ojehecha ypyva
Astronomíape, jasy pyahu ha'e pe aravo oñondivegua, Kuarahy ha Jasy oguerekohápe peteĩchagua longitud eclíptica, ojehechaháicha Yvýgui. Ko ñemohenda jerére, Jasy hova ohesapéva omaña mombyry ñandehegui. Avei Jasy ojehecha Kuarahy ypýpe yvágape, upévare ipehẽngue ohesapéva michĩva hasyeterei térã ndaikatúi jahechakuaa.
Pe jasy kã oñepyrũ hag̃ua peteĩ jasy islámiko ha'e peteĩ mba'e ambue: Jasy pyahu ha okakuaáva ojehecha oñondivegua rire, jepi ojeheka kuarahy reike rire yvate gotyo. Ko jasy kã oñembohéra jepi hilal. Oñondivegua ha'e peteĩ aravo ojekalkuláva ha peteĩcháva opaite hendápe; jasy kã ojehecha katu oiko peteĩ tendápe ha oñepyrũ upe rire.
Ko joavy iñimportanteterei oñemoñe'ẽvo peteĩ jasy ára rechaukaha ohechaukáva jasy pyahu aravo hekopete. Pe aravo jasy pyahu rehegua ojehechaukáva nde'iséi jasy kã ojehechataha upe ka'arúpe, ha ha'eño nomopyendái peteĩ jasy religioso ára peteĩha. Mokõi jasy pyahu astronómico oúvape oñemboja'o hag̃ua, ohasa jepi 29.53059 ára. Arapapaha jasykuéra oguerekova'erã ára oĩmbáva, upévare umi jasýkue islámiko oguereko 29 térã 30 ára, ndaha'éi peteĩ ipukukue mbytegua.
Mba'érepa ijetu'uve ojehecha jasy kã pyahu
Ohasa rire oñondivegua guive, oñehenóiva avei Jasy edad, ome'ẽ peteĩnte pe marandu ojehecha hag̃ua. Jasy oku'évo kuarahy kuarahyresẽ gotyo, hetave hova ohesapéva ojehecha ha mombyryve oĩ Kuarahýgui. Péro omañáva oikotevẽ avei pe jasy kã opyta porã yvyrembe'ýgui, yvága ka'aru pytũ aja.
Jasy rape ha yvyrembe'y ojapoha ángulo tuicha mba'e. Peteĩ jasy kã ikatu oĩ yvate porã kuarahy reike renda ári peteĩ jave, ha ambue jave katu oĩ yvyrembe'ýre. Latitud ha ára ro'y omoambue ko geometría. Upévare mokõi jasy kã oguerekóva edad ojoguáva ikatu omoheñói ijetu'uha jehecha rehegua ojoavyetereíva, arai oike mboyve jepe.
Avei oiko peteĩ ñani, pytũmbýpe ohundíva ára resape ha Jasy oguejyva apytépe. Kuarahy oike riremi, yvága ikatu hesakãiterei; upe rire katu jasy kã ikatu oike tatatĩpe térã oike. Kuarahy reike ha Jasy oike apytépe oĩva aravo iporã, péro ndoguerekói jehecha hag̃ua garantía. Yvytimbo, yvytu ryru, arai po'i, yvága hesakã ha omañáva katupyry opa mba'e ovale. Ndaipóri Jasy edad peteĩnte ome'ẽva garantía ojehecha hag̃ua tesa ñandive opa hendápe.
Ka'aru rembe'y ha oñepyrũha ára iñambuéva
Jepokuaa religiosope, ára islámiko oñepyrũ kuarahy reike jave, ndaha'éi pyharepyte. Upévare ka'aru oñepyrũva Ramadán ára peteĩha ou upe ára ko'ẽmbotávo ha ára pukukue ojejokuái mboyve. Upéicha avei, peteĩ marandu oñeme'ẽva ka'aru jasy kã jehecha rire oñe'ẽ peteĩ ára oñepyrũmava rehe, ko kuarahy reike rehegua jeipapápe, jepe arapapaha civil ombopyahu pe ára pyharepyte peve.
Peteĩ jepokuaa jehecha rehegua ojeguerohorýva rupi, omañáva oheka jasy kã pyahu kuarahy reike rire, jasýkue paha ára 29-pe. Peteĩ jehecha oñemoneĩramo omoañete jasy pyahu, oñepyrũ upe ka'arúpe. Ndojehecháiramo, jasýkue paha oñemohu'ã 30 ára reheve. Umi mba'e oñekotevẽva oñemoneĩ hag̃ua testimonio ha oñemboguata hag̃ua ko regla iñambue mburuvicha kuéra apytépe.
Tekoha ikatu avei ndojokupytýi mba'e tendápe ojehecháva oñekontaha rehe. Oĩ oiporúva jehecha upe tendápe térã región-pe; ambue katu omoneĩ jehecha mombyryve guive, umi regla oiporúva rupive. Ikatu ndojokupytýi avei oipuru hag̃ua tembiporu óptico térã mba'éichapa ojepuru cálculo. Upévare, oñepyrũha ára iñambuéva nde'iséi katuete peteĩva ojavy hague Jasy cálculo-pe. Umi grupo ikatu oipuru regla iñambuéva mba'e jehecha rehegua iñambuévape.
Mba'érepa Ramadán ova ára ro'ykuéra rupi
Ko ñemoambue ára ro'ykuéra rupi ou directamente pe arapapaha cálculo-gui. Jaipuruvo jasy ciclo mbytegua, 12 × 29.53059 ome'ẽ 354.36708 ára. Umi arýpe arapapaha islámiko oguereko 354 térã 355 ára oĩmbáva, jasýkue ojoapyha ha arapapaha método oipuruha rupive. Taha'e ha'éva, ipukukue michĩve ary solar-gui, oguerekóva 365¼ ára rupi.
Ko joavy ha'e 11 ára rupi ary solar rehe. Upévare, Ramadán oñepyrũ jepi 10 térã 11 ára tenonderãve arapapaha gregoriano-pe oñembojovake jave umi año oúva rehe. 33 ary solar rupi, ohasa opaite ára ro'y ciclo rupi. Ko patrón mbeguekatúpe oiko, ndaha'éi peteĩ ñemoambue sapy'agua: Ramadán ohasáva ára haku aja oúta ambue Ramadán, michĩmi tenonderãve arapapaha solar-pe.
Kóva oiko ndojejapói rupi peteĩ jasy ñemoĩve ára ro'y ñemyatyrõ hag̃ua. Arapapaha lunisolar omoĩ jasy peteĩve ary oiporavóva, omboja hag̃ua jasýkue ára ro'y ojeipotáva ndive; arapapaha religioso islámiko ndojapói upéicha. Umi jasýkue opyta oñembojoajúvo Jasy ndive.
Kóva ogueru peteĩ consecuencia geográfica. Ramadán ho'áramo hemisferio norte arapoty jave, hemisferio sur-pe ho'a araro'y jave. Upéicha, upe jasýkue ojehero peteĩchagua ikatu ogueru ára pukukue ojejokuái hag̃ua peteĩ tendápe ha mbykyve ambuépe. Jasy jepivegua oĩ peteĩ hendápe arapapaha joapyha apytépe, ndaha'éi peteĩ ára ro'y katuete oñembojoajúva ndive.
Jasy kã jehecha arapapaha ha arapapaha ojekalkuláva
Ñe'ẽjoaju “arapapaha islámiko” ikatu he'ise heta mba'e ára oñeme'ẽ hag̃ua pe 12 jasýkue joapyha ryepýpe. Umi método ojesarekóva jehecha rehegua odepende jasy kã jehecha oñemoneĩvare. Ambue método oipuru cálculo astronómico, sapy'ánte ojehecha hag̃ua pe jasy kã, ha sapy'ánte ojepuru hag̃ua regla oñemoĩmava oñondivegua, kuarahy reike térã Jasy oike rehegua. Ko'ãva ndaha'éi peteĩchagua método.
Arapapaha islámiko tabular oipuru ambue tape: oipuru peteĩ patrón aritmético umi jasýkue ipukukue ha ára ñembojoapy rehegua, ndaha'éi omaña pyahúva rupi jasýkue peteĩteĩ. Ko'ã arapapaha ideprovécho oñembohasa hag̃ua ára peteĩ arapapahágui ambuépe ha tembiasakue rehehápe, péro peteĩ ára oñembohasáva nde'iséi katuete pe ára peteĩ tekoha ohecháva. Tembiasakue jehaipyre ikatu avei oguereko duda pe tendáre térã regla ojepurúvare.
Cálculo ha jehecha ndojehechava'erãi oñondivegua iñenemígoicha. Cálculo astronómico ohechauka moõpa oĩva'erã Jasy ha oipytyvõ ikatu hag̃ua ojehecha pe jehecha oñemombe'úva. Pe porandu religioso katu ha'e mba'e evidencia-pa peteĩ mburuvicha omoneĩ oñepyrũ hag̃ua jasy.
Upévare, peteĩ aplicación arapapaha rehegua ára hiyri, peteĩ mapa ohechaukáva jehecha ha peteĩ tekoha marandu ombohovái porandu ojoajúva, péro iñambuéva. Oñembojoavy mboyve, ehecha peteĩteĩpa ha'e peteĩ cálculo aritmético, peteĩ criterio astronómico térã peteĩ jehecha oñemoneĩva.
Mba'éichapa remaña jasy kã rehe ani hag̃ua ere hetave mba'e
Eñepyrũ pe tenda remaña haguégui, ani peteĩ ta'anga fase rehegua ojehechaukávagui opavave rendápe. Eipuru táva jeheka eike hag̃ua peteĩ ñemohenda Jasy rehegua nde rendápe g̃uarãme, ehecha hag̃ua aravo Jasy oikeha, yvateha, azimut ha yvága rehechaha ára reko reheve nde tenda pegua. Ko'ã mba'e oipytyvõ ombohovái hag̃ua porandu práctica: moõ gotyopa remaña, oĩpa Jasy yvy ári ha ikatúpa mba'e ndejoko chupe? Ko'ãva nome'ẽi peteĩ veredicto oficial jasy kã ojehecha hag̃ua rehegua.
Techapyrãramo, London Jasy ñemohenda ome'ẽ umi marandu ojehecha hag̃ua London-pe. Ani ere pe geometría oñemomba'éva oikóha avei peteĩ táva mombyryvépe. Tenda porã jehecha hag̃ua oguereko yvyrembe'y kuarahyresẽ gotyo hesakãva, ha ndaipóri óga térã yvyty hi'aguĩva omo'ãva yvága yvy gotyogua. Eha'arõ kuarahy oikepaite peve reka mboyve, ha ani araka'eve emboja avei kuarahy rehe binoculares térã telescopio.
Reikuaaséramo mba'érepa pe forma ohesapéva iñambue, pe ñe'ẽmondo Jasy fasekuéra omyesakã pe ciclo. Emombe'úramo peteĩ jehecha, ehai nde renda, aravo remaña hague, ára reko ha reipuru hague térã nahániri tembiporu óptico. Ko'ã detalle ojapo pe jehecha oikuaaukave peteĩ ta'anga contexto'ỹvagui.
Ipahápe, embojoavy Jasy rehe omaña ha ára religioso ñemopyenda. Nde remaña ha nderehechái ramo, ohechauka añoite nderehechái hague jasy kã umi condición oĩvape. Rehecha ramo peteĩ mba'e ikatúva jasy kã, oñehesa'ỹijova'erã gueteri pe tekoha rembiapoukapy rupive. Oñepyrũ hag̃ua peteĩ ayuno térã arete, ejapo pe marandu he'iháicha pe mburuvicha térã tekoha arapapaha resegíva.