Emaña Jasy rehe heta pyhare pukukue ha umi ta'anga ojekuaáva hese haimete opyta hendápe. Umi tenda tuicháva iñypytũva Jasy ári omaña Yvy gotyo, upéva ikatu ñanembo'e Jasy nojeréiha. Ha katu ojere: Jasy ojere ijehe peteĩ jey opa jerekuévo Yvy jerére. Ko joaju, hérava marea rupive oñembojoaju, ha'e pe mba'érepa jahecha haimete peteĩ hemisferio añoite, ndaha'éi opa ládo peteĩteĩ.
Pe hemisferio opuesto oñehenói jepi ládo opuesto. Ndaha'éi pytũ tapia. Kuarahy resape ohupyty hetave Jasy apére pe jasy jere aja, jepémo oĩ yvykua pypuku pólo ypýpe opytáva tapiaite kuarahy'ãme. Jasy jere rape, ijere ha peteĩ jere'i ojehecháva oñondivepa omyesakã mba'épa ikatu jahecha.
Peteĩ jere peteĩ órbita rehe
Jasy oikotevẽ 27.32166 ára ojapo hag̃ua peteĩ jere ijehe umi mbyja mombyry rehecha hag̃ua, ha 27.32166 ára ojere hag̃ua Yvy jerére. Ko'ã ára peteĩchagua rupi, pe ládo tuichavéva peteĩchagua omaña ñande planéta gotyo. Jasy ndoguerova'ỹre ijehe mba'eveichavérõ, pe posición okambiáva ijerére omboúta ñane renondépe kuéra iñambuéva. Upéva rangue, ojere meme oguata aja ha ombojoja ijere ijerére ojapóvare.
Peteĩ techapyrã ojekuaáva ha'e jaguata jave peteĩ tapicha jerére, ñamaña hag̃ua hese meme ñane rova reheve. Ñañembojere va'erã peteĩ jey, jepémo pe tapicha omañáva ñanderehe ohecha ñane akã peteĩchagua ládo opa ára pukukue. Jasy jere ndaha'éi hesakãitereíva, ndaipórigui Yvýpe peteĩ mba'e ojekuaáva ñanepytyvõva jahechakuaa hag̃ua ijere pyhare guive ambue pyhare peve.
Pe 27.32166 ára jere ndaha'éi pe ára ohasáva peteĩ jasy henyhẽvagui ambuépe. Pe jasy fase jere oipota 29.53059 ára, Jasy ojere aja Yvy jerére, Yvy ha Jasy aty avei ojere rupi Kuarahy jerére. Jasy oguata va'erã michĩmi ipukuve peteĩ jere rire, ikatu hag̃ua ojevy pe joaju peteĩchagua Kuarahy ha Yvy ndive. Pe guía Jasy fase rehegua omyesakã mba'éichapa umi ángulo Kuarahy-Yvy-Jasy okambiáva omoheñói umi fase jahecháva.
Mba'éichapa marea mbarete ombojoaju Jasy jere
Marea rupive oñembojoaju ha'e pe gravedad omba'apóva peteĩ mba'e ojerevéva rehe ára ohasávo. Yvy gravedad ogueraha mbareteve Jasy pehẽngue hi'aguĩvéva Yvýgui, pe pehẽngue mombyryvévagui. Ko joavy omboapu'a michĩmi Jasy, ha omoheñói peteĩ deformación de marea. Jasy jere ha ijerekuéra ndojoajúrirõ guare, ko deformación noñemoĩporãi Yvy-Jasy rapére. Upéva rupi, gravedad torque omoambue Jasy jere, ha fricción hyepypegua omokangy pe energía rotacional.
Ohasávo pe tiémpo, ko'ã mba'e omboguejy Jasy jere, peteĩ jere ipuku peve peteĩ jerekuéraicha. Ko situación oñembojoajúvape, pe deformación de marea opyta haimete oñemohenda Yvy gotyo, ha upévare pe torque ojejujey jeýva omoambue hag̃ua jere sa'ive. Marea rupive oñembojoaju ndaha'éi peteĩ mbarete ijojaha'ỹva ombohapéva peteĩ ládo añoite opyta hag̃ua; ha'e peteĩ resultado estable ojapóva jere, gravedad ha energía okañýva.
Marea rehegua mba'e guasu gueteri Yvy-Jasy apytépe. Jasy ojeíve Yvygui 3.8 cm peteĩ áñope, ha upéva ojehu marea ñomoirũ rupive, omoambuéva momento angular ko sistema tuichakue. Ko movimiento ndojehecháikuaái peteĩ jehechánte rupive, ha katu ombojoaju Jasy jere oñembojoajúva peteĩ intercambio oñemotenondéva órbita ha jere apytépe.
Jasy ládo opuesto ndaha'éi peteĩ ládo iñypytũva
Ládo opuesto ha'e añoite pe hemisferio omañáva Yvy mombyry. Ohupyty Kuarahy resape, ládo hi'aguĩva Yvýgui ohupytyháicha avei, Jasy ojerekuévo ñande planéta jerére. Jasy henyhẽ jave, ládo hi'aguĩva Yvýgui hesape ha ládo opuesto omaña hetave Kuarahy mombyry gotyo; Jasy pyahu jave, ládo opuesto hesape ha pe ládo hi'aguĩva Yvýgui opyta hetave pytũmbýpe. Ko jere ojevy Jasy ohasávo umi fase rupi.
Oĩ peteĩ mba'e iñimportánteva ñamyesakãva'erã: ndaha'éi opa tendápe Jasy ári ojehasáva Kuarahy resape ha pytũ. Pólo ypýpe, Kuarahy opyta yvate'ive pe horizonte ári. Oĩ yvykua pypuku rembe'y kuarahy'ãme omo'ãitereíva, ha Kuarahy resape araka'eve ndoikéi umívape; upéicha oĩ tenda opytáva tapiaite kuarahy'ãme. Ko'ã tenda ijojaha'ỹva oiko pe yvy ape rehegua forma ha Kuarahy resape oguejyha rupi, ndaha'éi oĩ haguére ládo opuesto-pe.
Ko'águi, ñe'ẽjoaju “Jasy ládo iñypytũva” ikatu omoñembotavy. Ikatu ojepuru informalmente oñeñe'ẽ hag̃ua ládo opuesto rehe, ha katu nomyesakãi peteĩ hemisferio araka'eve ndohupytýiva Kuarahy resape. Ehecha hag̃ua mba'éichapa okambia umi fase ára ha aravo jere pukukue, eipuru pe Jasy fase rehegua calendario jasyteĩteĩme.
Peteĩ jere'i ohechauka hetave Jasy ape
Yvy ndohechái exactamente Jasy mbyte peve opa ára pukukue. Jasy órbita ndaha'éi círculoite, upévare iñakãrapu'ã velocidad iñambue: pya'eve oguata hi'aguĩvévo Yvýgui ha mbegueve mombyryvévo. Ijere katu haimete opyta peteĩchagua, upévare pe órbita velocidad okambiáva ojapo Jasy oñemongu'e'imi ha'ete ku oñemboguataha peteĩ ládogui ambuépe. Ko movimiento ojehecháva oñehenói libración en longitud.
Libración en latitud oguereko ambue mba'e omoheñóiva. Jasy eje de rotación ojere 1.54 grado eclíptica rehe, ha ijerekuéra oñemohenda 5.14 grado eclíptica rehe. Ko'ã ángulo oñondive oheja umi omañávape ohecha michĩmi mombyryvévo Jasy pólo yvate térã pólo yvy gotyo, oñemomýivo ijerére. Jasy mombyry ha pe omañáva renda Yvýpe avei omoambue michĩmi pe ojehecháva.
Libración ndohechaukái opa ládo opuesto peteĩ jeýpe. Oheja umi omañávape oma'ẽmi pe rembe'y ojehecháva rire, ohasávo pe tiémpo. Opa mba'e oñondive, ikatu ojehecha Yvýgui haimete 59 percento Jasy ape peteĩ momentope, jepémo peteĩ jave ndojehecháiva hetave haimete mbytegui. Ko jehechauka mbeguekatúva ha'e mba'érepa umi mapa detalle porãva Jasy ape rehegua oho mombyry pe ládo ojehecháva mbyte guive peteĩ jehecha jepiguápe.
Mba'épa rehechakuaa Yvýgui
Peteĩ tape porã rehecha hag̃ua ko mba'e ha'e ñambojoja peteĩ mba'e ojekuaáva Jasy rembe'ýpe opa ára ambuévape. Libración omomýi pe rembe'y ojehecháva, upévare peteĩ yvykua térã planicie iñypytũva hi'aguĩva rembe'ýgui ikatu ojehecha porãve peteĩ árape ambuévagui. Ko cambio michĩ, ndahasýi ojehecha hag̃ua telescopio térã binoculares'ỹre, ha Jasy orientación okambiáva yvága rehe avei ikatu ombohasa asy ñambojoja hag̃ua. Nemandu'a peteĩ mba'e rehe ha embojoja umi jehecha ojejapóva fase ojoguávape.
Pe jehecha odepende moõpa reime Yvýpe ha araka'épa remaña. Peteĩ táva Jasy tablero ome'ẽ fase ha hesakãha nde rendápe, Jasy osẽ ha oikeha, yvatekuéra ha azimut, mombyry ha yvága jehecha ára rehegua tiempo local ndive. Replanifika hag̃ua, pe guía Jasy rehecha hag̃ua aravo iporãvéva rehegua oñe'ẽ mba'éichapa fase ha umi condición local omoambue araka'épa oĩ horizonte ári. Jasy jere oñembojoajúva omyesakã mba'érepa pe rova ojekuaáva opyta ñanendive; libración katu ome'ẽ umi omañáva ipasiénsia porãvape peteĩ jehecha okambiáva michĩmi hese rire.